Qazaq kınosynyń sıfrly toptamasy

Osy tusta fılmderdiń saqtal­ýyn­da­ǵy mundaı tásildiń qanshalyqty qajeti bar degen suraq týyndaýy múmkin. Árıne kınematograf taspadan bastaldy, sonda álem, onyń ishinde qazaq kınosynyń qanshama injý-marjany dúnıege kelip, máńgi ólmeıtin rýhanı azyqqa aınaldy. Biraq taspaǵa túsirilgen fılmniń kórkemdik sapasy joǵary ári saqtalýy qansha jerden uzaqqa sozylady desek te, máńgilik eshteńe joq ekeni bel­gili ǵoı. Kúnderdiń kúninde ol kınotaspalardyń da syry ketip, boıa­ýy ońa bastaýy bek­ múmkin. Munyń bir ushy bizdiń de kıno­tarıhymyzdyń bolashaq urpaqqa jetý-jetpeý máse­lesine ákelip tireıdi. Se­bebi sońǵy jyldary sıfrly tehnologııamen túsi­rilip júrgen fılmderdi esepke almaǵanda, qazaq kınosynyń tarıhy negizinen plenkada saqtaýly tur. Bul – kınematografısterimizdiń keleshekke amanat etip qaldyrǵan orasan zor murasy ǵana emes, elimizdiń mádenıeti men rýhanııatynyń tarıhy ǵoı. Sondyqtan osynaý orasan baılyqty saqtap qalý, ony keler urpaqtyń qolyna aman-esen jetkizý  búgingi býynnyń abyroıly mindeti ekeni belgili.

Sıfrly tasymaldaǵyshtaǵy fılm­niń taǵy bir utymdy tusy – kórermen úshin búgingi ǵana emes, keshegi kınotarıhymen de kez kelgen ýaqytta emin-erkin tanys bolýyna múmkindikter beredi. Qazaq kıno­synyń tarıhynda, tipti mamandardyń óz­deri arnaıy ádebıetterden oqyp-bil­geni bolmasa, kóre qoımaǵan qanshama fılm­der bar. Sebebi túsinikti: arhıvterde plenkada saqtaýly turǵandyqtan, olarǵa únemi qol jete bermeıdi. Onyń ústine, Keńes ókimeti jyldary túsirilgen qazaq fılmderiniń basym kópshiliginiń túpnusqasy Máskeýdegi «Belye Stol­by» memlekettik fılmder qo­ryn­­da jatyr. Al olardyń elimizde qoldanylyp júrgen kóshirmeleri áldeqashan sapasy ketip, óńi tozǵany sonshalyq, kórermenge kórsetpek túgi­li, ózge beınetasymaldaǵyshtarǵa kóshirýge jaramsyz bolyp qalǵany belgili. Nátıjesinde bul jaǵdaı qazaq kınosynyń kórermen úshin qoljetimdi bolýyn qıyndata tústi. Esesine, ási­rese Táýelsizdiktiń alǵashqy on-on­ bes jylynda óziniń kınosynan gó­ri, elimizdiń ekrandary men dúken só­rele­rinde qaptap ketken sheteldik fılmdermen (basym kópshiliginiń tár­bıelik máni joq) áldeqaıda jaqsy tanys boldy. Al endi ınternet paıda bolǵaly jaǵdaı tipten ózgerdi. Endigi jerde kórermen qalaǵan dúnıesin sol jerden taýyp, kóre beretin ýaqyt keldi. Onsyz da kórermenine jete almaı júrgen qazaq kınosy úshin taǵy da syn saǵaty týdy. О́ıtkeni biren-sarany bolmasa (onda da sońǵy jyldary túsirilgenderi), qazaq fılmderiniń basym kópshiligi ne dúkennen, ne ınternetten tabyla bermeıtini belgili ǵoı. Son­dyqtan endigi birer jylda «qazaq kınosy «Jaýjúrek myń baladan» bastalady» deıtin urpaq kelse, asa tańdana qoımaspyz.

Osydan biraz jyldar buryn (2005-2006) «TuranÁlem» bankiniń qol­daýymen Sh.Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» kınostýdııasy men «Habar» agenttiginiń «Belye Stol­by» arhıvinde jatqan 30 qazaq fılmi­niń qaıta óńdelip, zamanaýı­ beınetasymaldaǵyshtarǵa (DVD dıs­ki­leri men VHS kassetalaryna) kó­shiri­lip, elimizge qaıtarylýyna múmkindik jasa­ǵany esimizde. Odan beri on jyldan astam ýaqyt ótse de, jańaǵy 30 fılmnen ózgesi ázirge elge orala qoı­­ǵan joq.

Alaıda jaqynda osy máselege qa­tys­­ty bir jaqsylyqtyń nyshanyn baı­qaǵandaı boldyq. Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń janyndaǵy Qazaq ǵy­lymı-zertteý ınstıtýtynyń bastama­symen Qazaq ulttyq akademııalyq kitap­hanasynda ótken «Ulttyq sıfrly kıno­toptamasyn jaryqqa shyǵarý» at­ty dóńgelek ústeldiń jumysyna qatys­ý­shylardyń nazaryna sıfrly formatqa kóshiriledi dep josparlanyp otyrǵan «Qazaqfılm» kınostýdııasy men Reseı­diń Memlekettik kıno qorynda jatqan fılmderdiń tizimi usynyldy. Sol tizim­derge súıensek, mysaly, Reseı mura­ǵatynyń ózinde 300-den astam fılm­niń túp­nusqasy saqtaýly eken. Al olar­dyń ara­synda qazaq kórermenine múldem tanys emes dúnıeler jıi kezdesedi. Son­dyq­tan elimizdegi, shet jerdegi bolsyn arhıv­terdegi fılmderdiń sıfrly toptamasyn jaryqqa shyǵarý – halyqtyń ózi­niń tól kınosynyń tarıhyna etene jaqyn bolýyna yqpal eteri sózsiz. Árı­ne keshegi keńes kezeńinen bastap, kúni búginge deıingi qazaq fılmderin sıfr­ly formatqa kóshirý ońaı sharýa emes. Áıt­se de kınoplenkalardaǵy osynaý baı­lyqty halyqqa jetkizýdiń ýaqyty kelgen­ sııaqty...

Názıra RAHMANQYZY,

kınotanýshy, ónertaný kandıdaty