Aty ańyzǵa aınalǵan qaıratker

Belgili quqyqtanýshy, professor S.Ýdarsevtiń bul pikirinde asyra silteýshilik joq. Buǵan túsinik berip jatýdyń ózi artyq. Qazaqstan úshin syn saǵaty týǵan shaqta, respýblıkanyń táýelsizdigi qalyptasa bastaǵan kúrdeli kezeńde, Sultan Sartaev eshqandaı qıynshylyqtarmen eseptespeı, tipti bul áreketteriniń aqyry qaterli bolyp shyǵý yqtımaldyǵyna qaramastan sýyrylyp alǵa shyqty. Qaterli dep otyrǵanymyz, sol kezde Keńes Odaǵynyń totalıtarlyq mashınasynyń halyq aǵartýshylary men gýmanısterge, shamadan tys belsendi azamattarǵa kózqarasy teristeý edi. Mine, osyndaı kúrdeli jaǵdaıattarǵa qaramastan ol óziniń halqy, otany aldyndaǵy azamattyq jáne patrıottyq paryzyn tolyǵynan oryndap shyqty.

Birinshi kezektegi memlekettik mindetterdi sheshýge belsendi túrde qatysa júrip, Sultan Sar­taıuly endi ǵana qalyptasyp kele jatqan respýblıkamyzdy áleýmettik-saıası mańyzy bar zań jobalarynyń, atap aıt­qanda «Tilder týraly» zań­nyń, «Qazaq SSR-nyń mem­lekettik egemendigi týraly» Dek­­larasııanyń, «Qazaqstan Res­pýblıkasynda Prezıdent qyzmetin taǵaıyndaý týraly», «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zańnyń, «Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyǵy» zańnyń avtorlary qatarynda atalyp, 1993 jyl­ǵy Konstıtýsııanyń jobasyn, «Jergilikti ókildi jáne atqarýshy organdar týraly», «Mıgrasııa týraly» zań jobalaryn jasaıtyn jumys tobynyń quramyna endi. Osy qujattardyń barlyǵy bizdiń egemendi jáne táýelsiz memleketimizdiń ári qa­raı damýyna sara jol ashty.

 Osy aıtylǵandardyń bá­ri­ Sultan Sartaevtyń saıası,­ qo­ǵam­dyq jáne ǵylymı qaırat­ker táýelsiz Qazaqstannyń qalyp­tasýyna qosqan ulan-ǵaıyr úlesi sanalyp, onyń áleýmettik-saıası beınesi men rólin aıqara ashýǵa jetkilikti sekildi edi. Biraq olaı emes. Meniń pikirimshe, ókinishke qaraı, S.Sartaevtyń otany men­ halqynyń aldyndaǵy eren eń­begi oı tarazysynan ótkizilip, laıyqty baǵasyn ala almaı júr. Táýelsiz Qazaqstannyń qalyp­tasýy dáýirinde memlekettik qu­ry­lystyń kókeıkesti másele­leri boıynsha sóılegen salıqaly sózderi men mazmundy baıandamalary, atap aıtqanda: mem­lekettik táýelsizdik, tilderdiń már­tebesi, prezıdenttik laýazym­dy taǵaıyndaý, basqarýdyń pre­zıdenttik formasy, parlamentarızm, qazaq patrıotızmi men ınternasıonalızmi, óskeleń urpaqqa otansúıgishtik tárbıe berý, qazaq mádenıetiniń deńgeıin kóterý jáne t.b. jónindegi baıyp­ty baıandamalary men sózderi taldanyp, baǵalanyp bolǵan joq. «Bular onyń ózin ǵana emes, bútindeı qazaq halqyn ja­ńa bıikke kóterdi».

Onyń bıik min­berden aıtqan sózderi men oılary jańa táýelsiz Qazaqstan memlekettiligin qurý men damytý ıdeıalaryn júzege asyrý joldaryn kórsetetin kompas ispetti. Sultan Sartaıulynyń sózderi men paıymdaýlary zaman talabymen qabysyp, qazaqstandyq qoǵamnyń eń qalyń qatparlarynda qoldaý taýyp jatady. Ádette, ǵalymnyń oı-tolǵanystary árbir qazaqstandyq azamattyń júreginde Qazaqstannyń jarqyn bolashaǵyna degen berik senim men úlken úmit otyn laýlatady. Sartaev sóziniń sıqyrly kúshi – onyń aıtqandary men ıdeıalary kóp uzamaı júzege asyp jatady, búgingi tańda erekshe ómirsheńdik deńgeıimen sıpattalyp otyr. Menińshe, bul ǵalymnyń tereń fılosofııasynyń júzege asý prosesi, «Sóz jartylaı sóılegen adamdiki bolsa, jartylaı ony tyńdaǵan kisiniki» degen halyq danalyǵynyń ishki mán-mazmunyn bildirgendeı.

Sóz ben tyńdaý, sheshen­ men aýdı­torııa birlestigi, jaqyn­dyǵy, sımbıozy Sultan Sar­taevtyń is-áreketindegi kirshiksiz taza patrıottyq pen azamattyq sezimmen halqyna rııasyz qyzmet etýdiń jarqyn-úlgisi, sheshenniń sózi men oılary halyqtyń úmit-armanymen astasyp jatady. Sózdiń qudireti, sıqyrly kúshiniń atamzamannan dáriptelip kele jat­qandyǵy órkenıetti elder damýynyń tarıhynan málim. Sonaý antıkalyq mádenıet dá­ýiriniń ózinde-aq ertedegi danyshpandar kópshilik aldynda aı­tylǵan sózdi joǵary baǵalaı kelip, «Sózben Kún kóziniń qoz­ǵalysyn toqtatýǵa bolady, Sóz­ben qalalardy alýǵa bolady» – degen berik qaǵıdatty us­ta­nyp kelgen. Osy bir «Qudaı­dyń ushqyny» sanalǵan «Sóz daryndylyǵy» ónerin Táńirimiz ben Tabıǵat anamyz Sultan Sar­taıulyna úıip-tógip bergen. She­shen-baıandamashyny tyń­daǵan zamandastardyń: «Sar­taevtyń sózi – Parlamenttiń sá­ni, halyqtyń úni» dep baǵalaýy kezdeısoq emes – naǵyz ádildik.

О́z basym ustazymnyń buqaralyq aqparat quraldary arqyly, mem­lekettik dárejedegi bıik jıyn­darda, ártúrli halyqaralyq jáne respýblıkalyq ǵylymı-teo­rııalyq jáne ǵylymı-prak­tı­kalyq konferensııalarda, saltanatty jınalystarda, doktorlyq jáne kandıdattyq dáreje beretin dıssertasııalyq keńestegi tal­qy­laýlarda, stýdentter men shy­ǵar­mashylyq jastarymen kez­desýlerdegi jalyndy sózderin talaı ret tyńdap, tánti bolǵanym bar. Jáne tyńdaǵan saıyn úlken áser alyp, S.Sartaevtyń sózi men oılary HIH ǵasyrdyń ataqty quqyqtanýshysy A.Konıdiń «Sóz – adam balasynyń uly qa­rýlarynyń biri. О́zinshe álsiz kórinse de kerek jerinde jáne der kezinde aıtylsa tótep bere almaıtyn qýatty qarýǵa aınalyp ketedi.

Ol óz jarqylymen aınalasyndaǵylardyń kóz nu­ryn alyp, eriksiz eliktetip jibe­rýge qabiletti. Sondyqtan da she­shenniń ımandylyq paryzy – bul qarýdy paıdalanýda saq bolý, óz sózińe senimdi bolý, ásem formaǵa qyzyǵyp nemese kórinip turǵan logıkalyq qurylymyna eliktemeı, sóılegen sóziniń jete­leýshi qasıetine aıryqsha mán berý» degen pikirimen ushtasyp jatqandyǵynyń kýágeri bolamyn. Onyń sózderi men sóılegeninde artyq ketkendik, orynsyz ma­daq­taý, «quıtyrqylyq», qu­laq­qa jaǵymsyz jalǵan ǵylym­dylyq, tyńdaýshynyń jáne bú­tindeı aýdıtorııanyń sheshenge senimsizdigin týdyratyn oǵash pikir degender bolmaıdy. Mi­ne, sondyqtan da joǵaryda kelti­rilgen sıtata Sartaev sóziniń ish­ki máni men sıqyrly kúshiniń aı­qyn aıǵaǵy bolyp kórinedi. Oqý prosesindegi jumysymyz bastan asyp, ýaqytymyz jetpeı jatsa da biz, oqytýshylar, bul kisiniń baıandamalaryn tyńdaýdan qalys qalmaýǵa tyrysatyn edik.

Meniń jadymda aıryqsha saqtalyp qalǵandary, ǵalymnyń qazaq tiliniń qazaq halqynyń et­nıkalyq ózindik mádenıeti retindegi tarıhı taǵdyry sheshil­geli turǵan tusta Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik tili máselesi tóńiregindegi sózderi men baıandamalary. Bútindeı qazaq halqy úlken yjdaǵattylyqpen jáne tolǵanyspen kóptegen baıandamashylardyń ana tilimizdiń taǵdyry haqyndaǵy sózderin uıyp tyńdady.

Sóılegenderdiń qorytyndylary men usynystary óziniń mazmuny men ıdeıalyq baǵyty boıynsha bir-birine qa­ra­ma-qaıshy kelip jatty. Bul ıdeıanyń jaqtaýshylary da, qazaq tiline memlekettik til mártebesin berý ıdeıasyna qar­sy shyqqandar da boldy. Eń qy­zyqtysy, solardyń qatarynda qa­zaq tilin múlde bilmeıtinder de nemese onyń zańdylyǵy men lıngvıstıkalyq ózgesheliginen tumandy ǵana túsinikteri barlar da bolatyn. Solaı bola tursa da olar «sharshaý-shaldyǵý» degendi bilmeı jáne jaǵymsyz epıtetter men salystyrmalarǵa salynyp, baryp turǵan tarıhı nadandyq kórsetip, ashyqtan-ashyq jalǵandyqqa urynyp, qazaq tiliniń memlekettik til dárejesine ıe bolý qabilettigi jetispeıdi dep dáleldep baqty. Bálkim, sodan bolar, qasiret-qaıǵysy mol qazaq halqynyń mádenıeti qorynda «tarıhı jalǵandyq qabyldanýǵa bolmaıtyn dúnıe jáne danyshpandardy qorlaıtyn qımyl bola tura, nadandardyń janyna balzam quıylǵandaı áserge jeteleıtin qubylys» degen danalyq sóz bar.

Ádildikke júgine moıyn­da­ıyq, qazaq tiline memlekettik til már­tebesin berý tóńiregindegi ót­kir aıtys-tartystar, keıde tipti, osy sózdiń tolyq maǵynasynda, ashyqtan-ashyq antogonıstik sıpat alyp jatty. Osyndaı tolyp jatqan qarama-qaıshy jańsaq dáleldeme-pikirlerdiń arasynan sýyrylyp shyqqany eń bıik otansúıgishtikpen qazaq tiliniń taǵdyryna júregi syzdaıtyn ǵalymnyń baıandy da jan-jaqty dáleldi sózi edi. Tyńdaýshysyn beıjaı qaldyrmaıtyn onyń qazaq tiliniń keńestik tarıhy jaǵdaıyndaǵy hal-ahýaly týraly paıymdaýlary shyn mánine kelgende KSRO ákimshil-ámirshil júıesiniń til máselesi tóńiregindegi ekijúzdilik sıpatyn áshkereleý edi.

Qazaq halqynyń etnıkalyq mádenıeti ǵana emes, basqa da ulttar men ult azshylyqtarynynyń tiline degen qııanattyń betin ashý bolatyn. «Keńes ókimeti kezinde qazaq tiline eshqandaı mán berilmedi. Ol kezde memlekettik til orys tili dep sanalǵan, biraq bul týraly Konstıtýsııamyzda aıtylmaǵan-dy. Orys tilin bilmeıtin birde-bir adam tıisti jumys ornyn ala almaǵan. Keńes ókimeti tusynda bizdiń ana tilimizdiń taǵdyry múshkil edi. Biraq sol kezde mem­le­kettik til týraly tek qana Grý­zııa, Armenııa jáne Ázerbaıjan el­deriniń Konstıtýsııalarynda aıtylǵan bolatyn... Birde-bir respýblıka óziniń ulttyq tili týraly aıta almaǵan».

Uly betburystar dáýirinde S.Sartaev totalıtarızmge tabynýdan tanbaǵan keıbir ortodoksalıster aıtyp júrgendeı «jeke basynyń ultshyldyq qamy» úshin emes, qazaq tiliniń jańadan túleýi, «óziniń bastapqy ornyna» qaıtyp oralýy, «as úıdiń» jabaıy quraly ǵana emes, álemdik uly tilder júıesinde laıyqty ornyn alyp, órken jaıýy úshin jan aıamaı atsalysqanyn aıta ketkenimiz abzal. Bul óziniń bolmysynda da, poetıkalyq qýatynda da, rýhanı sándiliginiń aıasynda da aıqyn kórinis taýyp jatty. Kóptegen fılologtar men lıngvısterdiń álemdik ádebıetterde qazaq tilin «poezııa jáne aqyndar tili» dep moıyndaýlary tegin bolmas. Alaıda qazaq tiliniń baıyrǵy qalpyna kelýi men memlekettik til mártebesin alý deńgeıine jet­ýi ońaı is bolǵan joq, búginde bul máseleniń sheshilýi kezinde oryn alǵan qıynshylyqtardan beımálim adamdar úshin ǵana jeńil bolyp kóriner.

Tarıhqa júginelik. Osy má­se­­leniń sheshilýiniń alǵashqy kezeńderin eske alǵan S.Sartaev myna oqıǵaǵa nazar aýdarady: «Men 1978 jyly, 1977 jyly qabyldanǵan Konstıtýsııanyń negizinde komıssııa múshelerine respýblıka Konstıtýsııasynda orys jáne qazaq tilderi memle­kettik til bolyp tanylsyn degen usynys jasaǵanymda meniń alǵan jaýabym: «Siz nege, Sultan Sartaıuly, qazaq tili máselesin qaıta-qaıta kótere beresiz, bul úshin ultshyl dep jaýapqa tartýy múmkin ǵoı» boldy. Meni respýblıkadaǵy «Tilder týraly» zań jobasyn jáne til saıasatynyń tujyrymdaryn jasaý jónindegi komıssııanyń tóraǵasy etip taǵaıyndaǵanda da óz pozısııamnan taımadym».­ Búgingi tańda Sultan Sar­taı­ulynyń adamgershilik qasıetinen jáne azamattyq ustanymyna az-maz maǵlumaty bar adamdardyń sanatynda ony shamaly ǵa­na «ultshyldyǵy» bar dep shúbá­lanatyn opponentter tabyla qoımas dep oılaımyn.

Qazaq tilin memlekettik til mártebesine ıe etý máseleleri S.Sartaev sekildi halyq patrıot­ta­rynyń, qazaq halqynyń birtýar uldarynyń jáne bútindeı qazaqstandyq qoǵamnyń kúsh-ji­geri arqasynda ońtaıly sheshilip, egemendi Qazaqstannyń saıası-qoǵamdyq damý tarıhynyń ózi bárin oryn-ornyna qoıyp, Qazaqstan Respýblıkasynyń «Tilder týraly» zańynyń týýyna, qazaq tiliniń memlekettik til mártebesine ıe bolýyna alyp keldi. 

О́zine tán optımızm men bıik gýmanızm deńgeıin ortaǵa sala kele, Sultan Sartaev memlekettik til týraly pikirin aıtady: «Tilder týraly Zańnyń qabyldanýy bir ǵana qazaq halqynyń qýa­nyshy tómendegishe boldy dep uǵyn­baýymyz kerek. Bul – respýblıkamyzdy mekendeıtin barlyq halyqtarynyń ıgiligi bolatyn. Bul – bárimizge ortaq qýanysh edi. Onda orys tili ultaralyq qatynastyń dánekeri, ultaralyq dostyqty nyǵaıtýdyń quraly mártebesine ıe boldy. Bizdiń res­pýblıkanyń jaǵdaıynda bul óte jaýapty da mańyzdy mıssııa edi. Buǵan qosa ózge ulttar to­by tiliniń órken jaıýyna múm­­kindikter jasaldy.

Bul – bi­rinshiden. Ekinshiden, mynany atap ótýimiz qajet: Zań jobasyn talqylaý barysynda, ony ses­sııa­da qabyldaý sátinde ótkir aı­tys-tartystar oryn aldy. Alaıda bul másele tóńireginde jalpy alǵanda durys túsinistik te bar bolatyn. Meniń oıymsha, osy tusta orystildi ókilderdiń, ózge de ult ókilderiniń, qazaq halqynyń ınternasıonaldyq kózqarastary, onyń tili men tarıhy mańyzdy ról atqardy. Osy turǵyda zaıyrly, kózi ashyq azamattarymyzdyń orys tilinde jarııalanǵan birqatar maqalalarynyń da ıgi áseri kem bolǵan joq».

Tabıǵatynan daryndy, óziniń azamattyq jáne patrıottyq paryzyn adal da qajyrlylyqpen oryndaıtyn adamdar sanatynda Sultan Sartaıuly óziniń qısapsyz mol eńbegi men ýaqytyn sarp etip, búgingi jetken jemisti nátıjesin kórip otyrǵanymen baqytty. Qazaq tili memlekettik til mártebesine ıe boldy, mine, osy bir asa qundy memlekettik mindetti sheshýge jetistikten ol­ bútindeı qazaq halqynyń da, Elbasynyń da qosqan zor úlesterin madaqtaı kelip, óziniń atqarǵan rólin qarapaıymdylyq tanytyp, aıta bermeıdi. Osy tynymsyz is áreketteri onyń kirshiksiz patrıottyq minezin aıqara ashady: «Bul Sartaevtyń óziniń som tulǵasy», deımiz. Eń bastysy, onyń qoǵam jáne saıa­sı qaıratkeri, kórnekti ǵalym retindegi kóp qyrly talantynyń aıshyqty kórinisi. Dál osy tamasha, qasıetteri ony qazaq hal­qynyń súıispenshiligi men qurmetine bóledi.

Sultan Sartaıulynyń daryndy shákirtteriniń biri, úlken qurmetke bólenip úlgergen zań ǵylymdarynyń doktory, professor A.Ibraeva shabyttana qorytyndylaǵandaı: «Aty ańyzǵa aınalǵan som tulǵa, memle­kettanýshy, sheshen, oıshyl, álemdi, kesimdi ǵalym Sultan Sartaıuly Sartaev óz eliniń naǵyz patrıotynyń taptyrmas úlgisi, onyń búkil ómiri Qazaqstannyń memlekettiligi men quqyǵyna, joǵary zań bilimine arnaldy».

Batyrbek JETPISBAEV, 
zań ǵylymdarynyń doktory, 
ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory

ALMATY

Sýretti túsirgen 
Nurmanbet QIZATULY