Keltirilgen derekter boıynsha uzyn-yrǵasy 300-ge tarta joba qarastyrylǵan. Latyn álipbıin taldap, qurastyratyn jumys toby Elbasymyzǵa tól álipbıimizdiń ekinshi nusqasyn tanystyrdy. Bul jolǵy nusqada tól dybystarymyz dáıekshe belgileri arqyly tańbalanǵan. «Bir dybys – bir árip» qaǵıdatyn ustanǵan ǵalymdarymyz kópshiliktiń pikiri men usynystaryn eskere otyra ǵylymı taldaýǵa negizdelgen qazaq álipbıin jasaýǵa talpynǵany baıqalady. Kóptegen halyqaralyq termınderdi jazýǵa kerek bolatyn V, F, H, h áripteri de eskerilgen. Qazaq tili eń baı, eń áýezdi kórkem til sanalatyndyqtan, tól dybystarymyzdan aıyrylyp qalmaı, artıkýlıasııalyq ereksheligimizdi tolyq kórsetip bere alatyn, sıngarmonızm zańdylyǵyn saqtaıtyn álipbıdiń bolýyn tileımiz.
Eń bastysy jazýymyz ulttyq sıpat alyp, qazaqy kelbetimizdi tanytatyn, aıtýǵa jeńil, jazýǵa qolaıly bolǵany jón. Bul jazý – eldigimiz ben egemendigimizdi aıqyndaıtyn, halyqtyń saýattylyǵyn tanytatyn kórsetkish. Árıne basqa túrki tildes elderde tól dybystaryn jeke lıgatýralar arqyly bildiredi jáne olar da «bir dybys – bir árip» qaǵıdatyn ustanǵan. Bir sózben aıtqanda, dybystardy berýde jalpyǵa keńinen taralǵan tásilderdi paıdalaný kózdelgen.
Kompıýterdiń shrıftin, pernetaqtadaǵy belgilerdi aýystyrmaı-aq qazaqsha mátin basý jeńildigi berilgen álipbıdiń utymdylyǵyn kórsetse kerek. Jańa álipbı qosymsha eshqandaı draıverlersiz-aq qazaq sózderin tere berýge, aqparattyq tehnologııalarda qazaq tilin keńinen paıdalanýǵa múmkindik beredi. Kez kelgen alfavıtte terilgen mátindi uıaly telefonda bolmasa kompıýterde bolsyn sanaýly ýaqytta aýdaryp shyǵýǵa múmkindik týǵyzyp otyrǵan IT-baǵdarlamasy mamandarynyń ulttyq rýhanııattyń damýyna qosyp jatqan eńbekteri ólsheýsiz. Latyn álipbıine kóshetin bolsaq, keshegi, búgingi rýhanı dúnıelerimizdiń bárin saýatty qalpynda aýdaryp alý mindetin de umytpaýymyz qajet. Latyn álipbıine kóshý barysynda túrli toponımıkalyq, antroponımıkalyq (esimtaný) jáne termınologııalyq máselelerdi de sheship alý múmkindikterin eskermeı bolmaıdy.
Bir sózben aıtqanda latyn grafıkasyna kóshý – 42 áripti latyn áripterimen almastyra salý emes, tilimizdi jat erejeler men belgilerden tazartý, emleni qazaq tiline beıimdeý bolyp tabylady. Bir álipbıden ekinshi álipbıge kóshý qysqa merzimdi naýqan túrinde emes, josparly, júıeli túrde ári kezeń-kezeńimen iske asyrýdyń qarastyrylyp otyrǵany sondyqtan. Kırıllısany úırený ári ony jazýda qoldaný shetelde turatyn otandastarymyz úshin qıyn. Sondyqtan latyn álipbıiniń túbi bir túrki halyqtar baılanysyn kúsheıtip, ulttyq biregeılikti saqtaýǵa tıgizetin áseri mol.
QR memlekettik tiliniń jańa álipbıiniń biryńǵaı standartyn bekitý aldaǵy ýaqytta júrgiziletin jaýapkershiligi mol, asa aýqymdy sharalardyń basy bolyp tabylady. Atap aıtsaq, jańa álipbı boıynsha ǵylymı-ádistemelik, quqyqtyq bazany daıarlaý, bilim oshaqtary úshin muǵalimder men til mamandary qaýymyn oqytý, oqýlyqtar men orfografııalyq sózdikter jazý degen sııaqty mańyzdy jumystar óz kezegin kútip tur. Eń bastysy, qazaqtyń sóziniń árbir úndes áýezin saqtaıtyn jáne morfema quramyn, býyn túrin, tasymal erejesin buzbaıtyn orfografııalyq emle erejelerin jasaý qajet. Bul bir jaǵynan burynǵy sózdikterde ketken «áttegen-aı» deıtin tustarymyzdy qaıta qarap, jańa jazýǵa negizdep qaıta qurastyrýǵa múmkindik beredi.
Latyn álipbıiniń jalpyǵa birdeı standarty qabyldanǵannan keıin birden kóshedegi kórnekilikterdi, jarnamalar men mańdaıshalardy, baspasóz beterindegi aıdarlardy latynsha jaza bergen durys degen pikirdi qoldaımyn. Ol jańa álipbıge halyqtyń kózi úırenip, ony tezirek qabyldaýlaryna oń yqpalyn tıgizeri sózsiz. «Berilgen jańa latyn álipbıiniń nusqasy qoǵamda áli talqylanady, artyq, kemshilikteri kórsetilgen soń baryp qana bekitiledi» degen Prezıdent janyndaǵy rýhanı jańǵyrý jónindegi Ulttyq komıssııanyń pikiri kóńilimizge qonady.
Endigi kezekte jarqyn bolashaqqa bastaıtyn mańyzdy memlekettik sharany júzege asyrý úshin jurtshylyqtyń bir arnaǵa toǵysqan ortaq oı-pikirleri kerek. Ol úshin bul nusqa odan ári jetildirilse degen tilegimiz bar. «Kóp tilegi – kól» dep dana halqymyz tekke aıtpaǵan.
Janar TALASPAEVA,
M.Qozybaev atyndaǵy SQMÝ professory, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty
Soltústik Qazaqstan oblysy
