Biz kóbinese dinı senimderge kózsiz berilgen fanattardy jaqsy bilemiz. Búgingi ómirimizde ondaılar kóbeıip bara jatqany da shyndyq. Dinı senimniń radıkaldyq baǵyttaryna túsip ketken qaýiptilerimen qatar dindi orta deńgeıde ustanamyn deıtinderdiń arasynan da keıde fanattar shyǵyp qalady. Mysaly, jýyrda ǵana namaz oqıtyn joldasymyz bir duǵalyqty myń ret qaıtalaýym kerek degendi aıtty. Bul da fanatızmniń bir kórinisi ekeni daýsyz. Alla taǵala adamdy jaratyp, ómirge baǵyttaǵanda durys ómir súr, ótirik aıtpa, urlyq qylma, bireýge qııanat jasama, adamzat qoǵamyna salyp bergen durys jolyńnan taıma (ata-anańdy, jaryńdy kút, urpaq ósir, t.t.), adamgershilik qasıetterdi saqta, taza jolmen tabys tap jáne t.s.s. jasa dep jiberdi emes pe? Al kúnine myń ret bir duǵalyqty aıtyp otyratyn bolsań Allanyń basqa talabyn qaı ýaqytta oryndaısyń? Árıne, Allany aýyzdan tastamaı, únemi syıynyp otyrý, bes ýaqyt namazdy qaza qylmaý bir basqa. Osynyń ústine taǵy bir duǵalyqtardy aıtyp, únemi qaıtalaı bergendik aqylǵa syıymsyzdaý kórinedi...
Dinı fanatızmnen saıası fanatızmniń qasireti kóbirek. Buǵan túsken adamdar bir saıası baǵytqa kúmp berip qoıyp ketedi de, sodan shyǵa almaı, tereńdeı beredi jáne ony qorǵaý, qoǵamǵa sińirý úshin neshe túrli qantógisterden bas tartpaı, qoldaryn qanǵa batyra túsedi. Ýınston Cherchıll «fanatık – óziniń sheshimin ózgerte almaıtyn, taqyrypty eshqashan aýystyra almaıtyn adamdar» degen. О́zimiz tarıhtan jaqsy biletin bolshevık-revolıýsıonerlermiz deıtin fanattardyń isi dál sol edi. Orystyń belgili fılosofy N.Berdıaev ta «dinı konfessııalar men marksızmge tán tózimsizdik pen fanatızm kórinisteri barynsha birdeı bolyp keledi» dep jazǵan.
Kommýnıstik qoǵam qurý týraly teorııanyń atasy ýtopısterden keıin Karl Marks boldy. Onyń qoǵamdy qanaýshy jáne qanalýshy tap dep ekige bólýi, olardyń arasyndaǵy qaıshylyqtardy ashýy men joıý joldaryn kórsetken ıdeıasyn ezilgen tapty qorǵaımyz degen bolshevıkter basshylyqqa alyp ketti. Bul teorııany tereńdetip, ulttyq mazmun bergender de kóp boldy. Árıne, teorııany ashqandardyń biliminde shek joq, olardyń zertteýleri men tujyrymdaryn eshkim joqqa shyǵara almaıdy, biraq sony iske asyrýshy – bolshevıkter soqyr fanattar edi. Olar XVIII ǵasyrdaǵy Fransýz revolıýsııasyn iske asyrǵan ıakobınshi fanattardan da asyp ketti. О́zderiniń túsinikterinen basqanyń bárin bolshevıkter tek jaý sanap, olardyń bárin qurtýdy kózdedi.
Markstiń teorııasyn tereńnen uqpaı, betinen qalqyǵan fanattar álemde, odan keıin jeke memlekette iske asyryp, qanaýshy tapty tegis joıyp, «ezilgenderge eldiń barlyq bıligin alyp beremiz» dep ózeýreýmen boldy. Qudaı adamnyń bárin dene qurylysynda teń qylyp jaratqanymen ómir súrgen qoǵamynda ol ártúrli faktorlardyń áserimen jeke-jeke bolyp qalyptasady. Sonyń ishinde ata-ananyń tárbıesi, qorshaǵan ortanyń áseri, ata-babanyń boıyna qonyp, qanmen berilgen tektilik, alǵan bilimniń áseri, mine, osylar onyń qalyptasýyna zor áser etedi. Bulardan basqa Allanyń ózi árkimge ártúrli deńgeıde erekshe daryn, orasan zor talant, qolǵa alǵan isinde únemi joly bolǵyshtyq jáne t.b. beretini sózsiz. Osylar adamnyń boıyna Qudaıdyń qudyretimen ǵana qonatyn qasıetter. Osy faktorlar adamnyń bárin birdeı qylmaı, ártúrli ómir súrýge mindetteıdi. Qazaq mundaıdy «bir qoldyń bes salasy da birdeı emes» degen qysqa sózben naqty aıtqan. Al revolıýsıoner-fanattar biz adamnyń bárin birdeı qylamyz dep ózeýredi. Olardyń kósemi Lenın Qudaıdy da, Qudaı bergen qudiretti de joqqa shyǵaryp, «árbir aspazǵa deıin memleket basqara alatyn bolady» dep soqty. Ol ol ma, «poptar men dindi tezirek joıýymyz kerek. Poptardy (ishinde moldalar da bar – J.S.) kontrrevolıýsıoner, qaskúnemder retinde tutqyndap, barlyq jerde jappaı atý kerek», dedi Lenın. О́ziniń sońynan ergen fanat-revolıýsıonerlerdi ol eshkimdi de aıamaı, ıdeıaǵa qarsy bolǵandardy tek qyra berýge shaqyrdy.
Árıne, Lenınniń 55 tomdyq shyǵarmalarynyń tolyq jınaǵyn qurastyrýshylar keıin onyń mundaı sózderin barynsha azaıtyp, urpaqqa adamzattyń bárin súıgen, jyly júrekti «uly Lenın» qylyp tanytty. Biraq bolshevıktik qyrǵyndardyń basynda tek osy ıdeıalar bolyp, ony iske asyrýshy fanattar tek Lenınniń aıtqany ǵana durys dep sanap, bastary tumshalanyp qalǵandar edi. Al fanatızm essiz, ózinikinen basqanyń bárin jaý dep qyra berýden eshqashan qashpaǵan.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»
