Aqmola oblystyq «Arqa ajary» gazetine 100 jyl toldy

Eń bastysy, ata-baba ańsaǵan azattyqtyń araıly aq tańy – táýelsizdigimizge de sol HH ǵasyrda qol jetkizdik. Aýmaly-tókpeli osy ǵasyrlar tolqynynda «myń ólip, myń tirilip» kele jatqan qazaqtyń talaıly taǵdyrynan júz jyldyq shejiresi bar sanaýly qazaq gazetteri shet qalǵan joq. Sonyń biri – Arqanyń úni – Aqmola oblystyq «Arqa ajary» gazeti. Biz gazet ujymyn quttyqtaı otyryp, osy maqalany usynamyz.

Ejelgi Aqmola oblysy qazaq ju­r­ty­nyń qyzyǵyna súısinip, baryna balasha qýanǵan, jar sala jazyp, ja­lyqpaı jyrlaǵan, kemshiligine kúı­inip, ýaıym-qaıǵysyn qabyrǵasy qa­qyraı bólisken, elim dep tań atyryp, jerim dep kúnin batyrǵan, tilim dep kúńirengen, dástúrim dep tebirengen, eldigimizdiń dili, qazaqshylyǵymyzdyń qara dińgegi Sáken Seıfýllın negizin qalaǵan «Tirshilikten» bastaý alyp, «Arqa ajaryna» jalǵasqan osy jalǵyz basylym bolatyn.

Búgin, mine, ǵasyrlar toǵysynda Aqmola óńiriniń shejiresin somdaǵan sol basylymnyń júz jyldyq mereıtoıy. Eger gazet tarıhyna tereńirek den qoıatyn bolsaq, «Arqa ajary» gazetiniń mereıtoıy bıyl emes, kelesi jyly jáne ǵasyrlyq emes, toqsan jyldyq merekesi toılanýǵa tıis edi. Sebebi resmı túrde 1978 jyly Aqmola (Selınograd) oblystyq «Kommýnızm nury» («Arqa ajary») gazetiniń 50 jyldyǵy atalyp ótilip, gazet KSRO Joǵarǵy Keńesi prezıdıýmynyń Jarlyǵymen Eńbek Qyzyl Tý ordenimen marapattalǵan bolatyn. Gazettiń 50 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan saltanatty jıynda osy ordendi Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi pre­zıdıýmynyń tóraǵasy Isataı Ábdikárimovtiń sol kezdegi gazettiń bas re­daktory Ámirǵalı Núrkishevke tap­sy­r­ǵanyna kýá bolǵan edik.

Endeshe gazet tarıhynyń birden 11 jylǵa uzaryp, 1997 jyly resmı túrde 80 jyldyǵynyń atalyp ótilýiniń syry nede? «Arqa ajary» gazetiniń she­jiresindegi kópshilik bile ber­meı­tin osy bir taǵdyrsheshti oqı­ǵany basylymnyń 100 jyldyq mereı­toıy qarsańynda ashyq jarııa etý­di ózi­mniń azamattyq paryzym dep esep­teı­min.

1997 jyldyń basynda «Arqa ajary» gazetiniń bas redaktory, qabyrǵaly qalamger Jomart Ábdihalyq meni (ol kezde osy basylymda bas redaktordyń orynbasary qyzmetin atqaratyn edim) jáne gazettiń jaýapty hatshysy, bilikti jýrnalıst Bádýan Imashty óziniń bólmesine shaqyryp alyp, tosyn usynys aıtty: «Kelesi jyly bizdiń gazetimizdiń 70 jyldyq mereıtoıy ekenin bilesizder. Endi biz barlyq múmkindigimizdi jumyldyryp, bıylǵy jyly kúzde gazetimizdiń 80 jyldyq merekesin atap ótýimiz kerek. Sebebi  Arqa óńirindegi qazaq baspasóziniń bastaýy «Jańa Arqa» gazeti emes, «Tirshilik» gazeti. Sondyqtan biz búgingi «Arqa ajary» gazetiniń shejiresin «Tirshilikten» bastaýymyz kerek», dedi Jókeń oıly kókshil kózderin al­dyn­daǵy gazetke qadap, aqquba júzi sál kúreńitip. «Qalaı dáleldeımiz?», dedim men sálden keıin únsizdikti bu­zyp, tosyn usynysty tosyrqaı qa­byldaǵandaı.

Osy rette máseleniń mánin qysqasha túsindirip ótsek, artyq bolmas. Sol ýaqytqa deıin resmı túrde «Arqa ajary» gazetiniń shejiresi 1928 jyly qurylǵan Aqmola okrýginiń organy retinde sol jyldyń 21 qyrkúıeginde shyǵa bastaǵan «Jańa Arqa» gazetinen bastaý alyp keldi. 1978 jyly gazettiń jarty ǵasyrlyq mereıtoıyn atap óter qarsańynda Ánýar Ipmaǵambetov, Ámirǵalı Núrkishov, Ramazan Ahmetov, Oktıabr Álibekov sııaqty aǵalarymyz gazet shejiresin Aqmola qalasynda 1917 jyly daýylpaz aqyn Sáken Seı­fýllınniń bastamashylyǵymen ja­ryq kórgen «Tirshilik» gazetinen bas­taý úshin baryn salyp baqty. Sol úshin Orynbor, Omby qalalarynyń mura­ǵattaryna arnaıy adam jiberip, «Tir­shilik» gazetiniń bir danasyn tabýǵa ty­rys­ty. О́kinishke qaraı Sákeniń sońyna shy­raq alyp túsken jandaıshaptar el sanasynan er esimin máńgi óshirý úshin Sákenge qatysty qujattar men derekterdi túgel órtepti. Sol surapyl órttiń ishinde «Tirshilik» gazetiniń tigindileri de túgel janyp ketken. 1978 jyly Keńes ókimetiniń bıýrokrattyq qatań tártibi bir danasy da saqtalmaǵan «Tirshilikten» oblystyq basylym shejiresin bastaýdan bas tartty...

Sóıtip 1997 jyly Jomart Ábdi­ha­lyq­tyń jetekshiligimen «Arqa ajary» gazetiniń tarıhyn «Tir­shi­lik­ten» tamyr tartqyzýdy kóz­degen iz­denisti jumys qaıtadan bas­taý aldy. Biz arnaıy issaparmen Más­keý, Almaty, Orynbor, Omby qala­larynyń muraǵattaryna adamdar ji­berip, «Tirshilik» gazetine qatysty qandaı da bir qujattar men derekter jınaýǵa kiristik. Bul rette elimizge belgili ólketanýshy, marqum Klara Ámirqyzynyń eren eńbegin erekshe atap ótý paryz. Klara apaı Almaty, Omby jáne Orynbor qalalarynda aptalap júrip, muraǵattardaǵy ýaqyt salmaǵymen sarǵaıǵan qujattardy zerttep, qajetti derekterdi jınas­tyr­dy. Sonymen birge tarıhı ádi­let­tikti qalpyna keltirip, Arqa óńi­­rindegi qazaq basylymdarynyń «Tir­shi­likten» tamyr tartatyndyǵyn dálel­deýge barynsha eńbek sińirgen qa­zaq baspasózi tarıhynyń bilgir zert­teýshisi, Gýmanıtarlyq ǵylymdar aka­demııasynyń akademıgi, marqum Úsh­kóltaı Sýbhanberdına apamyzdyń jan­qııarlyq qyzmetine zor iltıpat bil­diremiz.

Tarıhı aqtańdaqty anyqtaýǵa ar­nalǵan jumystardyń aıaqtalmaýyna baı­lanysty biz 1997 jyly da, 1998 jyly da gazetimizdiń kezekti mereı­toıyn ótkize almadyq. Tek 1999 jyl­dyń kókteminde Klara Ámirqyzy men Úshkóltaı Sýbhanberdına apa­la­rymyzdyń jınaǵan tarıhı qu­jat­tary men derekteriniń hattamasyn jáne fılologııa ǵylymdarynyń dok­tory, professor Tursynbek Ká­kishev bastaǵan bir top belgili ǵa­lymdardyń arnaıy jazylǵan hatyn alyp, gazettiń bas redaktory Jomart Ábdihalyq Aqmola oblysynyń sol kezdegi ákimi Sergeı Kýlagınniń qabyldaýynda boldy. Keıinnen oblys ákiminiń tikeleı tapsyrmasymen Aqmola oblystyq máslıhatynyń osy máselege arnalǵan arnaıy sessııasy ótkizildi. Onda «Arqa ajary» gazetiniń bas redaktory Jomart Ábdihalyq baıandama jasap, Aqmola oblysyndaǵy qazaq baspasózi 1917 jyldyń shilde aıynda Aqmolada jaryq kóre bastaǵan «Jas qazaq» uıymynyń úni – «Tirshilik» gazetinen bastaý alatynyn dáleldep shyqty. Kún tártibindegi másele bo-
ıynsha oblystyq máslıhattyń arnaýly qaýlysy qabyldanyp, 1999 jyly 22 sáýirde, eki jyl keshigip, «Arqa ajary» gazetiniń 80 jyldyq mereıtoıy saltanatty túrde atap ótildi. Mine, endi osy tarıhı ádilettiliktiń laıyqty jalǵasyn tapqan úrdis retinde bıyl, ıaǵnı 2017 jyly Aqmola oblystyq «Arqa ajary» gazetiniń 100 jyldyq mereıtoıy atalyp ótkeli otyr. Osy rette tarıhı ádilettilikti ornyqtyrý jolyndaǵy ıgi istiń bastamashysy bolǵan marqum Jomart Ábdihalyqtyń eren eńbegi men parasatty beınesin qurmetpen eske alý paryz.

Iá, Aqmola atyrabyndaǵy qazaqtyń tól tilindegi basylym qaı kezeńde de jalǵyz jarymnan asa alǵan joq. Biraq qaı-qaısy bolsyn ár kezeńniń jarshysy, halqynyń muń-muqtajynyń joqtaýshysy, ulttyq múddesiniń shynaıy jarshysy bolǵany anyq. Sonaý ǵasyr basynda, ıaǵnı 1917 jyldyń shilde aıynda alǵashqy sany jaryq kórgen «Tirshilik» gazeti de azattyq ańsaǵan el armanyn tý etti. Sazy men syry, sáni men symbaty Saryarqanyń saltanaty bolǵan, elim, jerim, tilim dep tebirengen aqıyq aqyn Sáken Seıfýllın bastaýynda turǵan basylymnyń basqasha sıpatta bolýy múmkin de emes edi. Son­dyq­tan da qasıetti halqynyń tir­shil­ik túı­tkilderin tý etken «Tirshilik­ten» bastaý alǵan qazaq basylymdary eli men jeriniń tutastyǵyn aıtar sóziniń temir­qazyǵyna aınaldyryp, jarqyn ómir, erkin egemendikke umtylǵan Saryarqa dalasynyń dabylshysy boldy.

Asaýdaı týlaǵan zamana tolqyn­da­rynda ýaqyt qudireti, saıasat sal­qy­nymen «Tirshilik», «Jańa Arqa», «Kol­hoz ekpindisi», «Aqmola ekpindisi», «Stalın týy», «Esil pravdasy», «Tyń ól­kesi», «Kommýnızm nury», «Arqa ajary» bolyp ataýy ózgergenimen, oblystyq basylymnyń bul negizgi altyn arqaýy ózgergen joq. О́zgermek te emes. Búgin biz «Arqa ajarynyń» osy al­tyn arqaýyn laıyqty jalǵastyryp otyrǵan kókshetaýlyq áriptesterimizdi Aqmola oblysy tól basylymynyń ǵasyrlyq torqaly toıymen shyn jú­rek­ten quttyqtap, «Tirshilikten» tamyr tartqan úrdistiń baıandy bolýyn ti­leımiz.