Yldıdan salsa tóske ozǵan

Qazaqstan ońtústikten ǵana turmaıdy ǵoı. Onyń ómir jolyn bile bermeıtin bylaıǵy jurt úshin ol tyndyrǵan isti sydyrta bir sholyp shyqsaq ta jetkilikti.

Otyrarda týyldy. Ákesi murap boldy. Sháýildir óńi­rinde al­ǵash jemis-jıdek ekken dıqan atandy. Ol qazǵan aryq áli kúnge deıin «Aıtahan aryǵy» dep atalady. El ishinde «Qyz Jibek» atanǵan anasy Aıja­mal Qýanyshtyń 13 ja­synda dúnıeden ótti. Ana úshin bala­­sy­nyń erjetkenin kórmeı ótýden ótken qaıǵy bar ma eken, sirá?..

Máskeý Veterınarııa akademııasyn úzdik bitirip kelgen jas jigit bel sheship, sharýashylyq shyrǵalańyna qoıdy da ketti. Jumys istegenine bir jyl tolǵan­da Alǵabas aýdanynyń birinshi hatshysy Nurtaza Ysmaıylov ony aýdan komsomol uıymyn basqa­rýǵa shaqyrdy. Aldynda tyn­dyrar isi mol jas maman keń­sede otyryp qalýdan qaýiptenip, ol usynystan bas tartty. Eki jyldan soń oblystyq partııa komı­tetiniń nusqaýshysy, kóp uza­maı komsomol komıtetiniń ekin­shi hatshysy bolyp bekidi.

Arada uzaq jyldar ótken soń ol qyzmet etken kezeńderge nazar sala qarasaq, ol qaıda bolsyn, qaı salada qyzmet atqar­syn, bárinde de asqan iskerlik, tal­mas izdenis, sarqylmas qaırat, ótkir batyldyq tanyta bilipti. Qazirgi Qazyǵurt aýdanynyń ekinshi hatshysy bolyp bekigende ol 28 jastaǵy jigit edi. Partııalyq sýbordınasııanyń myzǵymas sheńberinde júrse de ol ózine tán batyldyqpen «Aýdandyq eko­no­mıkalyq taldaý bıýrosyn» qurdy. 1977 jyly mamyrda Shardara aýdandyq atqarý komı­teti­niń tóraǵalyǵyna bekidi. D.Qonaev­tyń ózi oǵan bata berip, respýb­lıkadaǵy eń jas tóraǵa dep arqadan qaqty.

Bul jumysqa da ol belsene kiristi. Sol belsendiliktiń ar­qa­synda Qyzylqum massıvi Búkil­odaqtyq ekpindi qurylys alańyna aınaldy. Jańa keńshar­lar ashyldy. Sýlandyrý, kógal­dandyrý, qalany tártipke kelt­irý, jańa tıptegi úıler salý, eńbekshi eldiń eńsesin kóterý, eńbeginiń esh bol­maıtynyna sendire bilý boldy maqsaty. Budan da aýqymdy isterdi eńserýge bilek sybana kirise bergende taǵy da qyzmet aýys­tyrýǵa týra keldi. Taǵy da tóraǵa­lyq. Baıaǵy ózi istep ketken Lenın aýdanyna aýatkom tór­aǵasy laýazymyna qaıta oraldy.

Mal sharýashylyǵymen ǵana aınalysatyn Lenın aýdany múldem jańa baǵytqa bet bur­dy. Jobada joq bolsa da, Aıta­hanovtyń bastamasymen aýdan ortalyǵyna kanaldan sý tartylyp, barlyq kóshelermen syldyrap sý aǵa bastady. Aryqtar betondalyp, lotoktar tartyldy. Aýdanda egilip jatqan on segiz ósimdik daqylynyń qalaı sebilip, qalaı sýarylýy jáne qandaı tyńaıtqyshtardy qaı mezgilde berý kerektigi jaıly arnaıy qoıyn kitapsha shyǵarylyp, ár dıqannyń qolyna berildi.

Aıtahanovtyń áleýetin buryn da kórip-bilip júrgen oblys bas­shylary ony oblys­tyń agro­ónerkásip birlestigi tóraǵa­synyń birinshi orynbasar­lyǵyna laıyq dep tapty. Aýylsharýashylyq basqarmasy bastaǵan birneshe qurylymdy biriktirgen alyp agroónerkásip birlestigin qalaı shyrkóbelek aınaldyrǵanyn kórgen soń, qyryq jyldan keıin quramyna Bógen aýdanynyń biraz keńsharyn qosyp, qaıtadan ashylyp jatqan Arys aýdanyna birinshi hatshy etip jiberdi.

Aýdannyń jeke bıligi ózine tıgen Qýanysh kúndiz-túni qul­shyna, qushyrlana jumys istedi. Bul onyń ómirindegi eń bir ónimdi kezeń boldy. Ol kún ótken saıyn zamannyń tarylyp kele jatqanyn kórip, aýdan halqyn naryqqa kúni-túni daıyndady. Basshylar túrli semınar, kýrstarǵa oqýǵa qaıta-qaıta jiberilip jatty. Qala halqy túgeldeı egin egetin, saıajaı salatyn jer telimine ıe boldy. Qalalyqtar baý-baqsha ónimderimen ózderin ózderi tolyq qamtamasyz ete aldy, artyǵyn bazarǵa shyǵarýdy úırendi. Dala men qalanyń arasynda óte tyǵyz baılanys ornady. Qala halqy aýyl sharýashylyǵy ónimderimen, jemmen, shóppen tolyq qamtama­syz etildi. Jylyjaılar kóptep salynyp, olardyń ónimi bazarda qymyz, qymyran sekildi ulttyq taǵamdarmen qatar turaqty túrde satyla bastady. Arys qalasynyń bazary Aıtahanov tusynda ob­lys­­taǵy eń arzan bazarǵa aınaldy. Bárinen buryn halyqtyń rýhyn kóterdi. Aqyndar aıtysy, Naý­ryz toıy, shopandar toıy kere­met qyzyq ta mazmundy ótip tur­dy. Olarǵa Arystan shyqqan aqyn­d­ar, jazýshylar, ǵalymdar shaqyryldy.

Bir kúnde 33 kóshege qaıta oralǵan arystarymyzdyń esimi berildi. Elimizde birinshi bolyp bıler keńesi quryldy. Qala abattandyryldy. Arys – Baıyrqum joly qaıtadan taqtaıdaı etip jóndeldi. Montaıtasqa jańa asfalt jol salyndy. Mek­tep tárizdi áleýmettik sala qury­lystary qatty qarqynmen júr­gizildi. Adamnyń oıyna kel­meı­tin nárseni oılap tabýǵa myq­ty Aıtahanov KSRO-da resmı túrde temirjolshylar qala­sy joq ekenin bilip aldy da, Más­keýge baryp, Jol qatynas­tary mı­nıstrligi aldyna Arys­qa osyndaı már­tebe berý máse­les­in qoıdy. Nátı­jesinde, mınıstr­liktiń bul jó­ninde arnaıy qaýlysy shyqty. Qalaǵa orta­lyqtan qarjy quıyla bastady.

1991 jyly Keńes ókimeti qulap, baılanystar birden úzildi de, kóptegen tamasha bastama aıaqta­lyp úlgermedi. Áıtse de jańa orta mektep, kóshe aryq­taryn naýalandyrý sekildi talaı is at­qarylyp qaldy.

Atqarylyp úlgergen isterdiń ishindegi eń bir súbelisi – Arys aýdanyn Aral apat aımaǵyna jatatyn aýdandar qataryna kirgizýi edi. Otyrar, Alǵabas, Sozaq ondaı dárejege ıe emes kezde mun­daı sharýany iske asyrý ońaı bol­ǵan joq. Ol úshin Montaıtasta Keńes ókimeti ıadrolyq synaq júr­giz­genin dáleldeýge týra keldi. Aýdan halqy birneshe jyl boıy jalaqy men zeınetaqyǵa aı sa­ıyn 20 paıyz ústeme aqsha alyp otyr­dy. Qalekeń ketken soń onyń alyp tastalǵany da shyndyq, bi­raq Aıtahanovtyń kómegimen ol qaıtadan qalpyna keltirildi.

1993 jyldyń mamyr aıynan jeltoqsan aıyna deıin Qýanysh Aıtahanov oblys ákiminiń ıdeo­logııa jónindegi orynbasary qyz­metin atqardy. Ordabasydaǵy úsh eldiń prezıdentteri bas qosqan uly toıdyń basy-qasynda júrdi. Maýsym aıynda oblysta ıdeo­logııa máselelerine arnalǵan keńes ótkizdi. Aıtahanovqa júk­tel­gen áleýmettik, saýda sala­lary da bir retke kelip qalyp edi, tek oblys basshysy aýysty da, Aıta­hanov jumyssyz qaldy.

Biraz kúnnen keıin oǵan qatal qystyń qaharyna tap bolǵan Sozaq aýdanyna barý usynyl­dy. Aıtahanov oılanýǵa bir aı surap, eńbek demalysyna ketti. Demalystan kelgen soń Májilis saılaýyna túspeı, jaýdy kórse arqalanyp ketetin batyrlarǵa tán minezben qıyndyqqa qarsy shapty. Qarashanyń ortasynan beri maly qoradan shyǵa almaı qalǵan aýdan júz jylda bir ǵana bolatyn juttyń aldynda tur edi. Malynan túgel bolmasa da soǵan jýyq aıyrylýǵa tıis aýdan Aıtahanovtyń tótenshe jaǵdaı jarııalap, Premer-Mınıstrge tikeleı shyǵyp, Almaty, Aqtóbe, Kókshetaý, Oral, taǵy basqa da oblystardan jem-shóp, janar-jaǵarmaı, Úkimetten oblysqa tıesili 44 mıllıon teńgeniń, sol kezdegi 8-i bir dollarǵa teń teń­ge­niń kezinde 24 mıllıon teńge kómek­ti Sozaqqa bóldirtip alyp qaıtýynyń arqasynda apattan aman qaldy. Jem men shóp mem­lekettiń de, jekemenshiktiń de malyna taǵy eki jylǵa jetti...

Budan soń jekeshelendirý ákimniń talabynyń arqasyn­da mal­dyń basy bar kezinde tez júr­gizildi. Aýdan ony oblys­ta birinshi bolyp aıaqtady. Sol sebepti aýdan qazir oblystaǵy mal basy eń kóp aýdan atanyp otyr. Al keıbir ákimdi tyńdaǵysy kelmeı, keńshar dırektorynyń aıtqanynan shyǵa almaı, menshigin alýǵa asyqpaǵan jerde, mysaly, «Sozaq» sovhozynda úsh jyldan keıin 70 myń qoıdan 7 myń qoı ǵana qaldy. Bárin bastyq bartermen taýysty...

«Eń aldymen halyqtyń rýhyn kóterý kerek, óıtkeni ekonomıkany órkendetý erteli-kesh or­nyna keletin nárse, halyq diń­geginen aıyrylsa ony qal­py­na keltirý qıyn», deıtin Qale­keń Sozaqta da eldi birlikke, tatý­­­lyqqa, yntymaqqa, namysyn oıa­tý­ǵa shaqyratyn talaı ıgilik­ti is-shara­lar ótkizdi. Sultan­bek Qoja­novtyń 100 jyldyq me­reı­toıy Súgir, Tólegen Mom­­bekov, Tólegen Toqbergenov, Bá­tı­ma Batyrbekova, Asqar Súleı­­­menov­tiń mereıtoılary da res­­pýb­lıkalyq deńgeıde ótti. Baba Túkti Shashty Ázız, Ys­qaq bab, Qarabýra, Sańǵyl bı kese­ne­leriniń jóndelýine, jańadan salynýyna ákimniń septigi tıdi.

1999 jyly ómir joly Qale­keńdi Saıramǵa alyp keldi. Syrty jaqsy kóringenmen ishki dúnıesi oısyrap, qaryzǵa belsheden batqan aýdannyń alty jyl qordalanǵan qaryzynan qutylyp qana qoımaı, bıýdjet kirisin úsh jylda úsh ese ósirdi. Aýdan tarıhynda qazaq tili tuń­ǵysh ret óziniń memlekettik márte­besine ıe boldy. Saıram qazaqsha sóıledi. Aýdan ortalyǵy Aqsýkenttegi bazarǵa aınalyp ketken ortalyq dúńgirshekterden tazartylyp, «Mártóbe» jańadan salyndy. Oǵan Úkimettiń arnaıy ruqsaty alynyp, Abylaı hannyń asqaq eskertkishi ornatyldy. Ardagerler men Qurmetti azamattar saıajoldary ashyldy. Ábish Kekilbaev «Qazaqta budan asqan kıeli jer joq» dep ataǵan, Eýropa qara túnekte otyrǵan kezde qazaq parlamentarızminiń altyn besigi bolǵan, Táýke han «Jeti jarǵy» sekildi zańnama­lar jınaǵyna qol qoıǵan ataqty Mártóbe qalpyna keltirildi, jan-jaǵy abattandyryldy, qaıtadan el jaqsylary bas qosatyn orynǵa aınaldy. 2003 jyly Elbasymyz Nursultan Nazarbaev Saıramǵa kelgen saparynda ony arnaıy baryp kórdi.

Bala kezinde ketip, qyryq úsh jyldan soń týǵan jerine ákim bolyp oralǵan Qýanysh Aıta­hanovtyń Otyrarǵa aınal­dyrǵan eki jyldyń ishinde sińirgen eńbegi ushan-teńiz. Bárinen bu­ryn ol halyqty oıatty. Aýdan ákim­shili­giniń qyzmetkerleri demalys kúni degenniń, eńbek demalysy degen­niń ne ekenin umytty. Eki jyl olar úshin eki kúndeı zý etip óte shyqty. Esesine qansha jumys tyn­dyryldy, qansha maman, qansha basshy «Aıtahanovtyń akademııasynan» ótti, tálim-tárbıe aldy.

Halyqtyń baǵy bolǵan «Aýdan­nyń 2004-2007 jyldarǵa arnal­ǵan damý baǵdarlamasy» jasa­ldy. Baǵdarlama negizinde aýdan­ǵa mıllıardtaǵan teńge qar­jy bólindi. Bolashaqta jańadan 60 myń gektar jer ıgerilip, oǵan syrttan usharǵa qanaty bol­maı otyrǵan myńdaǵan qandas­tarymyz kóshirilip ákelindi. Bul úrdis bas­talyp ta ketti. Aýdan­da taza aýyz sý máselesi túbe­geıli she­shimin tapty. Jerdi tuzdan­dy­ryp jiber­gen yza sýǵa qarsy kú­res pármendi túrde jalǵasyp jatty.

Úlken úıge ne kerek bolsa, otaý úıge de sol kerek. Oblysqa ne kerek bolsa, aýdanǵa da sol kerek. Úl­ken respýblıka aýdannan, al aýdan aýyldan quralady. Aýdan bas­qar­ǵan adamnyń jumysy ob­lys­qa qara­ǵanda, áldeqaıda qarbalas.

Oryn adamdy emes, adam oryndy kórkeıtedi. Aýdan basqaryp júrip bedeli men abyroıy oblys basshylarynan da asyp túsip jatatyn Aıtahanovqa osy abyroıy aldynan kóldeneńdep shyǵa bergen sekildi. Biraq Aıtahanov eshkimge ók­pe­lemeıdi. «Basshylyq qaıda jiber­se, bárinde de óz min­detin adal at­qaratyn» isker de para­sat­ty azamat. Ol ataqty Jaıaý Musa sekil­di: jaıaý qalsa da esi­mi atty kisi­den eshqashan kem ata­lyp kórgen emes.

Yldıdan salsa tóske ozǵan has júıriktiń shabysy áli shaý tart­qan joq. Adam jasyna qa­rap emes, basyna qarap baǵala­na­dy. Ol júrip ótken ómir soqpaq­tary sol jolda qaldyrǵan isi­men, aıshyqty izimen ólshenedi. Tipti júzege asyrýǵa reti kelmegen irgeli oılarynyń ózi onyń azamattyq tulǵasyn el aldynda bıiktete túsken.

Dýlat ISABEKOV,
jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty

ALMATY