Kúıgelektik qadirdi ketiredi

Ásirese saıası qaıratkerler úshin onyń máni zor. El basynda turǵan adam­nyń árbir sózi, árbir qadamy, halyq­qa aınadaı kórinip turady. Jalǵyz óz eli ǵana emes kórshi memleketter de el basynda turǵan adamnyń ózderine qar­sy aıtylyp qalǵan lepesteri bolsa, eń jeńili qarsylyq notasyn tapsyra­dy. Keıde tipti dostyq, áriptestik qa­rym-qatynastardy úzýge deıin barady. Sondyqtan eldiń kóshbasshysy óz jú­­re­ginde qaısybir adamǵa, qaısybir óńir­diń turǵyndaryna, kórshiles elge degen túıtkili bolsa da kóńilindegi sózin aıta bermeı, halyqtyń uǵymyna qaıshy kelmeıtin, namysyna tımeıtin lebizben ǵana ún qatýǵa májbúr. Al kerisinshe bol­sa, halyqtyń, kórshiles eldiń na­ra­zylyǵyna tap bolady. Ondaıdyń my­salyn jýyrda ǵana Qyrǵyzstan prezıdenti A.Atambaev tarapynan kór­dik. 

Álqıssany Atambaevtan emes, árirek bastasaq... Mundaı urynshaqtyqtyń kókesin KSRO-ny 10 jyl basqarǵan, tórt synyptyq bilimi bolǵan N.Hrýshev kór­setken edi. Dıplomatııalyq etıket de­gennen jurdaı ol KSRO-nyń áskerı qýatyna senip, aýzyna kelgenin aıta be­retin. 1960 jyldyń qazanynda Nıý-Iorkke, BUU Bas Assambleıasynyń ke­zekti sessııasyna Keńes delegasııasyn bastap barǵanda «afrıkalyqtarmen qa­tar KSRO ezgisindegi Azııa halyq­ta­ry­na da bostandyq berilsin» degen sózi úshin Fılıppın prezıdentiniń sózin bólip, minberge basa kóktep shyǵyp, ony «Amerıka ımperalızminiń malaıy» dep ar-namysyna tıetin sózder aıtqan. Odan ári «Biz Amerıka ımperalızmin jerleımiz» degeni, BUU sessııasynda otyryp, qarsylyq retinde aıaq kıimin she­ship alyp, ústeldi urǵany da bar. Bul qy­lyqtarymen Hrýshev eshnárse ózgerte al­ǵan joq, tek KSRO-ny uıatqa qal­dy­ryp, ózin mádenıetsiz, eshkimdi syılaı bilmeıtin, tárbıesiz basshy ekenin ǵana kórsetti. 

1964 jylǵy KOKP plenýmynda onyń ábes qylyqtarynan ábden zárezap bol­ǵan úzeńgilesteri ornynan alýǵa máj­búr boldy. N.Hrýshevti aıyptaǵan faktilerdiń biri qazaq halqymen baılanysty. Aıyptaý baıandamasyn oqyǵan KOKP Ortalyq komıtetiniń hatshysy A.Sýslovtyń sózine qaraǵanda, Hrýshev Japonııanyń parlamenttik delegasııasyn qabyldaǵanda Qytaıdyń Shyńjań-Uıǵyr aýdanynda turatyn qazaqtar qa­lasa referendým ótkizip, ózimizge qo­syp alamyz dep soǵypty. «Biz osy sóz­derdi ózimizdegi tıpografııalyq teri­limnen sońǵy sátte alyp úlgerdik, biraq Japonııa jaǵy jarııalap, Qytaıdyń óre túregelgen qarsylyǵyna tap boldyq», degen edi Sýslov. KSRO men Qytaı Ha­lyq Respýblıkasynyń ara­syn­da­ǵy kóp jyldyq kıkiljińniń ornaýy­na sebep bolǵan jaıttyń biri osy sóz eken. So­nymen birge Hrýshev bir­de Mao Szedýndy «eski qalósh» dege­ni de qy­taı­lyqtardyń ashý-yzasyn tý­dyr­ǵan... 

Al HHI ǵasyrda Qyrǵyzstan mem­le­ketiniń basshylyǵyna kelgen joǵa­ry bilimdi Almazbek Atambaevtyń da keıbir qylyqtary Hrýshevtikinen kem bolmaı qaldy. Qazaqstan týraly aıtqan ábesteý sózderi bir tóbe bolǵanda onyń 16 qazanda prezıdenttikke kandıdat bolǵan ózderiniń jerlesterin qoldaý mıtıngisine shyqqan Talas halqyn «Ábike-Kóbóshtiń urpaqtary», «referendým ótkizip, Qazaqstanǵa qosylsa da meıli», «jerlesimiz dep maqtansa da Sh.Aıtmatovtyń kúmbezin turǵyzýǵa bir tıyn da jınap bere almady» jáne Manas eposynan alǵan «Talas el emes» degen sózderi barlyq halyqtyń ashý-yzasyn týǵyzdy. 

Talas Qyrǵyzstannyń bizdiń Jam­byl oblysymen shektesetin ólkesi, Ma­nas­tyń týǵan óńiri, bergi tarıhtaǵy uly qyrǵyz Shyńǵys Aıtmatovtyń týǵan jeri. Ásirese «Manas urpaǵymyz» dep júrgen osy óńirdiń halqyn Atambaevtyń «Ábikeniń urpaqtary» degeni qatty shıratty. О́ıtkeni «Manas eposyna» qaraǵanda, Ábike inisi Kóbósh ekeýi batyrǵa satqyndyq jasaǵan. Manas shoń joryqqa attanǵanda ekeýi de ermeı «Dóbege chygyp dardaktap, Emı Manas óldú dep, Egem bızge berdı dep, Barsa kelbes Beejınden Manas kaıdan kelsın dep, Dóbógó chygyp dardaktap, Eldı kózdóp bakyryp, Abyke, Kóbósh ekı aram Kóbóshtóp ýraan chakyryp, Kýtýrýp býlar kalyptyr», deıdi Saıaqbaı Qaralaevtyń nusqasynda. Endi eldiń prezıdenti ózderin sol satqynnyń urpaǵy dese talastyqtar qaıtyp tura alsyn. Talas qalasynda úlken mıtıngige jınalyp, Atambaev bizden keshirim surasyn dep talap etti. Keıbir talapkerler «Qazaqstannan da keshirim surasyn» degendi aıtýda. Atambaevtyń qyzmetten ketetindigi eskerilgen bolý kerek, áıteýir daǵdarys Bishkekke jetpeı toqtady. 

Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»