Uly saryn

Aqań, qazaqtyń Aqańy – Aqseleý úlken tyńdaýshy edi ǵoı. Sonysyn ózine dárgeı kóretin. Meniń de tyńdaýshy bolǵym bar. Onyń ishinde úlkeni.

Men kúı tyńdap otyrmyn. Júzinshi ret tyńdaǵam. Myńynshy ret tyńdap otyr­myn. Júregimmen. Ne deıdi mynaý shalys?!.

О́li tynyshtyq turǵan. Tyń etip dybys shyqsyn. Astyńǵy shekten. Taǵy bir tyń etip dybys shyqsyn. Ústińgi shekten. Taǵy da bir tyń etip dybys shyqsyn. Bul joly ekeýinen... Alǵashqy bólek shekter birigip ketken, kirigip ketken. Jel kótergen tolqyndaı birin biri jetelep aýnap bersin.

Alǵash túk bolmaǵan. Sonan joqtan bar paıda boldy. Sodan ol úlkeıip, úlkeıip jarylardaı bolyp tursyn. Ne bolar eken dep demimdi ishten alaıyn. Joq, jarylmady. Kerisinshe kishireıe, kishireıe joq bolýǵa aınaldy...

Bul ne qudyret boldy eken?

Jan saraıym ashylyp qoıa bergen.

Úlkeıse de, kishireıse de keńistigi aınymady. Ushy-qıyry kórinbeıtin keńistik. Qanatty pyraqtaı ushyp júrip te ushpaǵyna shyǵa alsa káne.

Aýasynda bir ıis bar. Jupar ıisi. Qomaǵaılana jutasyń-aı kelip.

Manaǵy tyńyl adyra qalǵan. Munda bir keń tynysty ekpin bar. Bul ne degen jomarttyq, á?! Shashyp jatyr, berip jatyr, ne degen taýsylmaıtyn dúnıe bul.

Joq, bar nárse qashanda taýsylǵan. Manaǵy bar kishireıip jatyr. Kenet álgi kishireımeıdi de, úlkeımeıdi de.

Joq, munysyn eshkimmen bólise almaıdy. Bárin berse de munysyn bere almaıdy.

Bul saryn edi. Uly saryn edi. Tátekeń­nen qalǵan. Máńgige. Myna saryn da sol saryn­men saryndas. Biraq ózi emes. О́zinen bylaı da emes. Bul jesis edi. Uly jesis edi.

Aldyńǵysy «Saryjaılaý» bolatyn...

Keıingisi de «Saryjaılaý» edi...

Uly Tátekeńniń aldynan shyǵyp jyn uryp pa?

Buǵan jaı jaılaýy da jetedi.

Bul «Jaılaý» edi.

Bul Maǵaýııa Hamzınniń «Jaılaýy» edi...

Qazaq balasyn sary dalasynan aıyra kórme deıdi saryn.

Qazaq balasyn jaılaýynan aıyra kórme deıdi saryn.

Qazaq balasyn sary jaılaýynan aıyra kórme deıdi saryn.

Tyńdaýshy bolý úshin úlken qulaqtyń bolǵany jetkilikti.

Úlken tyńdaýshy bolý úshin úlken júrek kerek.

«Saryjaılaýdy» da, «Jaılaýdy» da tartyp otyrǵan adam bir-aq adam bolatyn.

Ol Táttimbet emes edi.

Ol Maǵaýııa emes edi.

Ol – Shopyr bolatyn.

Ol Táttimbetpen de, Maǵaýııamen de jesisip otyrǵan...

Shopyr Maǵaýııanyń shákirti bolatyn.

Janym sol Shopyrdy izdeıdi.

Júregim sol Shopyrdy izdeıdi.

Ol da Táttimbet babasynyń, Ma­ǵa­ýııa aǵasynyń sorabyna túsken.

Kózi ketse de izi kúıtabaqta qalypty.

Maǵaýııanyń qaı shyǵarmasy bolsyn uly shyǵarma.

Maǵaýııadaı qazaq balasynda oryndaýshy bolmaǵan. «Bestóreni» áli kúnge deıin Maǵaýııadaı oryndaı alatyn jan týǵan joq.

Maǵaýııadaı dáýlesker de bolmaǵan. Senbeseńiz onyń «Jaılaýyn» qaıtyp tyńdańyz.

Maǵaýııadaı kúıshi bar degenge taǵy sene almaımyn. Onyń «Qosbasaryn» tek júrekpen ǵana tyńdaý kerek.

Sóıtken Maǵaýııanyń esimin máńgi­likke qaldyramyz dep tyrashtanyp jat­qan jaıymyz bar. Ataýsyz qalǵan joq, árıne.

Alaıda ol kisi eń aldymen kúıshi ǵoı.

Tutastaı bir mekteptiń iri ókili ǵoı.

Olaı bolsa qurmetimiz de soǵan la­ıyq bolýy kerek.

Bir kúıtabaqqa tartqan kúıin jınap, sholtań etip shyǵara qoıamyz.

Maǵaýııany taný úshin eń aldymen aınalasyn tanýymyz kerek qoı. «Jaılaýdy» tanýymyz úshin aldymen «Saryjaılaýdy» tyńdaýymyz kerek dep bilem. Maǵaýııany taný úshin keshegi Shopyrdan bastap búgingi Qalken Qa­symovqa deıingi kúıshilerimizdi tyń­daýymyz kerek, tanýymyz kerek.

Uly Abaıdyń júz elý jyldyq toıynda Maqań Qaraýylda bir aı jatty dýmandatyp. Sol dýmannyń jýan ishinde osy Qalken aǵalarymyz júrdi.

Maǵaýııa Hamzın atyndaǵy mektep ashatyn ýaqyt jetti dep bilemiz. Konser­vatorııalarda Maǵaýııa Hamzın klasyn ashsaq quba-qup bolar edi. Maǵaýııa Hamzın atyndaǵy konkýrs uıymdastyrmasaq ta shertpe kúı sheberleriniń konkýrsynda ataýly syılyq taǵaıyndaýǵa bolar edi.

Maǵaýııa Hamzınniń tekti tuqym ekeni belgili. Bul soıdan neshetúrli soıqan kúıshiler men dáýleskerler shyqqan. Solardyń biri Dánelııa Ham­zın aǵamyz. Osy Qaraǵandyda aman-saý júrip jatyr. Maqań jóninde derek­ti kitap jazyp bitirgen adam. Ákesi Hamza da soıqan kúıshi bolǵan adam. Ar­ǵy babasy Áshimtaıdyń esimi qazaq kúı­óneri tarıhynda máńgige qaldy. Onyń «Qońyrqazysy» klassıkalyq biregeı shyǵarma bolyp tabylady.

Sol Qaraýylda biz de bolǵanbyz. Asyl aǵanyń qalaq dombyrasyn us­taý­ǵa jaraǵanymyzǵa baqytty bolyp júretinbiz. Balqash taý-ken tehnı­ký­mynyń dırektory Tóleýqadyr Toq­ta­my­sov aǵamyz da Abaı toıynyń jýan ortasynda júrdi. Maqańnyń serigi bo­lyp. Tókeń de kúı óneriniń bilgiri bolatyn.

Sol kisi aıtýshy edi:

– Maqań dúnıeden ozǵan kúni «Jaı­laýyn» «Saryjaılaý» dep qaıtyp ózgertińder! – dep.

– Sonda ǵana kúıdiń tabıǵaty ashyla túsedi, – dep.

Kún artynan kúnder, aı artynan aılar ótip jatty. Sol asyl aǵanyń amanaty áli moıynymyzda júr. Qaryz bolyp. Sol qaryzymnan qutylyp jatqan ja­ıym bar.

Kenet Qazaq radıosy kúı para­ǵyn­ ashsyn. Maǵaýııa Hamzınniń shyǵar­malaryn oryndasyn. Birinen biri ótedi. Keler sát dıktor:

– Maǵaýııa Hamzınniń kúıi «Sary­jaılaý», – dep qoıyp qalsyn.

– Shatysty, – desin qasymdaǵy seri­gim.

Shynynda da bul Maǵaýııa Hamzın­niń «Saryjaılaýy» edi.

Tórehan MAIBAS,

jazýshy-etnograf

QARAǴANDY