Eńseli shańyraq kótergen derbes Qazaq elinde el men jerdiń, eldi mekender men kóshe attarynyń jasampaz eldigimizge saı bolmaǵy lázim. Egemen elimizge qaptaǵan malınovka, chernıaevka, balkashıno, pavlodar, petropavl, kapsevıch, nıkolaevka, dmıtrıevka, sergeevka, pokrovka, beregovaıa, ozernaıalardyń esh abyroı ápermesi haq. Kim de bolsa óz bolmysyn, daralyǵyn saqtaǵan halyqty ǵana syılaıdy. Kezinde qazaqtardy oryssha aksentsiz sýdaı aǵyp taza sóılegeni úshin álemge áıgili balerına M.Plıseskaıanyń unatpaı qalýy da oılanarlyq jaıt. Iá, jat tulypqa jalpańdap móńireı berýdi qoıatyn mezgil jetti. «О́zińdi óziń jattaı syıla, jat boıynan túńilsin».
Táýelsizdiktiń eleń-alańynda Almatydaǵy Kommýnıstik, Komsomol, Sovet, Kalının, Dzerjınskıı degen kóshelerdiń Abylaı han, qazaqtyń qasıetti úsh bıi, ardaqty batyrlarynyń atymen aýystyrylǵan, sóıtip shat-shadyman bolyp asqaqtaǵan ádemi kúnder eske túsedi. Sol ıgi úrdis, jaqsy bastama kúlli Qazaqstan boıynsha jalǵasyn tapqan. Buryn atyn ataýǵa da batylymyz barmaıtyn qanshama asyldarymyzdyń esimderi mektepterge, kóshelerge, aýyldarǵa berildi. О́shken jandy, ólgen tirildi, tarıh jańaryp, oǵan jańa paraqtar qosyldy.
Almaty túbindegi Talǵar aýdanynda qanshama úlken aýyldardyń memleket quraýshy ulttyń namysyna min, eldikpen úılespeıtin ataýlary yń-shyńsyz, óte bir aqylman ábjildikpen ózgertilip edi sol kezderde, Dzerjınskıı – Besaǵash, Kalının – Tuzdybastaý, Krasnoe pole – Gúldala, Razdole – Keńdala, Mıchýrın Belbulaq attaryn aldy. Áýelbaı Sátbaev degen tarıhshy ustaz aqsaqal kóp eńbek sińirgen osy ataýlar sondaı tabıǵı jarastylyqpen halyqtyń qulaǵyna esh tosyrqaýsyz sińisip ketti. Alataý baýraıyndaǵy aýyldar ǵoı. Bul arada el men jerdiń tarıhy da, tabıǵaty da eskerilgen eken.
Tek Almaty men Talǵar arasyndaǵy kúre joldyń boıynda, Tuzdybastaý aýylyndaǵy Kalının aqsaqaldyń eskertkishi sol baıaǵy sovettik zamandaǵydaı saý-salamat áli tur. О́ziniń Reseıinde baıaǵyda-aq kúresinge laqtyrylǵan. Qapas túrmeden óziniń ómirlik qosaǵyn da arashalap bir sóz aıtýǵa jaramaǵan, Stalınniń kóleńkesi bolǵan sorly beıbaqty orystar qaıtsin. Sol kári balshabek Kalınınniń arýaǵy keńpeıil qazaqtarǵa rıza shyǵar. 1934 jyly Qazaqstanǵa kelgen eken. Sonda Kalının kolhozynyń eńbekshilerine jerdi máńgilik paıdalaný jónindegi qujatqa qol qoıyp, syıǵa tartqan deıdi. Oıpyrmaı, quddy ákesiniń jerin kesip bergendeı-aq. Ańqaý qazaq óz jerin ózine bergen Kalınındi sóıtip jarylqaýshy Qudaıynan kem kórmegen ǵoı. Áı, ańqaýlyq-aı. Áli de sol. Zııany joq, qaıtesińder, baıaǵyda qazaqqa jer bergen, tura bersin deıdi. Maqul, tursa tura bersin. Bir kezi keler, saǵaty soǵar. Sonda ana jylǵy Almatydaǵy Dzerjınskııdiń eskertkishindeı, tarıh traktory ózi-aq súıretip kúresinge shyǵaryp tastar.
Kóshelerdiń attarynan keshegi tarıhymyz, ulttyń abzaldary men ardaqtylary kórinis tabýy – zańdylyq, ataýlardyń neǵurlym qazaqylanýy – ómir talaby. Táýelsizdigimiz Qazaq eliniń burynǵy burmalanǵan tarıhyn túzetti, tarıh ádiletti qalpyna keltirip jatyr. Sóıte tura, osy qarapaıym aqıqatpen sanaspaıtynymyz, onymen qoımaı soǵan qarsy áreketke baratynymyz ókinishti. Pavlodardaǵy Lenın atyndaǵy kóshe osy jaqynǵa deıin dáýren súrgenin nemen aqtaýǵa bolady. Qazaqqa esh qatysy joq Sývorov pen Kýtýzov qasqaıyp áli tur. Onyń esesine qalalyq májilistiń bir depýtaty kóshege Astana atyn berýge qarsy shyqty. Bul ne degen astamshylyq! Oıpyrmaı, shańyraqqa nege qaramaıdy álgi depýtat? Osy óńirdi, qazaqtyń jerin jaýdan qorǵaǵan, jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy kúrestiń eren batyrlary, osy oblys halqynyń maqtanyshy sanalatyn asyl babalary Oljabaı, Jasybaı, Malaısary atynda Pavlodarda birde- bir kóshe joq eken. «Aý, aǵaıyn, uıat emes pe, ar qaıda, namys qaıda?!» der edi ata qazaq mundaıda. Osydan kelip oblystyń keńes zamanyndaǵy dardaı basshysy basynyp hám balanyń sózin aıtyp: «Qurmetti kerekýlik bolǵan kelmeıdi» dep taqpaqtatatyn kórinedi. Sý ishken qudyǵyna túkirgen kórgensizdik dep osyndaıdy aıtar bolar.
Kókshetaýdan qýanyshty habar aldyq. Ultjandy azamattardyń kúsh salýymen qalalyq máslıhatta qalanyń 58 kóshesiniń búgingi zamanymyzǵa saı kelmeıtin oryssha ataýlary qazaqylanyp ózgeretin bolyp sheshilgen eken. Jańa ataýlar qulaqqa jaǵymdy estiledi. Bapan bı, Úmbeteı jyraý, Baıdaly bı. El ardaqtary Jumaǵalı Tileýlın, Báıken Áshimov, Maqtaı Saǵdıev. Oqjetpes, Býryltaı, Qońyraýly... Bolashaq úshin eldiktiń haty bolýǵa jańa ataýlar ábden jarap turǵandaı. Uzaǵynan súıindirsin!..
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»
