Muzafar Álimbaev...

Muzafar Álimbaev 1923 jyly 29 qazanda Pavlodar oblysy, Sharbaqty aýdanyndaǵy Maraldy aýylynda týǵan. QazUÝ-di bitirgen. Tyrnaqaldy óleńi on bes jasynda Pavlodar oblystyq «Qyzyl tý» gazetinde jaryq kórgen. Soǵys jyldarynda shyǵarmalary respýblıkalyq, oblystyq jáne maıdandyq gazetterde basylyp turdy.

Armııadan oralǵan soń (1948), «Pıoner» jýrnalynda poezııa bólimin basqarady. 1956-1958 jyldary «Qazaq ádebıeti» gazetinde bólim meńgerýshisi, Bas redaktordyń orynbasary qyzmetin atqarǵan. 1958 jyly «Baldyrǵan» jýrnaly ashylǵan kúnnen 1986 jylǵa deıin jýrnaldyń bas redaktory bolǵan.

Alǵashqy kitaby – «Qaraǵandy jyrlary» 1952 jyly basylyp shyqqan. Júz seksen ánge óleń jazǵan. 70 tóltýma jáne aýdarma kitaptardyń avtory. Shyǵarmalary 20 tilge aýdarylǵan. Kórkem aýdarma salasynda Saǵdıdyń «Bostanyn» («Jánnat» degen atpen), Petefı men Toqtaǵuldyń, Apollınerdiń tańdamaly óleńder jınaq­ta­ryn, Iý.Fýchıktiń «Dar aldyndaǵy sózin», Orbelıanıdiń «Ǵıbratnamasyn» jáne Pýshkın, Lermontov, Maıakovskıı, Ǵ.Toqaı, M.Jálıl, Fırdoýsı, H.Álimjannyń óleń-jyrlaryn qazaq tiline aýdarǵan.

1982 jyly «Aspandaǵy ápke» jınaǵy úshin respýblıkalyq Abaı atyndaǵy Memlekettik syılyǵyna ıe boldy. Qazaqstannyń eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri (1978), Qazaqstannyń halyq jazýshysy, Jambyl atyndaǵy halyqaralyq syılyqtyń laýreaty. Qazaqstan Respýblıkasynyń alǵashqy Ánurany avtorlarynyń biri.

Otan soǵysynyń I jáne II dárejeli ordenderimen, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń Qurmet gramotasymen, «Otan» ordenimen marapattalǵan.

«Qaraǵandy jyrlary», «Jumbaqtar», «Lırıka», «Alataý baýraıynda», «Meniń Qazaqstanym», «Tańdamalylar», «Shynyqsań, shymyr bolasyń», «Joldar – jyrlar», «Júrek lúpili», «О́rnekti sóz – ortaq qazyna», «Kóńil kúni», «Baldáýren shir­kin, balalyq», «Tárbıe týraly áńg­imeler», «Er eńbegi – aınasy», «Qalam qaı­raty», «Kóńil kúndeliginen», «Marjan sóz», «Aqmańdaılym», «Aıannyń alaqany», «Súımegen júrek semedi», «О́mir. О́ner. О́nerpaz», «Eki taqtaı bir kópir», «Naqyldar kitaby», «Aýlaq bol jaman ádetten», «Hat», «Naqylnama», «Kóp tomdyq shyǵarmalar jınaǵy», «Baldáýren», t.b. kitaptary jaryq kórgen.

Muzafar Álimbaev el táýelsizdigin jan-júre­gi­men jyrlaǵan abyz aqsaqalymyz. Ol qazaq ádebıetin jańa bıikke kótergenderdiń aldyńǵy qatarynda boldy. Sanaly ǵumyryn halqymyzdyń birligi men keli­simine, ult ádebıetiniń álemdik bıikke kóterilýine arnady.

Jetpis jyl boıy Qazaqstan jurty men qazaq halqynyń rýhanı ósip-ónýine aıanbaı eńbek etken Alash qaýymynyń ardaq­ty­sy, elimizdiń abyz aqsaqaly Muzafar Álim­ba­evtyń jarqyn beınesi halqymyzben birge máńgi jasaı beredi.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Mádenıet jáne sport mınıstrligi, Qazaqstan Respýblıkasynyń Aqparat jáne kommýnıkasııalar mınıstrligi, Almaty qalasynyń ákimdigi, Pavlodar oblysynyń ákimdigi, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń sekretarıaty

О́mirdi súıgen ór rýhty jan bolatyn

Barsha qazaqqa Muzaǵa atansa da, jan-júregi jylylyq tógip tura­tyn, qazaq degende ishken asyn jer­ge qoıatyn, balalarǵa arnalǵan tórt­ta­ǵan taqpaqtan bastap elimizdiń Án­uranyn jazýǵa deıin aralasyp, aza­mat­tyq, aqyndyq abyroı bıigine kó­te­rilgen, jaratylysy bólek jan edi bizdiń Muzaǵań. Jas kezimizden Muzaǵańnyń án mátinderin tyńdap óstik. Jýrnalıstıkaǵa aralasa bastaǵan kezimizde Muzaǵańnyń redaktorlyq qa­rymynyń shet-jaǵasyn kórip, kóńil­ge túıdik. Ásirese óziniń ókshesin basyp kele jatqan qanatynyń qaǵysy bólek inilerine yqylas-peıili erekshe shyn maǵynasyndaǵy aǵa bola bildi. О́zi de aǵalardan kórgen tárbıesinen jańylmaǵan sırekterimizdiń biri edi. Keıin úlken ádebıetke aıaq basqanda, aldymen aq batasyn berip, aqjol tilegen de aıaýly bizdiń Muzaǵamyz boldy. Meniń 1977 jyly shyqqan eń alǵashqy «Beımaza ómir» atty jınaǵyma aq tilegin aıtyp, pikir bildirip maqala jazdy. Úlken aǵalarymyz qolymyzdy keıde alyp, keıde almasa da, soǵan máz bolyp júretin jastyq shaǵymyzda, alystan tóbesin kórip, bas ızep sálem bergenimizde kózinde nury oınap, meıirlene qarap, yntamyzdy kóterip, mar­qaıtyp qoıatyn Muzaǵamyzdyń kishi­peıil minezi kisiliktiń álippesindeı bolatyn. Birde telefon soǵyp: «Nur­lan, halyń qalaı, shyraǵym, seniń myna jaryqqa shyqqan jańa dúnıeńdi oqyp, rıza bolyp otyrmyn. Rıza bolǵanym sondaı, sen týraly maqala jazyp otyrmyn, qarsy emessiń be?» dep máz bolyp kúledi.  Janynyń jaısańdyǵy, júreginiń keńdigi ózinen keıin izin basqan ádebıettegi, ónerdegi jas býynǵa adamdyqtyń abzal úlgisindeı edi.

Muzaǵań soǵystan keıingi ádebıettiń qaısar minezdi, qaǵilez júrekti ókili boldy. Ot kórgen, oq kórgen adam bolsa da, ómirdiń qadirin biletin ózge­she bolmys ıesi ekeni tanylyp tura­tyn. Janyna joldas, dos jınady. Sonyń arqasynda Qadyr Myrzalıev, Tumanbaı Moldaǵalıev, Saǵı Jıen­ba­ev sııaqty qazaq poezııasynyń bir-bir marqasqa ókilderiniń balalar ádebıetin de jatyrqamaı, kishkentaı oqyrmanǵa arnap qalam tartqanyna qarap, ol aýylǵa Muzaǵańdy úlgi etip, shyǵarmashylyǵy qyzyqtyrǵan soń ile­sip bardy-aý dep oılap qoıamyn. Ási­rese Tumanbaı aǵamyz ekeýiniń ara­syn­daǵy aǵaly-inili qarym-qaty­nastyń son­shama tereńdigi men shynaıylyǵyna syrttaǵy jannyń bári súısine qaraýshy edik.

Balalar ádebıetin, balalar poezııasyn Muzaǵańsyz elestetý múmkin emes. «Baldyrǵan» jýrnalyna kóp jyl basshylyq jasap júrgende bala­nyń júregine tikeleı jol salatyn móp-móldir, aınadaı jarqyraǵan taza dúnıeler basylym betinen shúp-shúp tógilip turatyn. Muzaǵańnyń óleń­nen bólek, álemniń arǵy-bergi klassık­te­riniń shyǵarmalaryn aýdarǵan eń­begi, jańyltpash jazyp, maqal-má­tel jınaqtap qurastyrýy, osynyń ár­qaı­sysy bólek-bólek qarastyrýdy qa­jet etetin som dúnıeler. Tildiń parqyn biletin, máıegin tanıtyn, ma­ǵynasyna, mánine boılaı alatyn biregeı qalam ıesi bolǵandyqtan, M.Álimbaev ádebıetti kórkem aýdarmalarmen baıytty.

Sóıtken Muzaǵań abyzdyq kezeńine ıek artqan shaǵynda, arbamen aınalyp júrip te ómirdi súıgen ór rýhyn qulatpaı ótti. Táýelsizdik alǵannan keıin elimizde bolyp jatqan ár jańalyqqa qulaq túrip, jetistikterge balasha qýanyp, El basshysynan bastap qatardaǵy azamattarǵa deıin túgendep, isine  baǵa berip otyratyn. О́mirge óte qushtar adam boldy, oqýdan, izdenýden, jazýdan shar­shamaı ketti. Toqsannyń beseýine qa­raǵan jasynda darhan minezdi, jany jaıs­ań jaqsy aǵamyz ómirden ótip bara ja­tyr. Artyndaǵy izdeýshisi, qalyń oqyr­many, qara orman qazaq jurty aman bolsa, Muzaǵańnyń mol rýhanı murasyn qasterlep, ýaqyt ozǵan saıyn ult ıgiligine qyzmet atqaratyn kádeli dúnıege aınaldyratynyna esh kúmán keltirmeı úlken senimmen qaraımyn. Aǵamyzdyń jatqan jeri jaıly, topyraǵy torqa bolsyn!

Nurlan ORAZALIN,
aqyn, dramatýrg, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy

Týǵan eli umytpaıdy

Asa kórnekti aqyn, Ertis-Baıan óńiriniń týmasy, Qazaq­stan­nyń halyq jazýshysy, Abaı atyndaǵy Memle­ket­­tik syı­lyqtyń laýreaty – Muza­far Álim­baev 95 jasqa qaraǵan shaǵynda dúnıe sal­dy. Muzafar aǵa qa­zaq áde­bıetinde óshpeıtin iz qal­dyr­ǵan aqyn-jazýshylardyń mań­daı­aldysy, balalar ádebıetiniń qara nary edi.

Muzafar Álimbaev Pavlodar oblysy, Sharbaqty aýdanyndaǵy Maraldy aýylynyń týmasy. Ákesi Aıtmaǵambetten segiz jasynda, anasy Zeınepten 13 jasynda aıyrylǵan ol jetimdiktiń ashy dámin tartyp eseıedi. Oblys ortalyǵyndaǵy pedagogıkalyq ýchılıshede bilim alyp júrgen jyldary alǵashqy óleńin 15 jasynda jazyp, tyrnaqaldy týyndysy oblystyq «Qyzyl tý» gazetinde basylady.

18 jasynda Uly Otan soǵy­sy­na ózi suranyp, surapyl soǵys dalasynda tolarsaqtan qan keship, talaı qıyndyqty ótkeredi. Alǵashqyda saıası jetek­shiniń orynbasary retin­de Rjev túbindegi shaıqas­tar­­ǵa qatysady. Keıin tank ba­ta­reıasynyń komandıri bolyp, soǵystyń sońyna deıin aýyr shaıqastarda erlikpen shaı­qasady. Qan tógis maıdanda da qalamyn janyna serik etken aqyn joryqtas jaýyngerlerdiń er­lik isterin jyrǵa qosady. Ke­ńes Odaǵynyń Batyry Málik Ǵab­dýlınge arnaǵan «Batyrǵa» atty óleńi «Jaýǵa qarsy attan» maıdan gazetinde jarııa­lanady. Aqyn óziniń «Tý tik­ken» dastanynda reıhstagqa jeńis týyn jelbiretken Ha­lyq Qaharmany Raqymjan Qoshqarbaevtyń erligin shabytpen jyrlaıdy.

Muzafar Aıtmaǵambetuly balalar ádebıetiniń damýyna tyń serpin berip, zor úles qosqan talantty aqyn, sheber jazýshy edi. Muzaǵanyń qalamynan týǵan jyrlar ánderge arqaý bolyp, júz seksenge jýyq óleńi ánge aınalady.

Muzafar Álimbaev halyq aýyz ádebıetiniń baı murasy – maqal-mátelderdi jınaýmen qatar, ózge halyqtardyń maqal-mátelderin qazaq tiline aýdarýmen aınalysqan. Aqynnyń «666 maqal men mátel», «Maqal – sózdiń máıegi», «О́rnekti sóz – ortaq qazyna» jınaqtary men zertteýleri bar. Halqymyzdyń otty aqyny Qasym Aman­jolovtyń «Muzafar – qazaq maqalynyń marshaly» dep aıtqany da osydan bolar.

Jazýshy Uly Otan soǵysy­nyń I jáne II dárejeli or­den­derimen, Qazaq KSR Joǵar­ǵy Keńesiniń Qurmet gramota­symen, «Otan» ordenimen marapattalǵan. Muzafar Aıtma­ǵam­betuly táýelsiz Qazaqstan Res­­pýblıkasynyń Tuńǵysh Ánu­ra­ny­nyń sózin jazýǵa qatysqan aqyndardyń biri.

Qazaq ádebıeti alyp báıte­re­ginen, týǵan halqy aqyl­shy abyzynan aıyryldy. Pavlodar oblysy turǵyndarynyń jáne ózimniń atymnan marqumnyń týǵan-týystary men jaqyn­da­ryna qaıǵyryp kóńil aıtamyn.

Muzafar aǵanyń jany ján­nat­­tan jaı taýyp, ımany serik bol­­syn. Qazaq halqy qa­zy­na­­ly qarııa, qarymdy qa­lam­­ger, ultynyń súıikti per­zen­ti ardaqty aqyny Muzafar Álim­ba­evty eshqashan umyt­paı­dy.

Bolat BAQAÝOV,
Pavlodar oblysynyń ákimi

Janashyr jaqynym edi

Bizdiń ádebıetke qosylǵan kezi­miz­den bastap Muzaǵań árkimge, ási­rese keıingi jastarǵa qamqor bolyp júrer edi. Bir minezi, qoly qalamnan bosamasa aýzy áńgimeden bosamaıtyn. Kezdese qalǵan jerde eń aldymen suraıtyny: «Ne jazyp júrsiń?» deıtin. Shynynda da aǵanyń osy suraǵynan keıin «Osy men ne istep, ne tyndyryp júrmin?» dep oılanyp qalatyn edik. Muzaǵań aınalasyndaǵy jastardy osylaısha eńbekke qaraı beıimdedi. «Qur qarap júrme» dep moınyńa júk artqandaı mindettep qoıatyn. Bile bilgenge bul ádebıettegi aldyńǵy aǵalardyń jaqsy úlgisi edi.

Aǵamyz jaqsy ómir súrdi. О́zi de eńbekqor boldy. Keshegi úl­ken­derdiń: Muhańnyń, Sábeńniń, qos Ǵabeńniń sońynan erip árqashan sa­parlas bolyp, solardyń sondaǵy aıtqan ulaǵatty áńgimelerin bizge jetkizetin. Al ózin keıingi tolqynǵa bas boldy deýge bolady. Sebebi  mańaıyna jastardy toptastyryp, solardyń ósýine, ónýine, qatarǵa qosylýyna árdaıym bas-kóz bolyp júretin.

Muzaǵańnyń turǵan boıy – aqyl men naqyl. Kez kelgen sózden uı­qas qurastyryp shyǵaratyn. El ishin­degi sırek sózderdi izdestirip, jınap júretin. Muzafar Álimbaev qazaq ádebıetiniń kórnekti ókil­de­riniń birine aınaldy. Poezııa janryn­daǵy eńbekteri – óleńderi, poe­malary ádebı syn tarapynan da, oqyrmandardan da jaqsy baǵasyn aldy. Qazaq ádebıetinde maqal-mátelderdiń birden-bir jınaýshysy boldy. Osy oraıdaǵy birtalaı kitaptardy qurastyryp shyǵardy. О́ziniń jeke maqal-mátelderi de qalyń bir tom bolyp shyqty. Mysalǵa aıtsaq, «Maqal – sózdiń máıegi» degen ádemi naqyl Muzaǵańnyń tól týyndysy ekenin qazir ekiniń biri bile de bermeýi múmkin.

Jastardyń janashyry bolǵan jaqsy ári jaqyn aǵamyzdyń topy­ra­ǵy torqa, jany jánnatta bolsyn!

Ahat JAQSYBAEV,
jazýshy

ALMATY

Ǵasyr ata 

Alǵashqy jyr jınaǵymnyń ja­ryqqa shyǵýyna Muzafar Álim­ba­ev atamyzdyń tikeleı qatysy bol­dy. Qoljazbamdy oqyp, arada úsh kún ótkende telefon shalyp, ózine shaqyrdy. Túzetýlerin engi­zip, eskertýlerin shetine jazyp qoı­yp­ty. Sodan soń, 179-bettegi óleń­di jı­naq­tan alyp tastaǵanymdy qa­lady.

«Abaıdyń anyq aqyndyqqa alańsyz alǵyrlyqpen qulaı beriletin jasynda ekensiń, Dáýletbek! Alla taǵala Abaı shabyty men óleń­­niń asyldyǵyn buıyrtsyn! Baıtur­syn­nyń, Ahańnyń da arýaǵy qoldasyn! Ákelerińizdiń attary uqsas­tyǵy kezdeısoqtyq ta bolmas. Sóz sońynda aq batam mynaý: Jolyń bolsyn, balam! Eliń bolsyn panań!» dep alǵysóz jazdy.

Aqsaqaldyń qasynda otyrmyn, sózdi sonaý soǵys jyldarynan bastady. Áskerı bólimshege syıly komandır bolǵan Rahmet Janaıdarov degen azamat týraly bir syrdy aǵytty. «Sol Janaıdarov aǵanyń aıtqan só­zin ómir boıy ustanyp kelemin. Men endi saǵan aıtaıyn, sen de umyt­pa! Ol mynaý: «Moıny ozǵandy oq tabady». Qysqasy, 179-bettegi óleń­niń nege qajet emes ekenin endi túsin­gen shyǵarsyń!» – dedi.

 Ár joly qalamymdy qolyma alǵanda Muzaǵam kóz aldyma kelip tura qalady. Qalaı jazý, neni jazý týraly oılanamyn. Munda Muzafar Álimbaev «Moıny ozǵandy oq tabady» dese, arǵy jaqta Omarǵazy Aıtanov «Ań shadyryn oq tabady» dep tálim aıtady.

Bul – atamyzben bolǵan áńgime­ler­diń myńnan biri. Ol kisiniń sharapatyn kórgen men ǵana emes, ondaı oqıǵalar óte kóp ekenin ár-ár jerden estip, keıipkerlerine ylǵı da kezdesip kelemin. Muzafar atanyń qoldaýyna ıe bolý bir jaǵy kúsh, bir jaǵy úlken jaýapkershilik edi biz úshin.

Dáýletbek BAITURSYNULY,
aqyn

Qaıran da meniń Muzaǵam! 

Muzaǵam, Muzafar Álimbaev asyldyń synyǵy edi, tumanyń tunyǵy edi. Oq ótpes qorǵanym edi, jel ótpes ormanym edi. Sóz óneriniń sańlaǵy edi, balalar ádebıetiniń baǵbany edi. Málim degen jasyryn atymen qazaq sóziniń injý-marjanyn terip, jınap, bolashaq urpaqqa málim etken birtýar tulǵa edi. Muzaǵańnyń qalamynan týǵan qyrýar jyrlardy aıtpaǵan kúnniń ózinde, týǵan eliniń ádebıet qorjynyna ol salǵan mol olja qanshama! «Meniń Qazaqstanym!», «Estaı-Qorlan», «Tý tikken» poemalary, «Aq mańdaılym», «Aq suńqarym», «Maraldym» ánderiniń mátinin jazǵan Muzafar Álimbaev esimi qazaq halqy barda eshqashan umytylmaıdy.

Jalǵannyń kóshi toqtamas máńgi uzaǵan,
Týyńdy jyǵyp, tulpardan tústiń, Muzaǵam.
Qamqorym ediń, ósirgen jastan qanatyńmenen qorǵalap, 
Toıymsyz ajal saǵan da jetti-aý, jylandaı jyljyp jorǵalap. 

Habaryńdy estip, qaıǵyǵa tústim kózimniń jasy sorǵalap.
Alapat órttiń bárin de kózden ótkerip,
Turmanyń saıly, qanjyǵań maıly, ǵasyrdy kettiń bókterip.
Taýsylsa dámi kimge de bolsyn, baqıdyń joly – jaqyn jol.
Peıishtiń tóri buıyrsyn saǵan, baqul bol, aǵa, baqul bol!

Nesipbek AITULY
ASTANA