Asylynda, aspandaǵy qusty qolǵa qondyryp, oǵan jerdegi ańdy ildirip, bir-birine olja salyp kóńil jalǵaǵan babalarymyzdyń sol qyran bolmysymen birge órilgen ǵajaıyp qasıetteri de az emes edi. Arysy Joshy hannyń aınalasynda 3000 qyran, Abylaı hannyń ańshylarynda 500 búrkit, 300 qarshyǵa men suńqary bolǵany jaıly derekterdi, berisi qazaqtyń bas aqyny Abaı atamyzdyń «Bir qyzyq isim eken sum jalǵanda» dep tamsana jyrlaıtyny da osy qyran búrkit ekenin eskersek, qazaqtyń sol qyranmen qanattas halyq ekenine eshkim shúbá keltirmes.
Sonymen qyrannyń ań ilýi tuǵyrdaǵy túleýinen bastalatyny sekildi ulttyq rýhtyń bul silkinisi mańyzdy maqalanyń qaıda, qalaı jarııalanýynan bastaldy. Osy jyldyń 12-shi sáýiri. Jalpy jurttyń esinde... Elbasy ózi «bas basylym» dep ataǵan «Egemen Qazaqstan» gazetinde jaryq kórgen maqalany búkil qazaqstandyq buqaralyq aqparat quraldary kóshirip, orys tildi aqparat quraldary arnaıy aýdaryp basyp jatty. Odan ári qaraı maqala mazmunyna qaraı bólek-bólek taldaýlar, talqylaýlar respýblıkanyń aýdan, aýylyna deıin tamyrdaı taramdalyp kete bardy. Bul shırek ǵasyrdy artqa tastaǵan tastúlek memlekettiń qaıta túleýi edi. Osyndaı asa mańyzdy kezeńniń kórsetkishi ispetti erekshe qujattyń tek qana memlekettik tilde jarııalanýy ulttyq jańǵyrýdyń is júzindegi kórinisi hám resmı bastaýy boldy. Sol izben jylǵa jetpes ýaqytta «Egemen Qazaqstan» gazetinde «Rýhanı jańǵyrýdyń» jan-jaqty qyrlaryn ashatyn myńnan asa maqala jarııalanyp úlgeripti.
Qyrannyń túleýi – keıbir jaramsyz eski qanat, quıryqtaryn tastap jańa, jas, serpindi qanat-quıryqtyń paıda bolýy bolsa, maqaladaǵy «Ulttyq bolmystyń ózegin saqtaı otyryp, onyń birqatar sıpattaryn ózgertý» deıtin túıin de sony meńzeıdi. Jańǵyrý men túleýdiń ózi tamyrlas uǵym ekenin alǵa tartsaq bul baǵdarlama babyna kelgen qyrannyń tomaǵasyn tartqandaı ǵajaıyp sát! Eldiń rýhanı qaıta túleýi.
Endi otty janardy qııaǵa salyp qanat qaǵý. Memleket basshysy maqalasynyń «Sananyń ashyqtyǵy» dep atalǵan altynshy bólimindegi «... Eger qazaqstandyqtar jer júzine úıden shyqpaı, terezeden telmirip otyryp baǵa beretin bolsa, álemde, qurlyqta, tipti irgedegi elderde qandaı daýyl soǵyp jatqanyn kóre almaıdy.
Kókjıektiń arǵy jaǵynda ne bolyp jatqanyn da bile almaıdy. Tipti birqatar ustanymdarymyzdy túbegeıli qaıta qaraýǵa májbúrleıtin syrtqy yqpaldardyń baıybyna baryp, túsine de almaı qalady», dep kórsetilgendeı aıqyn baǵdar. Rasynda da bul qazaq jurtynyń álemdik básekede óz ornyn alýǵa úndeıdi. Elbasynyń qazaq tili álipbıin kırıllısadan latyn grafıkasyna kóshirý týraly Jarlyǵy da osymen astasyp jatyr.
Dál osyndaı rýhanı jańǵyrý kezeńinde urpaǵymyzdy qyransha baýlyp, asqar taýda silkingen aqıyqtaı alysqa kóz qadasaq, «qyran búrkit ne almaıdy salsa baptap» degendeı qıyrdan shalarymyz az bolmas. Ádette tazqara, kezquıryq, qumaı jáne ózge de ań ala almas aıar qustar búrkittiń ózi alyp jep otyrǵan ańyna jan-jaqtan antalaı ushady eken. Sonda búrkit jemtigin solarǵa qaldyryp ózi zaý bıikke samǵap beredi... Bul da onyń tektilik sıpaty. Talasqanymyz bireý alǵan jemtik emes, qııadaǵy qyzyl bolsa oǵan qyrandaı alǵyrlyq kerek! Boıynda namys pen jiger tasqyndaǵan qazaqtyń ul-qyzdary sol sıpatqa saı bolsa eldiń de tuǵyry bıik, bolashaǵy nurly bolmaq!
El arasyndaǵy ańyz: Qyrandardyń patshasy búrkit «Aspanda ushsam qanatym talady, jerge qonsam jalaıyr Shora alady» dep jylaıdy eken», deıdi. Osy bir aýyz sózben esimi búginge jetip, sol bir aýyz sóz arqyly osy bir aıryqsha qabilettiń ıesi bizdiń atalarymyz ekenine kózimizdi jetkizdi. Sodan da ol qalyqtaı samǵap kelip kók aspannyń astyndaǵy máńgilik eldiń kók baıraǵynda máńgi qalqyp turǵandaı!
Qazaq tili – Uly Dalanyń tili. Tek jylqyǵa baılanysty maqal-mátel, turaqty sóz tirkesteriniń ózi myńdap sanalady. Al, olardyń berip turǵan uǵymy tutas ulttyq dúnıetanymmen tamyrlasyp jatqan ulan-ǵaıyr ǵylym. Sol sekildi qyranǵa baılanysty qıly sózder qalyptastyrǵan nebir ultandy uǵymdardyń ult bolmysyn saqtaýdaǵy róli orasan ekeni anyq. Maqalanyń «Ulttyq biregeılikti saqtaý» dep atalatyn úshinshi bólimindegi «Abaıdyń danalyǵy, Áýezovtiń ǵulamalyǵy, Jambyldyń jyrlary men Qurmanǵazynyń kúıleri, ǵasyrlar qoınaýynan jetken babalar úni – bular bizdiń rýhanı mádenıetimizdiń bir parasy ǵana» degen joldar men «Ulttyq salt-dástúrlerimiz, tilimiz ben mýzykamyz, ádebıetimiz, joralǵylarymyz, bir sózben aıtqanda ulttyq rýhymyz boıymyzda máńgi qalýǵa tıis» dep kórsetilýi shyn mánindegi «Ulttyq sana-sezimniń kókjıegin keńeıtý» bolyp otyr.
Aıta bersek aspan serisi qyran búrkittiń ǵajaıyp sıpattary az emes. Búginde azattyq kógine aspan tústi tý ilgen qazaqqa rýhanı jańǵyrýdyń belgisiniń qyran beınesinde kórinis tabýy da tegin bolmasa kerek! Ulttyq kodtyń dál ózi!
Iá, sol búrkit kún kózine jasqanbaı tike qaraıtyn álemdegi jalǵyz jaratylys! Endeshe, qyran sıpatty qazaqtyń tuǵyry bıik, qanaty qatty, tegeýrini myqty bolyp, qııaǵa samǵaı bergeı!
Ularbek NURǴALYMULY,
«Egemen Qazaqstan»
