Memlekettiń saıasatyn onyń geografııasy aıqyndaıdy

Onyń ishinde ejelden shekaralas jatqan eldermen memlekettik shekaralarymyzdy zańdy túrde jáne halyqaralyq qujattar negizinde bekitip alǵanymyz – erekshe jetistik. Osy jaqynda ǵana Qazaqstan men Qyrǵyzstan memlekettik shekarany belgileý týraly shartqa jáne memlekettik shekara rejimi týraly kelisimge qol qoıdy. Bular Qazaqstan dıplomatııasynyń asa úlken jeńisi.

Táýelsiz eldiń eń basty­ bel­gisi – zańdy túrde belgi­len­gen óz terrıtorııasy­nyń bolýy. О́ıtkeni ótken zamandar­da, tip­­ti qazirgi ýaqyttyń ózin­de de shekaralas elderdiń ara­syn­­da jer úshin qarýly qaq­tyǵy­star, qandy shaıqastar bolǵany belgili. Osyny áýel bastan eskergen Elbasymyz 1992 jyly Qazaqstan BUU-ǵa múshe bolǵannan keıingi Bas Assambleıanyń 47-sessııasynda sóılegen sózinde qalyptasqan shekaralardy qaıta qaraýǵa sha­qyrýdyń zardaptary zor bolýy yqtımaldyǵyn aıtqan edi. «She­karalar jónindegi másele – kez kelgen sátte jarylýy múm­kin oq-dári qoımasy sııaqty ekenin túsiný qıyn emes. Al onyń jalyny ádette otpen oınaýshyny ǵana emes, oǵan múlde qatysy joqtardy da sharpıdy», dep atap ótken edi sonda Qazaqstan Prezıdenti.

Elimiz táýelsizdigin alǵan­nan soń Memleket basshysy Qazaq­stan dıplomatııalyq qyz­me­tiniń aldyna strategııa­lyq turǵydan erekshe mańyz­dy mindet – shektes mem­leket­terdiń barlyǵymen shekara­lyq shepterdi anyqtap, qujat­taý mindetin qoıdy. «Bul ju­mystardy Nursultan Ábish­uly­­nyń ózi basqardy. Árbir detalǵa mán berip, joǵary deń­geıdegi kelissózder kezin­de ta­ban­­dylyq tanytty, ár másele boıynsha bizdiń shekaramyzdy senimdi túrde negizdep otyrdy», – dep jazady Parlament Se­­na­­tynyń Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaev «Dáýir týdyrǵan Elba­sy» degen maqalasynda. Osy­laısha Qazaqstan eń aldymen Qytaımen, sodan keıin kórshiles memleketter – Qyrǵyz­stan, Túrikmenstan, О́zbek­stan jáne Reseımen mem­lekettik shekara má­selesin ret­teýdi qolǵa aldy.

Qazaqstan Respýblıkasy óz egemendigin jarııalaǵanǵa deıin Qytaımen kelissózderdi KSRO-nyń QHR-men shekaralas odaqtas respýblıkalary ókilderiniń qatysýymen qurylǵan keńestik úkimettik delegasııa júrgizip kelgen edi. Al 1992 jyly KSRO úkimettik delegasııasynyń ornyna QHR-men kelissózder júrgizý úshin Qazaqstan Respýblıkasy, Qyrǵyz Respýblıkasy, Reseı Fe­derasııasy jáne Tájikstan Respýblıkasy úkimetteriniń bir­lesken delegasııasy quryl­dy. 

Kelissózder prosesiniń ne­gi­­zinde Reseı ımperııasy men Qy­­taı arasynda HIH ǵasyrda ja­­salǵan segiz shart pen hattamalar alyndy. Kelissózder nátıjesinde Qazaqstan-Qytaı memlekettik shekarasynyń ótý syzyǵyn jáne onyń jergilikti jerde shekaralyq belgilermen bel­gilenýin naqty anyqtap ári egjeı-tegjeıli sıpattap ber­gen halyqaralyq sharttar jasaldy. Olar – Qazaqstan-Qytaı memlekettik shekarasy týraly Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy 1994 jylǵy 26 sáýir­degi kelisim; Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy Qazaqstan-Qy­taı memlekettik shekarasy týraly 1997 jylǵy 24 qyr­kúıektegi qosymsha kelisim jáne Qazaqstan men Qytaı ara­syn­daǵy Qazaqstan-Qytaı mem­lekettik shekarasy týraly 1998 jyl­ǵy 4 shildedegi qosymsha ke­lisim.

Jalpy, Qazaqstan-Qytaı she­ka­rasynyń aıqyndalý tarıhy uzaq, keminde úsh ǵasyrdy qamtıdy. Al qujat boıynsha re­simdele bastalýynyń ózi­ bir ja­rym ǵasyrdan asypty. Ol kezde Qazaq jeri Reseı ımpe­rııasynyń quramynda bolǵany belgili. Sol kezeńderde Reseı men Qytaı arasyndaǵy shekara zańdy turǵydan qujattalǵan eken. Onyń ózi Reseı men Sın ımperııasynyń Ortalyq Azııa­daǵy geosaıası múddelerine baılanysty bolsa kerek... Tarı­hı derekterge súıenetin bolsaq, Reseı men Qytaı arasyndaǵy aýmaq­tyq shekaraǵa qatysty kelis­sózder 1862 jyly Sháýe­shekte bastalǵan. Onyń qory­tyn­dysy týraly hattamaǵa 1864 jyly qol qoıylypty. Osy qujat boıynsha qazaqtar aýmaq­tyq shekteý bekitilgen kezde olardyń kóship barǵan jerleri qaı eldiń aýmaǵynda qalsa, sol eldiń adamdary sanalatyn bolyp belgilengen. 

Qazaqstan men Qytaı ara­syn­­daǵy memlekettik sheka­ra­nyń daý-damaısyz rettelýin aıt­qanda, Elbasymyz N.Á.Nazar­baevt­yń 1993 jyldyń qaza­nyn­­da Qytaıǵa alǵash ret jasa­ǵan resmı saparynyń erekshe mańyzdy bolǵanyn atap ótýi­­miz qajet. QHR-dyń sol kez­degi tóraǵasy Szın Szemın Qazaq­stan Prezıdentiniń shekarany zańdyq negizde qaǵazǵa túsirý jónindegi usynysyna birden qoldaý bildirdi. Sondaı-aq ol kelissóz barysynda Qytaı Qazaqstanǵa terrıtorııalyq talaptar qoımaıtynyn, shekara máselelerin kelissózder jolymen, teń quqyqtylyq qaǵıdaty boıynsha ózara mámilege kelý negizinde sheshýge bolatynyn málim­degen edi. Qytaımen mem­lekettik shekarany demarkasııa­laý prosesin Qazaqstan Res­pýb­lıkasy men Qytaı Halyq Res­pýblıkasynyń úkimetterinen qurylǵan Qazaqstan-Qytaı birlesken demarkasııalyq komıssııasy júzege asyrdy. De­ma­­r­kasııalyq jumystar 1996 jyl­dyń shildesinen bastap 2001 jylǵy jeltoqsanǵa deıin júr­gi­zildi. Qazaqstan-Qytaı memle­kettik shekarasynyń jalpy uzyndyǵy 1783 shaqyrymdy quraı­dy. Shekara syzyǵy 688 shekaralyq belgilermen belgi­len­gen.

Kórshiles memleketter – О́z­bek­stan, Túrikmenstan, Qyr­­­­ǵyz­stan jáne Reseı Fede­ra­sııasymen aradaǵy shekarany mejeleýdi taný qaǵıdattaryna quqyqtyq qujattar retinde 1991 jylǵy 21 jeltoqsandaǵy Almaty deklarasııasy, 1992 jylǵy 14 aqpandaǵy Táýelsiz Mem­leketter Dostastyǵy sheń­­berindegi yntymaqtastyq qaǵı­­dattaryn saqtaý týraly dek­la­rasııa, 1994 jylǵy 15 sáýir­degi Táýelsiz Memleketter Dos­­­tas­­­­tyǵyna qatysýshy mem­­­­leket­terdiń egemendigin, aý­maq­­­­­tyq tutastyǵyn jáne she­ka­­­ra­­­larynyń myzǵymas­ty­ǵyn saqtaý týraly deklarasııa, bas­qa da ekijaqty qujat­tar, sondaı-aq odaqtyq jáne res­pýblıkalyq deńgeıdegi joǵar­ǵy keńesterdiń zań aktileri alyn­dy. Burynǵy odaqtas res­pýb­lıkalardyń arasyndaǵy ákimshilik shekaralardyń bári­ne ortaq másele, ondaǵy keı­bir ýchaskelerdegi is júzinde ornyq­qan shekara syzyqtary qolda bar quqyqtyq aktiler­diń erejelerine sáıkes kelmeı­tindigi edi. Mundaı jaǵdaıda taraptar ulttyq jáne ekono­mıkalyq múddelerdi eskere otyryp, ózara tıimdi sheshimder qabyldady, aýmaqtardy teńdeı bólisti jáne almasty. 

Elimizdiń Syrtqy is­ter mınıs­tr­ligi úkimettik ko­mıs­­­­­sııa­­­synyń quramyna múd­­­­­­deli mınıstrlikter men ve­domstvolardyń, oblystyq, aýdan­­dyq jáne aýyldyq ákim­dikterdiń ókilderin kirgize oty­ryp, tıisti úkimettik delega­sııalardy jasaqtap otyrdy. Sarapshy retinde ártúrli meke­melerdiń mamandary tartyldy, geodezıster, kartograftar, jerge ornalastyrýshylar men gıdrologtardan jumys toptary quryldy. Son­daı-aq Or­talyq memlekettik mura­ǵattaǵy, mınıstrlikter men vedomstvolardaǵy, arnaıy me­ke­melerdegi quqyqtyq baza men onda bar materıaldar túp­kilikti zerttelip, árbir memleket­pen kelissózder júrgizýdiń qa­ǵı­dattary men ádistemesi jasaldy. Dele­gasııanyń múshe­leri, sonymen qatar jumys topta­rynyń ókilderi qajet kezde jer­gilikti turǵyndarmen, qoǵam ókil­derimen jáne basshylarmen kezdesip otyrdy. Halyqqa aqparat berý maqsatynda kelis­sózder prosesi barysynda bas­pa­sóz máslıhattary uıym­­­das­tyrylyp, buqaralyq aqpa­rat quraldaryna suhbattar be­rildi. Qajet bolǵan jaǵdaıda jer­gilikti jerlerge dalalyq saparlar uıymdastyrylyp, shekara beldeýin áýeden jáne ǵaryshtan sýretke túsirýler jáne basqa da is-sharalar júzege asyryldy. 

Taratyp aıtar bolsaq, Qa­zaq­stan-О́zbekstan memlekettik shekarasyn delımıtasııalaý pro­se­si 2000-2002 jyldar ara­­ly­­ǵynda ótti. Anyqtalǵan kúr­deli ýchaskeler men taraptar­dyń usynystary ózara syı­las­tyq jáne teń quqylyq qaǵı­dat­tarynyń negizinde jergi­lik­ti ha­lyqtyń múddeleri eske­rile otyryp sheshildi. Delımı­tasııalaý prosesin eki kezeńge bólýge bolady. Birinshi kezeń – shekaranyń búkil uzyndyǵynyń 96 paıyzyn anyqtap bergen, 2001 jylǵy 16 qarashada Astanada Memleket basshylary qol qoıǵan Qazaqstan Respýblıkasy men О́zbekstan Respýblıkasy arasyndaǵy Qazaqstan-О́zbek­stan memlekettik shekarasy tý­ra­ly shartty daıyndaý. Ekin­shi kezeń – birlesken shekara syzyǵyn anyqtaýdy tolyǵymen aıaqtaǵan, 2002­ jylǵy 9 qyr­kúıekte Asta­nada Qazaqstan men О́zbekstan prezıdentteri qol qoıǵan Qazaqstan-О́zbekstan memle­kettik shekarasynyń je­ke­legen ýchaskeleri týraly­ Qazaq­stan Respýblıkasy men О́zbekstan Respýblıkasy ara­syndaǵy shartty ázirleý. Bul sharttar 2003 jylǵy 5 qyr­kúıekte kúshine endi. Mem­lekettik shekarany demarkasııa­laý 2003 jyly, al dalalyq ju­mystar 2004 jyldyń sáýirinde bas­taldy. Taraptar shekaralyq belgilerdi ornatý jónindegi dala­lyq dema­rkasııalyq jumys­tar­dy negizi­nen aıaqtady. 

Qazaqstan men Túrikmen mem­lekettik shekarasyna kelsek, 2001 jylǵy 5 shildede Asta­na qalasynda Qazaqstan men Túrik­menstannyń Qa­zaq­stan-Túrik­menstan mem­lekettik shekarasyn delımıtasııalaý jáne ony demarkasııalaý prosesi týraly shartqa Memleket basshylary qol qoıǵan bolatyn. Eki el arasyndaǵy memlekettik shekarany delımıtasııalaý tý­raly kelissózder syndarly ári iskerlik jaǵdaıda ótti. Taraptar 1972 jyly Qazaq KSR-i men Túrikmen KSR-i arasynda kelisilgen shekara syzyǵyn ózgertý týraly eshbir usynys bildirmedi. Shekarany demarkasııalaýǵa baǵyttalǵan is-sharalar 2003 jyly bas­taldy, shekaralyq belgilerdi ornatýǵa 2005 jyly kiristi. Taraptar shekaralyq belgilerdi ornatý jónindegi dalalyq demarkasııalyq jumystardy negizinde aıaqtady. Qazaqstan-Túrikmenstan memlekettik shekarasynyń jalpy shegendelgen uzyndyǵy 468,3 shaqy­rymdy quraıdy. 

Qazaqstan Respýblıkasy pen Reseı Federasııasynyń mem­lekettik shekarasyn delımıtasııalaý jónindegi kelissózder 1999 jyldyń qyrkúıeginde bastaldy. Kelissózderdiń Asta­nada, Máskeý men Almatyda ǵa­na emes, Qazaqstannyń she­ka­­ra­daǵy jeti oblysynyń or­ta­lyq­tarynda, sondaı-aq Semeı qalasynda, Reseıdiń sheka­ralyq óńirlerindegi toǵyz qalasynda, sonymen qatar Sankt-Peterbýrgte ótkizilgeni máseleni sol jer­de qarastyryp, saıası-ekonomıkalyq, zańdyq, geogra­fııalyq, tarıhı-mádenı, ulttyq jáne basqa da qyrynan naqty taldaý jasaýǵa jaǵdaı jasady.
Qazaqstan-Reseı arasyn­daǵy memlekettik shekara­ny delımı­tasııalaýǵa bes ja­rym jyldaı ýaqyt ket­ti. Osy jyldarda kelis­sóz­der­diń 50 raýndy, onyń ishinde delegasııalardyń 26 keńeıtilgen otyrysy, ju­mys toptarynyń 13 kezdesýi ótken eken. Bul eki memlekettiń shekara­laryn resimdeýde asa aýqym­dy jumystardyń atqa­rylǵanyn bildiredi. Onyń ústine Qazaqstan-Reseı memle­kettik shekarasy álem­degi eń uzyn qurlyqtyq shekara bolyp tabylady. Onyń uzyndyǵy – 7591 shaqyrym. Al Qazaqstan Respýblıkasy men Reseı Fede­rasııasy arasyndaǵy Qazaqstan-Reseı memlekettik shekaralary týraly shartqa Memleket basshylary Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń Máskeýge resmı sapary barysynda, ıaǵnı 2005 jyldyń 18 qańtarynda qol qoıdy. «Ǵasyr sharty» atalǵan osy qujatqa qol qoıý­men Qazaqstan óziniń qur­lyqtaǵy shekarasyn búkil ón boıynda quqyqtyq negizde resimdeýdi aıaqtady. Shart 2006 jyldyń 12 qańtarynda kúshine endi. 

Qazaqstannyń memlekettik shekarasynda shektes elderdiń shekaralarymen tórt túıisý núk­te bar. Úshjaqty format­ta qol qoıylyp, kúshine en­gen kelisim­der mynalar – Qa­zaqstan Respýblıkasy, Qy­taı Halyq Res­pýblıkasy jáne Reseı Fede­rasııasy ara­syndaǵy tórt­ memlekettiń mem­lekettik sheka­ralarynyń túıisý núktesin aıqyn­daý týraly kelisim; Qazaq­stan Res­pýblıkasy, Qy­­taı Halyq Respýblıkasy jáne Qyrǵyz Respýblıkasy ara­syndaǵy úsh memlekettiń memlekettik shekaralarynyń túıisý núktesi týraly kelisim jáne Qazaqstan Respýblıkasy, Qyrǵyz Res­pýblıkasy jáne О́zbekstan Respýblıkasy ara­syndaǵy úsh memlekettiń mem­lekettik shekaralarynyń túıisý núktesi týraly kelisim. Qazirgi kezde Qazaqstan, Túrikmenstan jáne О́zbekstan arasyndaǵy úsh memlekettiń memlekettik shekaralary túıisý núktesiniń aýdany týraly shartqa qol qoıý jónindegi jumystar júrgizilýde. Al Táýelsiz Qazaq­­stannyń memlekettik shekara­synyń jalpy uzyndyǵy 13383 shaqyrymǵa sozylyp jatyr.

Álısultan QULANBAI,
«Egemen Qazaqstan»