Demek, ynsapsyz ımannan qalas. Ynsapsyzdyń yndyny jaman, toıymsyz, qomaǵaı keledi. Ynsap bolmaǵan jerde yrys pen bereke turaqtamaıdy. Ynsapsyzdar baılyqqa ǵana emes, ataq pen dańqqa, kúpsingen bos maqtanǵa da qumar. Osyndaı qýys keýdeler Abaı aıtatyn beker mal shashpaqqa, ysyrapshylyqqa jol beredi.
Qazirgi dáýlettilerdiń deni dúnıe-maldy bylaıǵy jurtqa men sondaımyn dep maqtanyp ataq shyǵarý úshin shashatyn ǵadet tapty. Sóıtip, ynsapsyzdyqtan ysyrapqorlyqty týyndatýda. «Attyǵa ilesemin dep jaıaýdyń tańy aıyrylypty» deıdi. Sol aıtpaqshy, osyndaı dańqoılyq pen daraqylyqtan shyǵynǵa batyp, qaryzǵa kirý qazirgi álemdik qarjy qıyndyǵynyń zamanynda «apam toıǵa barady, men de baramynnyń» kerimen dyrdýǵa ilesken kóp qazaqqa ońaı soǵyp otyrmaǵanyn da aıtý paryz.
Elimizde myń-mıllıondaǵan dollar aqsha nesheme túrli saltanattardy, as pen toıdy ótkizýge sýsha aǵyp, esh mán-maǵynasyz jumsalyp jatqany asa qynjylarlyq jaǵdaı. Osy keleńsiz áleýmettik qubylystyń aýqymy barǵan saıyn asqynyp barady. Ásirese, shen-shekpendiler, baıbatshalar, ataqty adamdar asta-tók saltanatty toılar ótkizýge qumar. Olardyń kózdegeni – dańq, izdegeni – baqtalastyq pen báseke. Sengen serkem dep júrgen bul adamdar jalpy kópshilikke parasattylyq, mádenıettilik pen únemshildik úlgisin kórsetýdiń ornyna, kerisinshe, jurtty jalǵan namysqa, kózsiz elirmege jetelep, jarǵa jyǵady. О́zderi toı-tomalaqtan basqa, qymbat kólikter, shetelden jyljymaıtyn múlikter, han saraıyndaı ǵımarat-úıler, taǵy basqa dúnıe-múkámmal satyp alýǵa qap-qap aqsha jumsaıdy.
Aqshaly azamattarymyzdyń basym kópshiliginiń oı óresi, aqyl-parasaty bes kúndik jalǵannyń arzanqol qyzyǵynan, ákáký-sákákýden, odan qaldy, toıshyldyq pen toǵysharlyqtan aspaı jatqany ókinishti. Olar kergip sóıleıdi, kerdeńdep júredi, qymbat kólik minedi, biraq ózderi yndyn men qulqynnyń qulyna aınalǵanyn, adamı turǵydan azyp-tozyp bara jatqanyn bilmeıdi. Bizdiń dáýletti otandastarymyzdyń «qaıyrymdylyǵy» ózinshe bir josyn: olar toı-saltanatyna, týǵan kúnderine áldebir Reseı juldyzyn kól-kósir aqsha tólep aldyrta salady, áıtpese súıikti kóńildesine jeke úı syılap jiberý de túkke turmaıdy. Osyndaı oısyz ysyraptyń bári, aınalyp kelgende, qazaq mentalıtetiniń túpqazyq tini sanalatyn ynsaptyń álgindeı aǵaıyndarda azaıǵanyn, ıá bolmasa múldem joqtyǵyn kórsetedi.
Qazaq «Synyqtan basqanyń bári juǵady» dep tegin aıtpaǵan. Ashqursaq júrsek te, ıinimiz júdese de toıshyl halyqpyz ǵoı, qazaqtyń toıy taýsylmasyn dep toıshyldyǵymyzǵa shań jýytpaımyz. Iá, qazaqtyń toıshyl halyq ekeni ras. Biraq burynǵy toılar oıshyl toılar bolatyn. Ol toılardyń sáni men saltanaty salt-dástúrimizben sabaqtasyp, bos dabyra men dańǵazaǵa jol berilmeıtin.
Búginde bizge, ásirese, úılený hám mereı toılarynyń taǵylymy men tartymdylyǵy azaıyp bara jatqandaı kórinedi. Qazaqtyń ádemi toıshyldyǵy men áıbát qonaqjaılyǵy ásire toıshyldyq pen ásire qonaqjaılyqqa aınalyp bara jatqan syńaıly.
Bul neden kórinedi? Shamamyz kelsin-kelmesin tyrashtanyp, taǵy da jalǵan namysqa shaýyp, asta-tók toı jasaýǵa daıyn turamyz. Kórpege qaraı kósilmeı, ol úshin bankten mıllıondap nesıe alamyz. Qara jolynan shań burqyraǵan aýyldardyń ózine kúıeý men qalyńdyqty jalǵa alǵan lımýzındatyp kirgizetin boldyq. Osyndaı rásýalaný ózin aqtasa jarapty-aý. Mıllıondap alǵan nesıeniń ústeme paıyzynan da qutylmaı jatyp álgi aq nekeniń arasyna saıtan kirip, jas jubaılardyń ajyrasqanyn estý qandaı aýyr, netken ókinish.
Qorlyqtyń kókesin neshe myń dollarǵa jaldaǵan, qyzmetin buldaǵysh ámbe buldanǵysh kishigirim «juldyz» asabalardan kóremiz. Toıdan toıǵa kóshken jattandy, jyltyr kókemyljyń sózderi jalyqtyryp-aq jiberedi. Aýzyna kelgendi kókıdi. Oıyn oınatamyz dep, toıdy kóńildi qylǵansyp kórgensizdikke, ádepsizdikke salynady, úlken otyr-aý, kishi otyr-aý demeıdi. Eki jaqtyń da qudalary óz toılarynyń shyrqyn ózderi buza almaı, betterin basyp, ondaı ábes ersilikterge áreń shydap otyraryn da talaı baıqap júrmiz.
Dandaısytqan dańǵoı da daraqy ynsapsyzdyq ne istetpeıdi? Aqshany da shashady, elge kúlki de qylady. Jerdegi kóshe qozǵalysyn toqtatqan toı eskorty jaıyna qalyp, endi jas jubaılar tikushaqpen aspan tórinde saltanatpen samǵaıtyndy shyǵarypty. Áıteýir, túbi qaıyrly bolsyn.
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»
