Jarasbaıdyń janalǵyshy

Bular kez kelgen taýdyń qusyna qumar emes, tek  Kókserke shyńynan ǵana balapan alatyn ádeti bolypty. Sebebi, bul taýdyń quz-qııasyn, ıaǵnı, búrkit uıa salatyn bıigin jyldyń on eki aıynda qalyń bult torlap jatady. Shildeniń ortasynda onshaqty kún ashyq turady. Dál osy tusta aǵaıyndylar da taýǵa attanady. Qııadan balapan alyp qaıtady. 

Biraq bular sońǵy úsh jyl qatarynan qur qaıtyp júr. Jyl aralatyp balapanyn ala bergen soń zapy bolǵan qus uıa­syn aýystyrǵan ba, álde basqa sebebi bar ma, ol jaǵy bel­gisiz. Barǵan saıyn eski uıa bos tura­dy. Tórtinshi jyl degende Kókserkeniń Kúreńti betinde jańa uıada búrkit jumyrtqa basqany jaıly habar alady. Qudaı buıyrtsa, endi úsh aıdan soń aq úrpek balapan alamyz dep qýanysqan qusbegilerdiń josparyn oıda joqta paıda bolǵan jaýgershilik buzady.

Batystan aýyp kele jatqan aq orystyń ashynǵan áskerinen qorqyp el basqa jaqqa aýady. Jarasbaı qusbegi aýǵan elmen birge úı ishin attandyryp ji­berip, qasyna jylqyshy dosy Ny­sanbaıdy ertip Kókserkege tartady. Ara qonyp kelse shynynda Kúreńti betinde búrkit ju­myrtqa basypty. Jumyrtqa jarǵanǵa deıin kem degende otyz kún bar sııaqty. Bir ketse qaıta oralý joq. Jaýdan qashqan el anaý.

Aqyry oılana kelip Jaras­baı aýyldan alyp shyqqan taı­tuıaq kúmis jambysyn syılap, qaǵylez qalmaq balasyn keregege tańyp uıaǵa túsiredi. Bala jumyrt­qaǵa qol tıgizbeı shapany­na orap alyp shyǵady. Jumyr­t­­­qaǵa adamnyń qoly tımeýi kerek degendi estigeni bar Jarasbaı qusbegi shapandaǵy  jumyrtqany qara qoıdyń júnine qundaqtap orap, jyly qoınyna salyp, kóshken eldiń sońynan tartady. Besinshi qonaqta kóshti qýyp jetedi. El Qobynyń qu­myna baryp ty­ǵylǵan eken.

Jarasbaı Qobynyń jaıpaq taýlaryn kezip dala búrkiti qýqaraq qustyń uıasyn izdeıdi. Aqyry ony taýyp, qýqaraqtyń jumytqasyn alyp tastap, ornyna qundaqtaǵy jumyrtqany ornalastyrady. Qýqaraqtyń búr­kitten kóp aıyrmashylyǵy joq. Tipti ádettenbegen adam búr­kit pen qýqaraqty  aıyra almaı­dy. Aıyr­mashylyǵy qýqaraq ańǵa tús­peıdi. Tyshqanshylap kún kóredi.

Qudaıdyń qudiretin-aı, bir aıǵa jýyqtaǵanda qýqaraq qus basqan jumyrtqa jarylyp appaq balapan shyǵady. Jarasbaıdyń qýanyshynda shek joq,  aq úrpek balapandy úıine alyp keledi. Balapan qusty jazdaı semirtip, túletedi. Kúzdiń salqyn jeline keýdesin urǵyzyp, tós súıegin qataıtady. Bitimine qarasa bul qus bolashaqta naǵyz qyran bolatyn túri bar. Qashan kórseńiz kózi jaınap turady, minezi sondaı keń, ashý  shaqyrmaıdy, qyńyr­lyǵy joq, sanynyń bul­shyq etteri bólek-bólek qaıyńnyń to­shyndaı qatty, keýdesi shalqaq, tóbesi jalpaq, mańdaıy keń, tumsyǵyndaǵy tynys tesigi zor, múıizgek pen keńsiriktiń tutasqan túbi etekti, aýzy kere qarys, jutqynshaǵy úńgirdeı, tegeýirini qysqa, jembasary jýan, tuıaǵy ótkir, kózi shúńirek, qabaǵy bıik, shúıdesi nyǵyz... naǵyz qyranǵa tán sıpattyń bári bar. Qudaı sátin salsa aldaǵy qansonarda bir baıqar.

* * *

Kópten kútken qansonar da kelip jetti. Jarasbaı qasyna qaǵýshysyn ertip, qolynda bala qyrany ań qaǵýǵa shyǵady. Qustyń tomaǵasyn tartqany sol edi, shartarapqa umsynyp ólip barady. Týra taban astynan sýmań etken túlkiniń bulań quıryǵyn kózi shalyp qalǵan Jarasbaı qusyna qarap edi, ol da baıqaǵan eken, ıyǵyn qomdap suranyp tur. «Bısmıllah» dep bosatyp qoıa beredi. Búrkitti ań­ǵar­ǵan qý túlki butaly jyl­ǵany qýalap órge qaraı tartyp barady. Bala qyran bir dúrkin shúıilip kep, jalt berip oraı soǵyp túlkini sheńgeldep aldy. Jer qııa bolǵandyqtan ilgen jerinde túlkini baspaı súırete kóterip jazyqqa alyp tústi. Eger ana qııada basqanda qustyń ózi tepe-teńdik saqtaı almaı aýnap ketýi ábden kádik-tin. Bul naǵyz aılaly qyrandarǵa tán qımyl.

* * *

Keler jyldyń qysynda áıgili Qojamjar tóre Altaı-Qobda betiniń barlyq qusbegilerine sálem aıtyp, Laqshyn taýyndaǵy qara túlkini ustap, terisin ákelip bergen búrkitshige úıirimen úsh toǵyz syıym bar dep jar salady. Úsh toǵyzǵa qyzyǵyp, ári qara túlkini aldyrdy degen ataq úshin ne bir qusbegiler kelip, sharasyz qaıtady. «Oıbaı, Jumabaıdyń qulashkerine qara túlki saryp ketipti», «Júnistiń qońyr búrkitin qara túlki jer soqtyryp mert qypty», «Bul­ǵyndyq Qıbadattyń qyrany topshysyn syndyryp, aıaǵyn shaınatypty» t.b.

Aqyry qara túlkini aldyr­maqqa qusyn kóterip Jarasbaı da jolǵa shyǵady. Qystyń qaqaǵan aıazynda búrkit tońbasyn dep ony teri ishikke orap bókterip alady. Birneshe kún jol júrip Qojamjar tóreniń aýylyna keledi. Alǵashqy kún búrkitiniń boıyn jazdyryp, qaýyrsynyn tarap, baptaıdy. Erteńinde tań qarańǵysynda bıik shoqyǵa baryp turady. Jerge jaryq túse qaǵýshylar qara túlkini ininen qýyp shyǵarady. Kánigi qý túlki qarsyz jıek joldy qýalap oqtaı zýlaıdy. Jarasbaı búrkitin bosatyp jiberip, ózi de qaptaldaı shabady. Túlki jaqyn moınaqty asyp kózden ǵaıyp boldy. Búrkit te odan buryn aldyn orap qarsy aǵyzady. Jarasbaı atyn qamshylap jetip kelse túlki joq, búrkiti jer qaýyp otyryp qalypty. Jarekeń attan túsip qusyn qolyna qondyryp edi, ol umsynyp bolmady. Qarasa qaǵýshylar qara túlkini qaıyra qýyp keledi eken. Búrkitin taǵy qoıa beredi. Bul joly aldanbaspyn degendeı qyran ábden bıiktep aldy da, eki ret oraı shúıilip kep, quıryǵyn kóterip saqyldap turǵan túlkige túspeı qaıqań etip shyǵa berdi. Úshinshi ret qaıta shúılikti. Qara túlki taǵy da túspeıdi dep oılasa kerek, bult etip oıysa bergende qyran qara tumsyqtan sheńgeldi saldy da,  ornynda omaqastyryp basyp qaldy.  Jarasbaı shaýy­p jetip, kózi qyzaryp ketken qu­syna eki túınek judyryqtaı qardy syǵymdap asatyp-asatyp jiberdi. Tańǵy aıazdan ba, búrkiti dir-dir etedi. Qara túlkiniń qabyrǵasyn sógip, jyly ókpesin jegizdi de, búrkitin ishikke orap qundaqtap qoıdy. Túlkiniń úlkendigi sondaı, terisin sypyryp qanjyǵalaǵanda, quıryǵy salbyrap jerge tıip turypty. Qara túlkiniń terisin kórgen Qo­jamjar tóre, Jarasbaıǵa úsh toǵyz syıyn berip, búrkitke «Ja­ras­baıdyń janalǵyshy» dep at qoıyp, tóreniń báıbishesi oǵan kilem japqan eken.

* * *

Taǵy bir jyly qysta Ja­rasbaı janalǵyshyn kóterip Qo­bynyń qumynda jylqy otar­latyp jatqan aǵaıyndaryna barady. Olar aıtady: osy mańda úlkendigi tóbet ıtteı, tuıa­ǵy eshkiniki sııaqty, quıryǵy si­leý­­singe uqsaıtyn ań bar, ondaı maqulyqty buryn-sońdy kórmegen edik, deıdi. Erteńinde qusbegi qumnan jylqyshylar aıtqan maqulyqtyń izin kóredi. Shynynda qyzyq janýar eken. Izdi qýalaı otyryp alystan ózin de baıqaıdy. Qusynyń tomaǵasyn sypyryp qoıa beredi. Aılaly qus bıiktemeı qum tóbelerdi qýalaı ushyp baryp, asha tuıaq maqulyqty bir aınalyp shyǵyp, osal tusyń osy bolar degendeı saýyrynan ustaıdy. Saýyryna qonǵan pálege umtylǵan ańnyń tum­syǵyn búre sheńgeldep basyp qalady. Bul maqulyq zińgit deı­tin ań eken. Qazaqta boıjetken ul men qyzǵa «zińgitteı bopty» deıtin teńeý beker aıtylmapty.

* * *

Jyl saıyn Janalǵyshtyń ataǵy shyǵandap qulaq estir jerge jetedi. Almaǵan ańy qalmaıdy. Sodan taǵy bir qysta Jarasbaı búrkitin alyp, ańǵa shyǵady. Kúni boıy eshteme kezdespeı kún uıasyna aýǵan keshke salym úıine qaıtyp kele jatsa, qusy suranyp bolmaıdy. Jan-jaǵyn baıqasa tiri tirshilik nyshany joq. Qus taǵy suranady. Bolmaǵan soń jiberedi. Qus bilekti qatty teýip ushady. Mundaı qylyǵyn buryn-sońdy kórmegen Jarekeń atyn tebinip, qusy ketken jaqqa shabady. Qusy joq. Taǵy bir belegirdi asyp túsip baıqasa, jerde tamǵan qyzyl qannyń izi jatyr.  Qannyń keppegendigine qaraǵanda bul sózsiz janalǵyshtyń áreketi tárizdi. Biraz júrgen soń, qan tamshylaǵandy qoıyp, sıgektep aǵyp otyrypty. «Iаpyraı, búrkitim jazym bolmasa ıgi edi» dep alańdaǵan qusbegi shaýyp jetse, anadaı jerde taýdyń úlken buǵysy sulap jatyr. Buǵynyń juqa qoltyǵyn tesip jiberip, qolqasyn sýyryp jep búrkiti otyr.

Sóıtse, ábden zaryna kelgen qus tuıaǵyna túlki ilikpeı qu­sa­lanyp suranyp ushqanda alys­tan myna buǵyny baıqaǵan eken. Barǵan da shoqtyǵyna jabysqan. Arqasyndaǵy qusty tumsyǵymen qaǵyp túsirmek bolǵan buǵynyń qara tanaýyn búrkit bir aıaǵymen sheńgeldep ustaıdy da, ekinshi aıaǵyn shoqtyqtan aıyrmaı qatyp qalady. Biraz júrgen soń buǵy álsireıdi. Sol sátte dánikken búr­kit ótkir tumsyǵymen buǵy­nyń kú­­retamyryn oryp jibergen. Úsh sha­qyrymdaı júrip baryp taý­dyń qońyr ańy qansyrap qulaǵan.

* * *

Qusy qartaıǵanda ıesi Jaras­baı «janýar dala sermendesiniń qyzyǵyn bir adamdaı kórdim, budan bylaı erkin ómir súrsin!» dep qoıa beripti. Balaqbaýdan bosaǵan qus erkin qalyqtap ushyp ketken. Bir aıdan soń aınalyp soǵypty. Jarasbaı qusyna qozy soıyp berip qonaq qylǵan. Qonaqasyn jegen soń qaıta ushyp ketken. Janalǵyshty sońǵy ret bireýler ataqty Kókserkeniń Kúreńti jaq betinen kórgen...

Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»