Kıberqaýipsizdik – ýaqyt talaby

Prezıdent Joldaýda kıber­qaýip­sizdik máselesine basa nazar aýdaryp, sıfrly tehno­logııa­lardy engizý barysynda aqparattyq qaýipsizdik sharalaryn kúsheıtýge shaqyrdy. Al­daǵy mindetter aıasynda Elbasy kıberqaýipsizdik sharalary Qazaq­stannyń Ulttyq qaýipsizdik strategııasynda kórinis tabýǵa tıis ekenin atap ótti.

Búgingi zaman – aqparat zamany. Jańalyq ashý, jańalyq­­ty jetkizý, habardar bolý óndiris­tik tehnologııany qarqyndy damy­týǵa, óndiristi ulǵaıtýǵa, ónim shy­ǵarýdy arttyrýǵa, ony jet­kizý men ótkizýge, sondaı-aq tabys kózin kóbeıtýge múmkindik beredi. Sondyqtan aqparat – asa kóp resýrstardy, onyń ishinde eńbek kúshi men oı-sana eńbegin jumsamaı-aq qarjyny únem­deý men odan ári kóbeıtý kózine aınal­dy. Álemdegi alpaýyt el­der­di bylaı qoıǵanda, áıgili kom­­pa­nııalardyń ózderi jańadan shy­ǵa­tyn ónimderin qyzǵyshtaı qor­ǵap, qashan resmı túrde tanystyrylmaıynsha jáne jappaı saýdaǵa shyǵarylmaıynsha qupııa ustaıdy. Tipti, joǵary tehnologııa salasyndaǵy aldaǵy josparlary da, kózdegen mejeleri de, qol jetken nátıjeleri de jurt kózinen tasada bolady. Onyń mysalyn álemdegi áıgili avtomobıl men teledıdar shyǵara­tyn zaýyttar men kásiporyndar tájirıbesinen kúndelikti kórip te júrmiz.

О́tken ǵasyrdyń 30-40 jyl­­­­dary Keńes Odaǵy qarý-ja­­raq, áskerı tehnıka, baı­la­­nys qu­raldary jáne bas­qa da zaýyttardaǵy tehnologııalardy qupııa us­taýynyń arqasyn­da álemdik der­javaǵa aınaldy. Kóptegen ja­ńalyqshyl ǵa­lymdar, óner­tapqyshtardyń úıi de, jumysy da qatań kúzeti­lip, esimderi atalmady. Sondaǵy maqsat – úzdik tehnologııanyń jalpaq jurtqa jarııa bol­maýy edi. Ol mindet qatań tártiptiń arqasynda oryndaldy.

Búgingi tańdaǵy kıberqaýip­sizdikti kúsheıtýdegi basty maq­sat ta osy. Ǵalymdar men óner­tap­­qyshtardyń, belsendi azamat­tar­dyń óndiristi ulǵaıtýǵa, óner­kásipti damytýǵa, shyǵyndy azaı­týǵa, ómirdi jaqsartýǵa ar­nal­ǵan jańalyqtary – elimizge de, onyń avtoryna da paıda áke­lý­ge tıis ekeni belgili. Ol úshin aza­mat­tardyń otanshyldyq, otan­súı­gishtik qasıetterimen qosa kıberqaýipsizdik sharalaryn kú­sheıtý asa mańyzdy. Al jas­tardy otanshyldyqqa tárbıeleý – otbasynan, balabaqshadan bas­talýy tıis.

Kıberqaýipsizdikti nyǵaıtý – ásirese, Otanymyzdy qorǵaý salasynda asa mańyzdy ekeni daýsyz. Qorǵanys salasy, eń­bek ónimdiligi, óndiris qýaty, únem múmkindikteri kıber­qaýip­siz­dikpen tikeleı baılanys­­ty. Bul máselege alpaýyt kom­pa­nııa­­larmen qatar shaǵyn kásip­­oryn­dar da nazar aýdarýy tıis. Sala mamandary osy ta­qyryp boıynsha túrli jıyn­dar men basqosýlar ótkizip, min­detterdi naqtylaýǵa atsalysýy kerek. Beı­qamdyq pen en­jar­lyqty qazirgi zaman talaby kótermeıdi.

Elbasy Joldaýda «Mem­leket pen kompanııalar jańa tehno­logııalardy engize otyryp, óz aqparattyq júıeleri men qu­ryl­ǵylarynyń berik qorǵalýyn qamtamasyz etýi kerek. Búginde kıberqaýipsizdik uǵy­my tek aqparatty ǵana emes, sony­men qatar óndiristik jáne ınfra­qurylymdyq nysandardy bas­qarý tetigin qorǵaý degendi de bil­diredi», dep atap ótken bolatyn. Sondyqtan bul taqyryp, aqparat dáýirinde asa mańyzdy máselelerdiń biri bolyp otyr.

Nurjan NURSIPATOV,
Parlament Senatynyń depýtaty