Turmystyq qaldyqtar qalaı óńdelýde?

Sonymen qaldyqtardy ke­shendi basqarý máselelerine qatys­ty Almaty­da R4PARTNERS halyqaralyq bı­z­nes-forýmy ótti. «Reduce. Reuse. Recycle. Recover» jıyny bul joly «bıznes-forým» retinde uıym­das­ty­ryl­­ǵanyna mán berý kerek. Son­­­daı-aq jıynǵa Italııa men Fınlıandııanyń qatty tur­mys­­tyq qaldyqtardy óńdeýmen aınaly­satyn iri kompanııalary, Reseı men Ger­ma­nııa­nyń sarapshylary qatysty. Eń bas­tysy, eki kúndik sharanyń aıasynda Qazaqstan men Italııa QTQ qaıta óńdeý sala­synda yn­ty­maqtastyq jasaý týraly má­milege qol qoıdy.

Forýmda FISE UNIRE (Qal­dyqtardy qaı­ta óń­deı­tin kásiporyndar qaýym­das­tyǵy) prezıdenti Andrea Flýttero Italııada da barlyq qıyn­dyq­tar bol­ǵa­nyn, turmystyq qaldyqtardy keshen­di ıgerýde jaǵdaıy kúrdeli 20 provınsııa bar ekenin alǵa tartyp, forýmnyń alǵash­qy kúnin qaldyqtardy qaıtalama resýrs retinde qaıta kádege jaratý týraly tusaýkesermen támamdady. 

Eýropa qaıta qurý jáne damý banki­niń Qazaqstandaǵy dırektory Agrıs Preı­manıs «jasyl ekonomıkaǵa» qatysty toqtaýsyz aıta berýge bolatynyn alǵa tarta kele, Qazaqstan energııa qýatymen tıimsiz jumys isteıtindigin jasyrǵan joq. Infraqurylymdardy jetildirip, ınvestorlarmen de qoıan-qoltyq jumys isteýdiń mańyzdylyǵyn atady. 

Al Azııa damý bankiniń basshysy Djovannı Kapanellı bul forýmdy turaqty damý tur­ǵysynda jáne bıznes qaý­ym­d­astyq úshin úlken múm­kin­dik dep biledi. Jalpy, Azııa damý banki atalmysh máse­lege qatysty búkil Ortalyq Azııa­ny zerttegen. Qatty turmys­tyq qal­dyq­tardy keshendi bas­qa­rýda bul aımaqt­aǵy elderdiń qaı-qaısysynda bolsyn jaǵ­daı máz emes. Qoqystardy ıge­rý­degi ınfraqurylymdar men qarjylyq qury­lymdar álsiz. Máselen, elimizde kúnine 13 myń tonnadaı qaldyq jınalady. Ony óńdeýge qatysty jobalardyń barlyǵy bastapqy qalpynda. Qazaqstan da qoqys­tardy tek jınaýmen ǵana shek­te­lip otyr. Sondyqtan ýaqyt uza­ǵan saıyn bul másele ýshyǵa túsýi múmkin. 

О́z kezeginde Qazaqstannyń ekolo­gııa­lyq uıymdary basqar­ma­synyń bas­shysy Aıgúl Soloveva elimiz qal­dyq­tardy qaıta óńdeýge qatysty kóp­tegen tujyrymdamalyq qujat­tar­ǵa ıe ekendigin aıtady. Onyń málimetinshe, qazirge qal­dyq­tardyń 5 paıyzyn ǵana óń­dep otyrmyz. Dúnıe júzinde bul máselede 162 eldiń ishinde 39-shy orynda kórinemiz. 

Qysqasy, QTQ tıimdi qaıta óńdeý boıynsha zaýyttar men tehnologııalardyń bol­maýy, qoqystardy bó­lek jınaý já­ne suryptaý júıesiniń damymaýy já­ne olardy polıgondarǵa biryńǵaı sal­­maqpen qoımalaý epı­demıo­lo­­gııalyq qaýipti qal­dyqtar men ýly zat­tar­­dyń jı­nalýyna alyp keletini aıan. Ná­tı­je­sinde qorshaǵan orta­nyń ahýaly, sapasy turaqty nasharlaýda, al ta­bı­ǵı landshaftar qalpyna kelmesteı óz­ge­risterge ushyraýda. 

Al Qazaqstan «jasyl eko­no­mıkaǵa» kóshý jónindegi tu­jy­rymdamasyna sáı­kes, 2050 jylǵa qaraı qatty turmys­tyq qaldyqtardy 50 paıyzǵa deıin óńdeý­ge qol jetkizýi tıis. Bul kórsetkishke jetý úshin memleket, bıznes pen qoǵam birik­pe­se, nátıjesi neǵaıbyl. 

«TKSh QazOrtalyǵy» AQ basqarma tór­aǵasynyń oryn­basary Dastan Hamzın mem­­leketimiz qoqystardy suryptaý men qaıta óńdeýde eki nusqany qarastyryp otyrǵanyn atady. 

– Birinshisi – turǵyndar óz betterinshe qaldyqtardy suryp­taýmen aınalyspaıdy. Qoqystardy tek konteıner­lerde jınaıdy. Ekinshi jol – ártúrli seksııalary bar qo­qys jáshikterine aldyn ala úıi­nen bólip alyp shyqqan qo­qys­tardy bólip salady. Eger bul máselede ortaq til tabysyp jatsaq, onda ulttyq standartymyzdy daıarlaımyz, – deıdi Dastan Hamzın. 

«Tabıǵat» ekologııalyq oda­ǵy­nyń prezıdenti Mels Eleý­sizov «Almatyda qazir qo­qys suryptaıtyn zaýyt sa­ly­­nyp jatyr. Burynǵy ákim­der­diń tusyndaǵy qoqys su­ryp­taıtyn zaýyttardyń bar­lyǵynyń jobasy qurdymǵa ket­ti. Úıilip-tógilip, bylyǵyp bar­ǵan qaldyqtardyń ishinen shy­ny men plastıkti ǵana aıyryp alý múmkin boldy. Áli de zaý­ytqa deıin  qaldyqtardy suryptaý úshin shuǵyl arada turǵyn úılerdiń aýlalarynda qoqys qabylaıtyn beketter ashý kerek. Arnaıy adam qaldyqtardy konteınerlerge ózi suryptap, bólip salyp otyrsa bul memleket úshin qosymsha jumys kózi, bıznes úshin qyp-qyzyl paıda. Ári qaldyqtardy qaıta óńdeýdiń asa tıimdi kózi, sebebi qoqysqa taza shıkizat tastalynady. Bul árekettiń bári taza paıdamen aqtalady», dedi.

Taraptar qaldyqtardy bas­qarý júıe­le­rin qurý jáne odan ári damytý, bir­les­ken jobalar jónindegi is-shara­lar­dy uıymdastyrý, keńes berý jáne Qazaqstan Respýblıkasy zań­namasyna óz­gerister ázirl­eý, jańa seriktester men qar­­jy kózderin qarastyrý, qys­qasy qal­dyqtardy keshendi bas­qarýdyń bir­qatar baǵyt­ta­rynda da ynty­maq­tasatyn bolady.

Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»

ALMATY