Maral Ysqaqbaı - bekzat sýretker

Biz sýretker Maral Ysqaq­baı­uly­nyń mundaı batyl bekzattyǵyn neden kóremiz? Ol – bizdińshe, túbegeıli ta­qyryp taýyp, sony tereń ıgerýde ǵana emes, táýelsiz ıgerýde. Bul – ıaǵnı taqyrypqa ádebıet, óner talabynan  kelip, keleshektiń talǵamynan tabylý. Al bul – neni jazsań da, buryn myń ret ıgerilgen  kendi qazsań da, ja­ńalyq – marjan tabý, tańdap alǵan taqyrybyńdy: keıipkerdiń sulýlyǵy men sumdyǵyn da, ómirdiń ádiletsizdigi men shyndyǵyn da ólip-óshe kúıip-súıip jazý – jalyn bolyp janý. Jaı qaǵaz shımaıtyn jan bolyp qalmaı, júrek nuryńdy quıyp, ádebı erlik jasaý – qurbandyqqa barý.

Mine, osyndaı talap-talantpen, sha­­­byt-talǵammen jazǵandyqtan ba­tyl da bekzat sýretker Maral Ys­­qaq­­­­baıulynyń árbir shyǵarmasy jen­tek-jentek ken rýdasy bolyp qal­maı, qurysh bolyp quıylǵan desek qatelespeımiz. Jaǵymdy keıipkerleri erkek bolyp  týǵan qalpynda qalmaı, er adamdarǵa, qyz-áıelderi urǵashy bolyp qalmaı, asyl anaǵa, arda arýlarǵa aınalsa, ol bederlegen ot sezimder de – jalań nápsi qushtarlyǵy emes, móldir de mazdaq mahabbat bolyp túzilgen. Ol beınelegen tarıh ta tarıhtyń ótkenge, ózi bılik etken kezeńge emes, «búgin men keleshekke qyzmet etetinin» (Ábish Kekilbaı) aıǵaqtap, ólmes nar uǵymǵa, jarqyn taǵylymǵa ulasqan. Ol beınelegen keshegi kúnder men  búgingi kúnder de oqyp bitken soń umytylyp qalmaıtyn, jandy, jasampaz, oqyǵan seniń kókiregińnen kóshpeı, óshpeı ómir sú­re beretin kórkem  keshegi kúnder men búgingi kúnder. Biz eger árbir shyn, shynaıy shyǵarmanyń tolaıym ja­ńa, jazýshy júregin jaryp shyǵyp ja­ralǵan jeke bir álem ekenin, onyń ón ­boıynda avtory boıynda, soıynda, oıyn­da joq birde-bir sóz, tolqyn men órt, áleýmettik dert pen sýretkerlik sert kezdespesin eskersek, Maral Ysqaqbaıulynyń biz oqyǵan qaısybir áńgimesi  men povesteri de, romandary men, tipti syn maqalalary da onyń qashanda ar aldynda tabany taımaıtyn, batyl, qandaı da bir dar aldynda da dirildemeıtin bekzat sýretker ekenin kórsetedi desek jańylmaspyz.

* * *

«Qazat quıqyljyǵan qus úninen oıan­dy. Kúnde estilmeıtin tosyn ún búgin nege qulqyn sáriden uıqy buz­ǵanyn áýelde túsingen joq. Tátti uı­qysyn qııa almaı, maýjyrap jatyp, qulaǵyn sıqyrly áýenge eriksiz tos­qan. Bozala tańnyń sulý kórkine tań­danyp, talyp túsip otyrǵan ánshi qus tańdaıyn ústi-ústine qaǵyp, ishegin  uzaq-uzaq tartady. Ol úni aǵyl-tegil án bolyp tógilip, qulaq quryshyn qan­dyrady...».

Jazýshynyń qazirgi kún tynysyn ar­qaý etken «Ǵashyq bop kórmegen kelin­shek» povesi osylaı bastalady.

Qazat, sóıtip búgin erte oıandy. Bu­ǵan sebep – kýrortqa kelgendigi, Ys­tyq­kól boıynyń bozala tańdaǵy keremet kórki, sony jyrlaǵan qustyń quıqyljyǵan áni ǵana ma? Joq. Júre­gine ǵashyqtyq oty túskendikten. Al ǵa­shyq bolyp qalǵan adamǵa – kórik­ti ta­bıǵatty aıtpaǵanda, kúlli dúnıe sulý.

О́zgelerde ushyraspas bir bólekshe tar­tymdylyǵy, «sıqyry» bar sulýlar bolady. Bir kórgennen  unatý óz aldyna, ǵashyq bop qalasyń. Qyrǵyz kelinshegi Búbııa naq sondaı sulý sııaq­ty. Mundaı sulýlyqty móldiretip jetkizý úshin jazýshyǵa shyn sheberlik, bekzat sýretkerlik kerek. Osyny ańǵartatyn bir-aq detal-úzindini alǵa tartalyqshy:

«–Qyzyqsyń sen, Búbııa. О́ziń ony súı­meımin deısiń. Sóıtip otyryp  abyroıyn oılaısyń.

– Nege oılamaıyn. Balalarymnyń áke­si emes pe ol! Shańyraǵymnyń ıesi emes pe?

– О́ne boıy el kózinen jasqanyp júretiniń de sol Ermek úshin be? 

– Ermek úshin de, ózim úshin de. Ar­tyq sózdiń maǵan keregi ne? Bala-sha­ǵam bar, aǵaıyn-týǵan bar, joldas-joram bar – solardyń kózine týra qa­raýym úshin boıymdy baqpasam, kim bol­ǵanym?!».

Mynadaı adamgershilik ıesi, mynadaı mádenıetti áıeldiń sulý bolmaýy múmkin be?

Biz atalmysh poveste naq osyndaı sulý­lyqpen tanysamyz. Ol ǵana emes, mazdaq ta móldir, jumbaq ta qymbat mahabbatpen tabysamyz. Búbııa da symbatty, eń bastysy – jany baı, sulý, bekzat Qazatty birden unatyp qalady. Ekeýiniń de juby bar, qos-qostan balalary bar. Qazattyń áıeli Márzııa jaqsy adam bolsa, Búbııanyń kúıeýi Ermek te  kemitetin jaman jigit emes. Aıyrmasy – Qazat Márzııaǵa súıip qosylsa, Ermek Búbııany endi boıjetken kezinde alyp qashyp ketken. Súıip qosylmaǵandyqtan ol ǵashyqtyqtyń ne ekenin  áli bilmeıdi.

Ekeýi birdeı: Qazat ta, Búbııa da júrek­terine toqtam salǵanmen, bolmady. Birin kólikten opat «bolýǵa», birin ómirden ólerdeı opyq jeýge jet­kizbeı, taǵdyr  tabystyrdy. Búbııa endi – ǵashyq bop kórgen, mahabbatty bas­tan ótkergen kelinshek. Alda ne kútip tur? Ony ál-ázir  bular bilmeıdi, Qu­daı biledi.

Jazýshy Maral Ysqaqbaıdyń ekin­shi bir erekshe  týyndysy  «Joıqan tóbe» romanynyń qaýzaǵan taqyryby – tarıh: áıteýir tarıh emes, naqty, shy­naıy tarıh. Dálirek tústegende, 1398 jyly ataqty Aqsaq Temirdiń ómi­riniń sońǵy kezinde jasaǵan joıqyn  jo­ryqtarynyń biri – úndi jerin qan-qa­sapqa ushyratyp, Delı qalasyn jaý­lap alýy.  Muny nysana ete otyra oǵan keregi – osy jolǵy  surapyl so­ǵys qımyldary, áıgili shaıqastyń ta­rıhtaǵy orny, áıtpese teńdessiz qol­basshy Ámir Temir Kóregenniń aqyl­dylyǵy, kópten ozǵan qasıetteri de emes, ol jasaǵan osy joryqtardyń adamgershilik turǵydan alǵandaǵy shyn máni men  bizdiń  búgingi  kúnimizge de asa qajetti sabaǵy. Iаǵnı mundaı ta­rıhı oqıǵaǵa ol Aqsaq Temir – ózi­mizdiń  barlastan taraǵan, túrikten shyq­qan saıypqyran ǵoı dep saralaıtyn, óresi tar ózimshil nadandyqtan qol úzip, saıasattan da tys,  parasatpen etene, adamzatqa ortaq aqıqat, ádil­dik ólsheminen saralaıtyn bek­zattyq sýretkerlikten tabylǵan. Bul maqsatyna jetý úshin ol Aqsaq Temirdi emes, oqymysty-shejireshi ári aqyn Ǵııasty basty keıipker etip alǵan.

Sonymen bul romandaǵy  barlyq oqı­­ǵa, orda qam-qareketi,  el men jer­ taǵdyry, oı men sezim, bári-bári Ǵııas aqyn kózimen beriledi. Ol aqyn bol­ǵandyqtan da myna joryq jaıy­na, qaty­gezdikke, ásirese beıbit halyqtyń ja­zyqsyz qyrylýyna selqos, enjar qaraı almaıdy. Al tarıhtaǵy is júzinde ǵumyr keshken shejireshi Ǵıasadın Álı­diń Aqsaq Temirdi asqaqtatyp, bir jol syn aıtpaı, kúdiktenbeı, bar­lyq is-áreketin aqtap-maqtap, uly jı­hanger etip dáriptegenine daý joq. Biraq ol sheńberden shyǵa  almasa, qanisherlikti jaqtaǵan jazýshynyń qanquılylardan nesi artyq? Bizdińshe «Joıqan tóbeniń» tarıhı turǵydan da, kórkemdik  keleden de  eń myqty jeri – shyndyqqa qııanat jasamaýy; joryq kezinde jáne odan keıin bolǵan oqıǵalardyń órbýin, órshýin, sabaqtastyǵyn, derekterin saqtaı otyryp, shyn syryn, sumdyqtaryn qaltqysyz ashýynda.

Myna ómirde ádiletsizdikterdiń de aıa­syna syımaıtyn sumdyqtar da bolady eken. Mundaı jaǵdaı, ásirese adam: bul jerde ol – árıne Aqsaq Temir – ózin  óletin pende emes, ekinshi Alla taǵala sezine bastaǵanda oryn alatyny onsha dálel tilemese kerek. Sondaı sum­dyqtardyń birinshisi – júz myńnan as­tam qarýsyz Sınd tutqyndaryn qyryp tastaý. Ekinshi erekshe sumdyq – daý joq, Delıdi alý úshin bolǵan ala­pat shaıqas. Áńgime bul soǵysqa eki jaqtan eki júz myńdaı adam bir mez­gilde qatysyp, tuńǵysh ret pilder ara­lasyp, «zeńbirekter» oq atyp, adam qany sýsha tógilýinde ǵana emes. Ol – «eki jaqtyń da bı­leý­shileri men negizgi kúshteri bir násilden taraǵan, tili de, dini de ortaq túrikter», musylmandar bolýynda. Aqsaq Temir on jerden «Quranǵa» quptatsa da bul soǵystyń Alla taǵa­lanyń aq jolyna eshqashan qońsy qonbasy dálel  tilemeıdi. 

Úshinshi  sumdyq – muny tipti sum­­dyq degen sóz de  jetkilikti beı­­­neleı almaıdy, bulardyń osy so­ǵystyń aldynda Lýnı túbinde qyryp salǵan beıbit 100 myńnan astam tut­qyndardyń bastarynan tórt qyrly tóbe turǵyzýy. Sol mańdaǵy eń bıik qyrqa ústine kúnshilik jerden kózge shalynardaı etip adam bastaryn úıý. Aqsaq Temirden úndi jerinde qalar eń basty belgi. Ol munyń aldynda  onshaqty jyl buryn – 1387 jyly Isfahandy basyp alǵanda 70 myń adam­nyń basynan 12 munara turǵyzsa, mynaý sodan asqan soıqan. Jazýshy Maral Ysqaqbaı romanǵa taqyryp etken «Joıqan tóbeńiz» de – mine, osy tóbe... Qysqasy, dańqy jer jarǵan Aqsaq Temirdiń artynda qalǵan eń basty is – eskertkish te osy.

Maral Ysqaqbaıdyń «Joıqan tó­be» romanynan keıin men Aqsaq Te­mirdiń shyn máninde kim ekenin bildim. Estip, oqyp júrgenimiz – aqıqaty kóp shy­ǵar, ańyz, asyra maqtaý, Aqsaq Te­mirdi qoldan jaqsy adam jasap, ıdeal­dandyrý eken. Ol – is júzinde esi­rik (qandy kóp tókken, kórgen adam esirikke ushyraıdy) aýrý adam eken. Ataqty jıhanger, uly qolbasshy, aqyldy ekenine, onyń tarıhtyń damýyna  úlken áser etip, tipti baǵytynan buryp ta jibergenine kúmán  joq. Ásirese onyń Toqtamys handy, Baıazıt sultandy, Er Edigeni (árıne soǵysta) jeńip, Altyn Ordany qulatý arqyly bolashaq ozbyr orys otarshyldaryna járdemdesip, dańǵyl jol ashyp berip, túrki-qypshaq babalarymyzǵa, tipti búgingi myna bizderge orasan zor tarıhı  zııan-zardap keltirgeni sál de aıǵaq-dálel tilemeıdi. 

Tutas qarastyrǵanda sýretker Ma­­ral Ysqaqbaıdyń  tvorchestvosyn­da mazmuny nársiz, aıtary ársiz, kór­kemdigi álsiz dúnıeler joqtyǵyn aıt­paǵanda, basty emes, kúlli qazaq áde­bıeti aıasynan kelip sholǵanda da osal, ortaqol shyǵarmalar joqtyń qa­sy. Qaı-qaısysy da aıtary jóninen ja­ńalyq, kórkemdik kelbeti jóninen da­ralyq bildiretin darqan dúnıeler. My­sal úshin «Ǵajaıyp bala», «Pende ǵu­myr» romandaryn alaıyq nemese «Qyryq qyz», «Tań atarda», «Kó­ńil jubanyshy», «Kezek dúnıe» po­vesterimen tanysalyq – mine, osyndaı bitim-bolmysty, bilikti prozashylyq daralyqty, talǵampaz synshylyq saralyqty kóremiz. 

Biz maqalamyz barysynda­ bıik parasatty prozashy Maral Ysqaqbaıdyń shyǵarmalarynan birneshe ret  detal: oqıǵa, sýret, minezdeme, keıipker sóz­­derin dáıek retinde usynsaq, so­lar­dyń bári derlik eń kemi qos qa­bat­ty, alýan astar-ajarlarǵa ıe, jazý­shy­nyń realıstik shynshyldyǵyn, baı­qa­ǵyshtyǵy men sheberligin ańǵartyp qana qoımaıdy, avtordyń aıtqanyna qosa aıtpaǵynan da, shyǵarmasynyń ne­gizgi ıdeıasy men avtor konsepsııa­synan da jaqsy habar beredi. Jazý­shynyń asa úzdik týyndysyna jata qoı­mas «Tań atarda» povesiniń bas keıip­keri Erýbaıdyń «Búgingi beıbit, toq kúnderde ómir súrýdiń ózi – baqyt» de­genge saıatyn sońǵy sóz-baılamyn es­ke túsirelik. Osy qorytyndy oı-ta­ǵy­lymdy sony aıtyp otyrǵan Erý­baıdyń bastan keshkenimen jáne ja­zýshynyń osy povesimen ıdeıalas, sa­baqtas basqa da shyǵarmalarymen sa­lystyra otyryp baıyptasańyz, kerýen-kerýen oı-tanym, sezim-taǵylym álemine shym batyp kete barasyz. О́ıtkeni baqyt  uǵymy óte keń, jan-jaqty, al Erýbaıdyń bizge bildirgeni – nebári bir qyry ǵana. Osyǵan oraı suńǵyla synshy,   sańlaq sýretker, kemeńger Ábish Kekilbaıdyń keremet tanyp-taýyp aıtqan, Maral Ysqaqbaıdyń «Tań atarda» povesiniń ǵana emes, barlyq tvorchestvosynyń altyn arqaýy, Temirqazyǵy ispettes myna bir sózderine eriksiz bas ıesiń: «Adamnyń pende bolmaqqa da, Qudaı bolmaqqa da haqysy joq. Adam adam bolyp qalýy kerek. Basyna baq qonsa da,  is tússe de  adamdyǵynan aınymaýy kerek. Ysqaqbaı tvorchestvosynyń  uqtyrary – osy. Shyn ádebıet, shyn ónerdiń uqtyrary osy».

Ataqty amerıkan jazýshysy­ Teo­­­dor Draı­zer dál tap basq­an­daı,­­ ádebıet qana abzal adamdy ­– qaı­­ratkerdi qa­lyptastyrady. Árı­ne bul jerde shyn ádebıet, shynaıy shyǵarma tilge tıek etilip otyr­ǵany ózinen-ózi túsinikti. Al qazaq qalamgeri Maral  Ysqaqbaı – mine, osy  jer betindegi eń mártebeli min­detke shynaıy shyǵarmalary ar­qyly úlken úles qosqan sýretker. Al­daǵy ýaqytta da úles qosa beretin bek­zat qalamger. 

Baqyt  SARBALAULY