Qazirgi shyǵyp jatqan qazaqsha fılmderde ártisterdiń oıyny sonsha nanymsyz bolatyn sebebi, dıalogtaryna baılanysty. Birinshiden, dıalog jasandy sózdermen qurylady, ekinshiden, ártister ómirde taza qazaqsha sóılemegendikten, keıipkeriniń sózin de jasandy etip jetkizedi «Motor» degennen keıin qazaqsha sóılep, «Snıato» degennen keıin qaıta orysshaǵa kóshetin túsirý toby (ártis qana emes) jaqsy fılm túsire ala ma?
Kınodaǵy dıalog damý úshin ádebıettegi ozyq dıalogtardy úlgi etýimiz kerek. Saıyn Muratbekovtiń «Eskek jelinde» mynadaı sát bar. Kózi kórmeıtin kempirge bildirmeı, burynǵy kúıeýin úıine kirgizetin tusy.
«– Áı, Rysjan! Qaıdasyń?
– Men mundamyn, áje.
– Dalaǵa shyǵar meni.
Rysjan ájesin qoltyǵynan demep syrtqa bettedi. Tólepke ymdaı sybyrlap:
– Bar, áne, qyzyńdy kór, – dedi.
– Áı, Rysjan, osy úıden temekiniń ısi shyǵa ma? Bireý bar ma?
– Eı-ı, áje-aı... kim kelýshi edi, munda. Álgi jaman Janbaı baǵana kúpáıkemniń qaltasyna temekisin salyp edi, sodan qalǵan ıis shyǵar, – dedi Rysjan qulaǵyna daýystaı sóılep.
– E, onyń sendegi sharýasy qansha?
– Osy aýylǵa kúıeýmin dep bárimizben oınaıdy emes pe?
– О́ı, súıretilgen neme. Oıynshylyn óziniń. Esirektetpeńder ári bastaryńa shyǵyp alady. Úıbaı, aıaǵym. Álgi Qanshaıymdy áldıleımin dep qara jambasym uıyp qapty ǵoı».
Adamdar ómirde birdi aıtyp, birge ketedi. Myqty shyǵarmada da solaı bolady. Tek nashar fılmniń ssenarııinde ǵana keıipkerler negizgi sıýjetke qatysty sózderdi sóılep, bir syzyqtyń boıymen júredi. Al jaqsy fılmde...
Keıingi qazaq kınosyndaǵy durys dıalog dep «Aǵaıyndy» serıalynyń dıalogtaryn aıtýǵa bolady. Basty keıipkerdiń biri Shyńǵys áke-sheshesin aýylǵa shyǵaryp salyp turǵanda mashınaǵa eńkeıip, «ana paket... paketti...» dep sóılep jatady. Naqty ne dep jatqanyn estı almasańyz da, aýylǵa sálem-saýqat jiberip jatqanyn túsinesiz. Bir sáttik, eleýsiz ǵana osy úzik fılmge erekshe jylý berip tur.
Shynaıy sóılesýdiń taǵy bir klassıkalyq úlgisi retinde Vasılıı Shýkshınniń «Kalına krasnaıa» fılminen bir úzindi keltireıik. Ádebıettegi dıalog jasaý sheberligin kınoǵa da ákelgen Shýkshınniń bul shedevri (osy kórinistiń ózi) – mán berýge turarlyq mysal.
«– Slýshaı-ka, kak ty dýmaesh, eto horosho – chto my jıvıom? Mojet, ýj lýchshe bylo ne rodıtsıa?! A?
– Tak ved, nas to ne sprashıvaıýt!
– To je verno... Ný chto j, togda poıdıom seıat... Iа po-pre-e-ejnemý takoı je...
– Ty skazal chego?!
– Iа poıý...
– Chego, chego?!
– Poıý! Ogloh?».
Vasılıı men Egor osylaı sóılesedi. Ishinde júrgen maǵynaly suraqty dosyna aıtady da, ári qaraı ándetip, ony ekinshisi estimeı qalyp, eki qaıtara suraıdy.
Qazirgi ádebıette zamanaýı kınoǵa azyq bolatyndaı shyǵarmalar bar ma degen suraq týyndaıdy. Ol óz aldyna bólek áńgime. Bizdiń aıtqymyz keletini, ázirge qazaq kıno óneri ádebıettegi qazaqsha sóıleýdi kınoǵa kóshire almaı otyr. 90-jyldardyń ortasyna deıin kıno men ádebıettiń qazaqylyǵy (dıalogi) birdeı edi. Qazir olaı emes.
Arman Álmenbet
