Qazaqstan armııasy: kúsheıip, qýat jınaý jolynda

Búgingi tańda zamanaýı qarýmen, tehnıkamen jaraqtanyp, kúsh-qýat jınaǵan ol táýelsiz respýblıkanyń maqtanyshy ári berik qalqany bolyp otyr.

Osynyń barlyǵy qalaı bas­talyp edi? Nursultan Nazar­ba­ev óziniń taıaýda ǵana jaryq kór­­gen «Táýelsizdik dáýiri» at­ty kitabynda armııa­nyń quryl­ǵan kezinen bas­tap qazirgi kún­ge deıingi da­mý satylaryn egjeı-teg­jeıli sı­pattap be­re­di. Nursultan Ábishuly «Qazaq­stan Res­pýb­lıkasynyń Qarý­ly kúsh­te­rin qurý» degen taraý­da táý­el­siz­dik alǵan kezde Qazaq­stan­­da áskerı qurylysqa baı­la­­nys­ty tájirıbe bolmady dep atap ótedi.

«KSRO ydyraǵannan keıin TMD-ǵa múshe memleketter Dostastyq elderiniń birikken Qa­rýly kúshteri týraly keli­sim­ge qol qoıdy. Degenmen is jú­zinde barlyq jas táýelsiz mem­leketter óz áskerin qurýǵa ba­ǵyt ustandy.

Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń táýelsizdik mártebesi jo­­ǵa­rǵy deńgeıli sheteldik meı­­man­dardyń qatysýymen hat­tamalyq sharalar júrgizýdi ta­lap etetin. Mundaı sharalar is júzinde barlyq elde qur­met qaraýyly bólimsheleri ar­qyly jasalatyn. 

Sondyqtan 1992 jyl­dyń 16 naýryzynda Mem­le­ket bas­shy­synyń Jar­ly­ǵy ne­gi­zinde Qazaqstan Respýb­lı­ka­sy­nyń respýblıkalyq ula­ny uı­ym­dastyryldy. Oǵan úki­met­tik kúzet batalony, qur­met qa­raý­yly rotasy men úl­­gili orkestr rotasy endi» – dep jazady Prezıdent Qarýly kúsh­­terdi qurýdyń alǵashqy sa­ty­lary jóninde.

Sol kezderi Qorǵanys mınıs­trliginiń áskerı alqa­syn­da áskerı basshylyq qura­myn­da Prezıdentpen birneshe ret kezdestik, ol bizdiń áske­ri­miz qandaı bolýǵa tıis ekenin, qan­daı problemalardy sheshý qa­jet­tigin túsindirip berdi. Keńesý men kelissózderge toly talaı kúnder ótti. Sonyń ná­tı­jesinde Qarýly kúshterdi qu­rý jospary jasalyp, oǵan qajet kúsh pen qarajat esep­tel­di. Memlekettik qor­ǵa­nys komıtetiniń tóraǵasy S.Nur­ma­­ǵambetovtiń basshylyǵymen osy bir asa qıyn ári kúrdeli iske bel sheshe kirisip kettik. Se­be­bi ýaqyt aıaldaýdy kútp­eı­tin edi. 

1992 jyldyń qańtarynda bir top maman eldiń áskerı dok­trı­nasyn ázirleı bastady. So­nymen bir mezgilde biz óz aýmaǵymyzda qalǵan burynǵy KSRO-nyń qarý-jaraǵy men áskerı tehnıkasyn túgendeýge kiristik. 

Qazaqstan armııasynyń resmı tarıhy Prezıdenttiń «Qazaqstan Respýblıkasynyń Qarýly Kúshterin qurý týraly» Jarlyǵy shyqqan 1992 jylǵy 7 mamyrdan bastalady. Qarýly kúshter 40-shy jeke Qyzyl týly jalpy áskerı armııanyń, sondaı-aq Qazaqstan aýmaǵynda dıs­lo­ka­sııalanǵan áskerı áýe kúsh­te­ri men áýe qorǵanys ás­keri ba­­zasynda quryldy. Sol jyl­dyń 18 tamyzynda buryn­ǵy KSRO-nyń Shyǵys shekara okrýgi negizinde bizdiń Shekara áskerimiz jasaqtaldy.

Jaǵdaıdyń kúrdeli ekenine qaramastan, qysqa merzim ishin­de áskerdi basqarý júıesin qu­ryp, onyń qarjylyq, ma­te­rı­aldyq-tehnıkalyq já­ne me­dısınalyq jaǵynan qam­ta­masyz etilýin jolǵa qoıa al­dyq. Sóıtip ótpeli ke­zeń­niń qıyndyqtary men sy­naq­tarynan súrinbeı óttik.

Kez kelgen armııa óziniń zań­na­­malyq negizi bolýyn talap etedi. 1993 jylǵy 11 aqpan­da Joǵarǵy Bas Qol­bas­shy Qazaqstan­nyń alǵash­q­y Áskerı dok­trınasyn be­kit­ti. Ol álemge eli­mizdiń beı­bitshiliksúıgish saıa­satyn pash etip, qorǵanys sı­patyn­da boldy. Osy doktrına­da Qazaqstannyń eshkimge de qa­­ter tóndirmeıtini, áskerı ús­tem­­dikke umtylmaıtyny já­ne ózi nemese óz odaqtastary ás­kerı basqynshylyq obek­tisi­ne aınalmasa, eshqan­daı jaǵdaıda da eshbir elge qarsy soǵys qımyldaryn birinshi bolyp bastamaıtyny bekitildi. 

1993 jylǵy 9 sáýirdegi «Qazaqstan Respýblıkasynyń Qor­ǵanysy jáne Qarýly kúsh­teri týraly» zańda qorǵanysty uıym­dastyrý qaǵıdattary, mem­lekettik bılik pen basqarý or­gan­darynyń ókilettikteri be­ki­tildi. Sonymen qatar onda memlekettiń qaýipsizdigin qam­tamasyz etýdiń jalpy júıe­sindegi Qarýly kúshterdiń róli, orny men mindetteri bel­gilendi. Armııa kásibı kadr­larǵa asa muqtaj boldy. Bir jaqsysy, bul baǵytta oń óz­gerister oryn alyp, ofıser­ler quramyn daıarlaý úshin ar­naıy kýrstar men eksternattar ashyldy. Almaty joǵary ás­kerı ýchılıshesi jáne 1994 jy­ly Azamattyq avıasııanyń Aq­tóbe joǵary ushqyshtar ýchı­lıshesiniń áskerı kafedrasy bazasynda qurylǵan áskerı áýe kúshteri fakýlteti osy min­detti sheshti.
Ofıser kadrlaryn daıarlaý men áskerı ǵylymdy damytýǵa basa mán berildi. 1997 jylǵy aqpanda Almaty joǵa­ry áskerı komandalyq ýchı­lıshesi – Áskerı akademııa, al keıinnen Ulttyq qorǵanys ýnı­versıteti bolyp qaıta qu­ryldy. Sol jyldary áskerı kadr­larǵa bilim berý sapasyn art­tyrý boıynsha jańǵyrtý men reformalar júrgizdik.

1996 jyly Qorǵanys mınıstrligi janynan kishi komandırler daıarlaıtyn Kadet korpýsy quryldy. 1999 jyly S.Nurmaǵambetov atyndaǵy «Jas ulan» áskerı mektebi ashy­lyp, onda mekteptiń 7-11 sy­nyp baǵdarlamasynyń pán­de­rimen qatar áskerı pánder de oqytyldy. 

Nursultan Nazarbaev óz kitabynyń «Qarýly kúshter reformasy» dep atalatyn taraýynda osy reformaǵa tikeleı qatysýshy retinde bizdiń Qarýly kúshterimizdi qurý men jań­ǵyrtýǵa, olardyń kásibı daıa­rlyǵy men jaýyngerlik ázir­ligin arttyrýǵa, áskerimizdi osy zamanǵy qarý-jaraqpen ja­raq­tandyrýǵa erekshe kóńil bólgenin jazady.

Prezıdent 1997 jylǵy 17 qarashadaǵy «Qazaqstan Re­spýb­lıkasynyń Qarýly kúsh­terin reformalaý týraly» Jar­lyǵymen Qarýly kúsh­ter­diń qurylymyn ózgertip, armııanyń óz fýnksııalaryn beıbit kezeńde de, tótenshe ke­z­eńde de oıdaǵydaı oryndaı ala­tyndaı etip qaıta qurdy. Jal­py maqsattaǵy kúshter, Áýe qor­ǵanysy kúshteri jáne Mem­le­kettik shekarany qorǵaý kúsh­teri quryldy.

Nursultan Nazarbaev «Táýelsizdik dáýiri» atty kita­byn­­da bizdiń Qarýly kúsh­te­rimizdiń halyqaralyq jaǵ­daı­dyń ózgerýine qalaısha den qoıatynyn naqty ári egjeı-tegjeıli túrde sıpattaıdy.

1998 jylǵy 26 maýsymda «Ulttyq qaýipsizdik týraly» Zańǵa qol qoıyldy. Onda jańa kezeńdegi respýblıkanyń ult­tyq múddeleri, olardy qorǵaý qaǵıdattary, el qaýipsizdigine tónetin negizgi qaýip-qaterler aıqyndaldy. Onyń sońǵysy shekaramyzǵa jaqyn jerde udaıy áskerı shıelenis oryn alyp otyrǵanyna baılanysty boldy. Sol kezde Aýǵanstanda urys qımyldary órship turǵan edi. 

1999 jylǵy jeltoqsanda Qaýipsizdik keńesiniń otyrysynda Qazaqstannyń 1999-2005 jyldarǵa arnalǵan ult­tyq qaýipsizdik strategııasy usynyldy. Bul qujatta óńi­r­degi jaǵdaı tereń taldanyp, el­diń áskerı qaýipsizdigin qam­tamasyz etý jónindegi sharalar kesheni kózdeldi. 

Memleket basshysy kitapta halyqaralyq áskerı-saıası ahýal ózgerip, jańa áskerı tehnologııalar damı túsip, urys qımyldaryn júrgizý taktıkasynyń tyń túr­le­riniń paıda bolýyna baıla­nysty 1993 jylǵy birinshi doktrınanyń keıbir erejeleri eskirgenin aıtady. «2000 jyly men, Qarýly kúshterdiń Bas qolbasshysy retinde jańa kezeńdegi ulttyq qorǵanys pen qaýipsizdikti qamtamasyz etý jónindegi Qarýly kúshterdiń mindetin aıqyndaı túsetin jańa Áskerı doktrınany bekit­tim. Sol jyldyń shilde aıyn­da Áskerı reforma tu­jy­­rymdamasy men Ás­kerı qu­ry­lymnyń mem­le­ket­tik baǵ­darlamasy (2005 jylǵa deı­in) qabyldandy» dep atap óte­di ol.

2000 jyly Qazaqstannyń Qarýly kúshterin qarjy­lan­dyrý kólemi arta bastady. Eko­no­mıkanyń ósýi qorǵanys bıýd­jetin qarjylandyrýǵa da ońynan áser etip, ol jyl saı­yn kóbeıe tústi jáne IJО́-niń 1 paıyzyn qurady. Osy kezeń­de áskerı okrýgterdi qurý ju­mysy bastalyp, shekara she­bi nyqtaldy. 2002 jylǵa deı­ingi merzimdi qamtyǵan Á­skerı qurylymnyń mem­le­kettik baǵdarlamasyn iske asy­rýdyń birinshi kezeńinde Qarýly kúshterdiń qurylymy ońtaılandyryldy, utqyr kúsh­ter quryldy, onyń qura­my­na «Qazbat» bitimgerlik batalony kirdi. Al 2006 jyly onyń negizinde «Qazbrıg» brıgadasy paıda boldy. Áskerı okrýgterdi jasaqtaý men qurý­dyń aýmaqtyq qaǵıdatyna aýysý jalǵastyrylyp, Ońtústik, Shyǵys, Ortalyq jáne Batys áskerı okrýgteri quryldy.

Prezıdent 2003 jylǵy 7 mamyrda qol qoıǵan «Qazaq­stan Respýblıkasy Qa­rý­ly Kúsh­teriniń quryly­myn odan ári jetildirý jónindegi shara­lar týraly» Jarlyq eldiń qo­rǵanys salasyn damytýdyń jańa kezeńin bastady. Bas shtab negizinde Shtab bastyqtarynyń komı­teti quryldy. Qarýly kúsh­terdiń Qurlyqtaǵy áske­r­di, Áýe qorǵanysy kúsh­te­ri men Ás­kerı-teńiz kúsh­te­rin qam­tı­tyn úsh túrli qu­ry­ly­myna kó­shý júzege asyryldy. Utqyr kúsh­­­ter negizinde Joǵarǵy Bas Qolbasshynyń rezervi – Ae­ro­ut­qyr ásker quryldy. Basqarýdy ońtaılandyra túsý úshin áskerı okrýgter «Batys», «Shyǵys», «Ońtústik» jáne «Astana» atty óńirlik qol­bas­shy­lyqtar bolyp ózgertildi.

Kadr daıarlaý salasy da sapalyq turǵydan qaıta uıym­das­tyryldy. Áskerı akademııa bazasynda Shortandyda Ult­tyq qorǵanys ýnıversıteti ashy­ldy. Áskerı oqý oryndary túrli sıpattaryna oraı qaıta quryldy, sóıtip Qurlyqtaǵy ásker ınstıtýty (Almaty), Áýe qorǵanysy kúshteri ınstıtýty (Aqtóbe), Áskerı-teńiz kúshteri ınstıtýty (Aqtaý) jumys isteı bastady.

2014 jyldyń shildesinde bilik­ti kadrlardy daıarlaý júıe­sin jetildirý jáne áskerı ǵy­lym­nyń damýyna jaǵdaı ja­saý maqsatynda Astanada Ult­tyq qorǵanys ýnıversıteti ashyldy. Qarýly kúshterdegi óz­ge­risterdiń basty baǵyty ás­kerdi kásibılendirý boldy. Ja­saqtaýdyń aralas qa­ǵı­da­tyna kezeń-kezeńimen kó­shý bastaldy. Serjant-kásip­qo­ı­lar ınstıtýty quryldy.

2005 jylǵy maýsymda «Áskerı mindettilik jáne ás­­ke­rı qyzmet týraly» zań qa­byl­­danyp, onda qyzmettiń ja­ńa merzimderi belgilendi, en­di ol merzimdi qyzmet ás­kerı qyzmetshilerge – 12 aı, mer­zimdi qyzmet ofıserlerge 24 aı boldy. 2006 jyly Qarýly kúshterdi damytýdyń 2010 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy iske qosyldy. 2007 jyly terro­rızm, ekstremızm, zańsyz ban­dalyq qurylymdar tarapynan tónetin jańa syn-qaterlerge ja­ýap bere alatyn jańa Ás­kerı doktrına bekitildi.

Nursultan Nazarbaev «Qarý­ly kúshter: odan ári jań­ǵyr­tý» atty taraýda 2010-shy jyl­dar­dyń alǵashqy jartysynda bizdiń Qarýly kúshter jyl saıyn dalalyq jaǵdaıda jedel jáne áskerı daıyndyq boıyn­sha 250-den asa is-shara ótkizdi dep erekshe atap ótedi. Barlyq qıyndyqtarǵa qara­mas­tan, táýelsizdik jyl­darynda Qazaqstannyń qor­ǵanys bıýdjeti únemi ósip otyr­dy: eger ol 1993 jyly se­giz mıllıard teńgeni qurasa, 2015 jyly 390 mıllıard teń­ge­den asty.

2015 jylǵy mamyr aıynda Prezıdent Qarýly kúshterdi jańǵyrtý jóninde jı­n­alys ótkizip, onda áske­rı daıarlyqtyń joǵary qa­rqynyn ustap turý, kúsh­tik qurylymdardyń úılesim­di­ligin jáne olardyń halyq­ara­lyq deńgeıdegi ózara is-qı­my­lyn jetildirý jóninde mindetter qoıdy.

2010 jyly Qazaqstan armııasy eń ozyq álemdik zert­telimderdi paıdalana otyryp, qaıta qarýlandy. Eldiń áskerı-óndiristik kesheni tik­ushaqtardy, áskerı optı­kany, radıolokasııa men radıo­elek­trondy kúres júıe­sin qurastyrýdy júzege asyr­dy, avıasııalyq jáne brondy tehnıkany jóndeýdi jolǵa qoı­dy. 2012 jylǵy mamyrda Reseı tarapymen kelisim boıyn­sha Oral verfinde jasalǵan «Qazaqstan» zymyrandy-artıl­le­rııalyq korabli sýǵa túsirildi. 

N.Nazarbaev óziniń «Táýel­siz­dik dáýiri» atty kitabyn­da shekaranyń beriktigi men memlekettiń áskerı qaýip­siz­digi tikeleı táýeldi bas ıns­tı­­­týttardyń biri – Ulttyq Qarýly kúshter dep atap ótedi. HH ǵasyrdyń sońyndaǵy kúrdeli halyqaralyq jaǵdaıǵa baılanysty el basshylyǵy onyń qorǵanys qabiletin art­tyrýǵa erekshe mán berýge tı­is boldy. Sebebi kez kelgen jaǵ­daıda da memleket óziniń ás­kerı qýatyna súıene otyryp, ózin qorǵaı alýǵa tıis.

Bizdiń armııamyzdyń táýel­sizdik alǵannan bastap búgingi kún­ge deıingi qalyptasý hronologııasy – bul el tarıhynyń jylnamasy. Memleketimiz ben ekonomıkamyz úshin asa kúrdeli sol bir kezeńde áskerı salada júzege asyrylǵan qury­lym­dyq ózgerister elimizdiń zamanaýı, yqsham, utqyrlyǵy joǵary, jaqsy jabdyqtalǵan ári áskerı qabiletti Qarýly kúsh­teriniń negizin qalaýǵa múm­kindik berdi.

Abaı TASBOLATOV,
General-leıtenant, 
Májilis depýtaty, Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń múshesi