Qazaq munaı óndirisindegi asa ardaqty azamattyń biri Qumar Baljanov edi. О́tken shaqpen amalsyzdan sóıleısiń. Bar ǵumyryn jeldiń ótinde, yrǵalǵan kachalkalardyń qasynda ótkizgen Qumar Qaıyrbaıulynyń ǵazız júreginiń toqtaǵanyna da bir jyldaı merzim zyryldap óte shyǵypty. Qazaq dalasy revolıýsııa, bolshevık, kollektıvızasııa degenniń ne ekeninen múldem beıhabar mamyrajaı kezeńde Qumekeńniń arǵy atalary búgingi Atyraý oblysynyń Qyzylqoǵa aýdanynyń aýmaǵyndaǵy Sarykól degen quıqaly óńirdi qonystanypty. Atalarynyń biri aldy tórt túlik malǵa tolyp, saqılyqpen aty shyqsa, al endi bireýleri bir qaýym elge bılik júrgizip, bolystyqtyń da dámin tatqan. Qylyshyn qaıqańdatqan qyzyldyń ekpini, kimnen kegin ala almaı órshilengen aqtyń yzǵary, odan qaldy asharshylyqtyń qyl buraýynan aman qalý úshin bul áýlet amaldyń joqtyǵynan qalyń el jóńkilgen Dossor, Maqatqa qaraı bet burǵan.
Ol kez Dossordyń atalarymyz «qara maı» dep ataǵan munaı jaryqtyqpen ataǵy aspandap turǵan kezeń. Embige keıipker izdep kelgen klassık K.Paýstovskııdiń ańqa keptirgen ańyzaq pen súıegińnen óter qara sýyqtan qaımyqpaı beınet keship júrgen maı-maı munaıshylarǵa qarap: «Erlik degenimiz – Dossor eken ǵoı», dep basyn shaıqap, jaǵasyn ustaıtyn sol jyldary Qumekeń tap osy Dossorda dúnıe esigin ashady. Uly Otan soǵysynyń aýyr kezeńinde 13 jasar Qumar jergilikti munaı kásipshiliginde eńbek etip, Jeńisti jaqyndatýǵa barynsha úles qosqan. Beli besikten shyqpaı jatyp beınetke jegilgen Qumardy ákesi Gýrevtegi munaı tehnıkýmyna oqýǵa túsiredi. Keıinnen I.M.Gýbkın atyndaǵy munaı ınstıtýtyn bitirgen jas ınjener Qumar Baljanov eshqaıda taban aýdarmastan munaı óndirý salasyna 50 jyldan astam ǵumyryn arnapty.
Elýinshi jyldardyń aıaǵy men alpysynshy jyldardyń basynda elimizde iri ken oryndary ashyla bastady. Ásirese 1959 jyly ashylǵan Prorva kenishi elimizde kúrt tómendep ketken munaı óndirisin jańa satyǵa kóterýge tyń lep qosty. 1963 jyly Prorva óz aldyna enshi alyp, munaı óndiretin basqarmaǵa aınaldy. Jańadan shańyraq kótergen basqarmaǵa bas ınjener bolyp Qumar Baljanov taǵaıyndaldy. Ol osy qyzmette bar bolǵany 3 jyldaı ǵana eńbek etip, keıinnen basqarma basshysy bolyp taǵaıyndaldy.
Ujymnyń tizginin qolǵa alǵan Qumekeń «Prorva» munaı-gaz óndirý basqarmasynyń jumysyn aqsatyp almas úshin kóptegen sharýalardy kezek kúttirmeı qolǵa aldy. Josparly, keshendi geologııalyq barlaý jumystaryn keńinen júrgizýge asa mán berdi. Geologııalyq barlaý jumystaryn sapaly júrgizip otyrý arqyly da munaı-gaz óndirý kólemin eseleı túsýge bolatynyn Qumekeń jaqsy bildi. Sonymen qatar buryn burǵy salynbaǵan tyń ólkede jan-jaqty damyǵan ınfraqurylym da joq bolatyn. Ken ornyn órkendetý baǵytynda turmystyq jáne óndiristik qıyndyqtardy ońynan sheshe bilýdiń ózine úlken kúsh-jiger qajet. Kún-tún demeı, aýyr klımat jáne ýaqytpen sanaspastan eńbek etip júrgen burǵyshylardyń turmystyq qajetin ol ońynan sheshe bildi.
Prorvanyń aýyr klımatyna baılanysty bir estelik áńgimeniń ushy eriksiz qyltııady. Kezinde Qazaq KSR Ortalyq partııa komıtetiniń salalyq hatshysy munaıshylardyń tynys-tirshiligimen jaqynnan tanysaıynshy degen maqsatpen Prorvaǵa at basyn burypty deıdi. Jan-jaǵyn japyryp keterdeı bolyp kelgen astanalyq dókeı Prorvanyń aspanǵa kóterilgen alashańdaǵyn kórgende dereý esin jısa kerek. Alataýdyń baýraıynda bal tatıtyn sýdy simirip otyrǵan álgi dáý bastyq munaıshylardyń aýyz sýǵa zárýligin kórgende amalsyz jaǵasyn ustaǵan kórinedi. Qulsaryǵa qaıtar jolda, qasyndaǵy aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysyna qarap:
«Oıpyrm-oı, ıt arqasy qııanda, mynandaı adam tózgisiz klımatta jumys jasap júrgen ár munaıshynyń keýdesine Sosıalıstik Eńbek Eriniń «Altyn Juldyzyn» oılanbastan taqsa da artyqtyq bolmas edi», dep bas shaıqapty deıdi. Ekiniń biri shydas bermeıtin Prorva Qumar Baljanovty ábden shyńdady. Ol osy basqarmada eńbek etken kezinde tájirıbesi ábden tolysyp, naǵyz besaspap maman atandy. Munaıshylar arasynda tómendegideı áńgime bar. «Eger Prorvadan der kezinde munaı kózi ashylmaǵanda, Teńizdiń ıen baılyǵyna qolymyz múldem keshigip jetetin edi. Sebebi «Teńiz» qurylymyn izdeýge Prorvanyń burqaǵy jeteledi. Tereńdigi tuz astynda munaıdyń mol qorynyń barlyǵyna sendirgen de – Prorva. Sonda salynǵan turǵyn úıler men óndiris bazasy, tutastaı ınfraqurylym Teńizdi qoryqpaı, jasqanbaı ıgerýge senimdi jaǵdaı týǵyzdy». Búginderi Qazaqstannyń atyn álemge tanytqan Teńiz ken ornyn alǵash ashýshylardyń biri retinde Qumar Baljanov avtorlar quramynyń sapynda 1995 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty atandy. Aıtpaqshy, Teńiz kenishinen alǵashqy munaıdy alýdyń mashaqaty da jetip artylatyn. Teńiz munaıynyń quramynda gazben qosa kúkirt qyshqylynyń 25 paıyzdaı bolǵandyǵynan-aq ózi, onyń qanshalyqty zııan ekendigin oısha baǵamdaı berińiz. 1981 jyly №1 skvajınany tolyqtaı synaqtan ótkizý jónindegi jumys tobynyń tóraǵasy retinde Qumekeń bastaǵan munaıshylar Atyraýdyń ańqa keptirgen ańyzaǵynda Teńiz ken ornynyń basynda 3 aı jatyp, beınetke belshesinen batyp edi. Ony búginderi bireý bilse, bireý bilmeıdi.
Qumekeńniń aıshyqty qoltańbasy qazaq munaıynyń qarashańyraǵy búgingi «Embimunaıgaz» kompanııasynda qaldy. Osy birlestikte Qumekeń 11 jyl boıy bas ınjener bolyp, taban aýdarmastan eńbek etti. Kúni búginge deıin eń iri munaı óndirý birlestigine bas ınjener bolyp osynshama merzim eńbek etken birde-bir ınjener joq eken. Osyǵan qarap-aq Q.Baljanovtyń óz kásibin tereń meńgergen bilikti maman ekendigin ańǵarasyń. Qumekeń «Jaıyqmunaıgaz» basqarmasyna basshy bolǵan kezeńde óziniń iskerligin, basshy retindegi bıik bedelin aıqyn kórsete bildi. Ol merzim táýelsizdigimizdi jańa ǵana ıelengen ári naryqtyń ýaqytsha qıynshylyǵy qos ókpeden qattyraq qysqan bulǵaqty jyldar edi. Qumekeń tap osy zamatta tek munaı óndirýdi ǵana emes, aýdan halqynyń áleýmettik jaǵdaıyna da kóbirek bas qatyrypty. Jańa tıptik úlgidegi balalar baqshasy men sheteldik qondyrǵylarmen jabdyqtalǵan qurylys materıaldaryn daıarlaıtyn zaýyt atalǵan basqarmanyń qarajatyna turǵyzylǵan edi. Tipti aqqystaýlyqtar kúni búginge deıin quny bir mıllıon dollardan astam qarjyǵa Qumekeńniń sheteldik medısınalyq apparattarmen aýdandyq aýrýhanany jabdyqtaǵanyn jyr qylyp aıtady. Mundaı batyl qadamǵa eli men jerin, zamandastaryn shynaıy qadirleıtin atan jilik azamat qana bara alatyny belgili.
«Jaryq kózi retinde munaıǵa eshteńe teń kelmeıdi: bul jańa dáýir jaryǵy» dep baǵa bergen eken Amerıkada munaı týraly jazylǵan alǵashqy kitaptyń avtory. Búginderi dúnıejúzi atyn aıtsa eleń ete túsetin, ondaǵan jyldar boıy jýsandy dalaǵa shýaq shashyp turǵan munaı atty «jańa dáýir jaryǵyna» jarty ǵasyrdan astam ǵumyryn arnaǵan, dýadaq qonar boztóbedeı bıik, arystan jaldy azamat Qumar Baljanovtyń esimi qazaq munaıynyń tarıhyna altyn áriptermen jazylatyny sózsiz.
Alaqandaı ǵumyryńdy aıshyqtandyryp, mártebeńdi bıiktetip, aıbaryńdy asqaqtatyp jiberetin bul taǵdyr shirkinniń jomarttyǵyn qoısańshy...
Kenjebek TUMANBAIULY,
Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi,
Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty
