Bul jerge bir kelip ketken edim. Toı bolatyn meıramhananyń aldynda kisi qarasy kórinbeıdi. Surap bilgenim, saǵat toǵyzdarda ashylady eken. Mashınadan eki úı áridegi dosymnyń aýlasyna qarap otyrmyn. О́zin saǵynyp, kórgim kelip-aq turǵany. Alaıda oǵan degen ókpem bar. Alǵash ony izdep kelgenimde, úıinde bolmaı shyqty. Balalary osy kósheniń boıyna ornalasqan áskerı bólimdegi kezekshiligine ketkenin aıtty. Tekserip ótkizý pýnktine kelip, ondaǵy serjanttan telefon arqyly shaqyryp berýin ótingem. Ol meni kórgenine balasha qýandy. Komandırinen ruqsat suraıtynyn aıtyp, jibergisi kelmedi. Kezekshilerdiń kónbegenine qoımaı, qaqpany ashtyryp, mashınamen ishki aýlaǵa kirgizdi. Saǵynysh oty laýlap tur. Laýlamaǵanda she? Nurbol meniń kóńilimniń tórindegi, áskerde qyzmettes bolǵan jaqyn adamdarymnyń biri emes pe. Dos degennen góri baýyrǵa jaqyndaý. Ekeýmizdi baýyrmal etken aýǵan dalasy edi.
Parvan provınsııasyndaǵy janar-jaǵarmaı qoımasynda menen jarty jyl buryn qyzmetin bastapty. Zastavaǵa kelip turatyn Zýıch dep atap ketken jigitten onda bir qazaq jigitiniń bar ekenin estip, dereý shaqyrtqan edim. Ertesine-aq jetip keldi. Tanystyq, dostastyq, sosyn baýyr boldyq. Shet jurtta basqa tańdaýymyz da joq edi. Sodan keıin kezdesýimiz jıileı bastady, kóbine Zýıchpen nemese onyń qasyndaǵy aty-jóni umytylǵan jigitpen birge keletin. Ol jigit te, Zýıch te gıtaranyń qulaǵynda oınaıtyn. Ondaı kezde zastavada án shyrqalatyn. Avtomatty qushaqtap, bilgenimizshe ánge qosylatynbyz. Ýaqytynyń kesh bolǵanyna qaramaı, olar bizdiń kóńilimizdi qımaıtyn. Keı ánderdi birneshe qaıtalap shyrqaıtyn. Áskerı rýh kóterilip, eshnárse qorqynyshty bolmaı, kóńilimiz ósip qalýshy edi.
Áskerı operasııalardan soń biz bir-birimizdi izdeıtin boldyq. Birinshi kezekte soǵystaǵy adam shyǵynyn, qaı bólimnen qaı jaqtyń jigitteri qaıtpaı qalǵanyn bilýge asyǵatynbyz. Aman-esen oralyp, kóriskenimizge qýanatynbyz. Bir tapsyrmadan soń Nurbol Áýbákirov «Jaýyngerlik qyzmeti úshin» medaline usynyldy. Erliginiń elengenine rıza boldyq.
Jerlesim arqyly men almatylyq Farhatpen tanystym. Al oǵan Jarkenttiń Altyúıinen kelgen Anarbek Baıysbekovtiń qyzmet orynyn aıttym. Bagram aýmaǵynyń shetindegi kúzet postymyzǵa jerlester izdep kelgende bóten adamnyń kirýine tyıym salynǵany esten shyǵyp ketetin. Mına, dybys, jaryq shyǵaratyn qondyrǵylar ornatylǵan jerlerdi olar da jattap alǵan edi. Bir-birimizden alshaq, bólek-bólek bólimderde bolsaq ta, amalyn taýyp, habar alysyp, jolyǵysyp turdyq...
Endi, mine Shonjyda Nurboldyń kezekshilik ornyna kelýimiz sol-aq edi, alystan jerdiń shańyn burqyratyp bir «ýazık» jetti. Odan shyqqan ofıser aıqaıǵa basyp, ony sógip qoıa berdi. Shynynda da, bóten kólik birden kózge túsetin.
– Qyzyl kólik seni qyp-qyzyl zııanǵa ushyratty, – deımin oǵan. Kabınadan shyqpaı otyryp baıqaǵanym, áskerı nysanǵa bóten adam kirgizgeni jáne kónbegenine qoımaı ruqsat alyp, jumystan bosap shyqqany úshin birneshe narıadty arqalady. Áıeli Mádına da sol jerde áskerı qyzmetshi eken, ony sabyrǵa shaqyryp, ýaıymdap júrdi. «Qandy kóılek dosym kelip tur» dep qoımaǵanyna ne dersiń. Áskerden soń Nurbolǵa bul bólimshege ornalasý ońaı bolǵan joq. Hat jazǵan soń, Qorǵanys mınıstri ózi aralasqanyn bilem. Endi mine, qyzmetine nemquraıdylyqpen qaraǵanyna men sebepker bolyp turmyn.
– Qoıa ber, seni kórmegeli neshe jyl boldy? Qalaǵa ketip joǵaldyń, – dep óz saǵynyshyn bildirdi. Ol az bolsa, mashınamnyń kórimdigine bir qoı atady. Kafede otyryp, ótken kúnderdi eske aldyq.
Budan keıin de neshe márte keldim. Birde jumysta, birde Súmbede, endi birde demalyp jatady. Úıine uıaly telefon nómirimdi qaldyrsam da, eshqandaı qońyraý kelmedi. Jańaǵy aıtqan renjýimniń sebebi osy ǵoı.
Araǵa jyldar salyp, taǵy da, onyń kóshesinde, úıiniń aldynda turmyn. Kenet ol syrtqa shyǵyp men jaqqa qarady. Kólikke jaqyndap kelip tanydy. Kólik terezesin túsirip amandasqanyma ań-tań.
– Neǵyp otyrsyń? Úıge júr, – deıdi.
– Joq! – deımin men.
– Nege? – Nurbol birtúrli túsinbeı tur.
Búgin meıramhanaǵa kelgenimdi aıtyp, onyń shaqyrýyna birden kelise qoımadym. Nurboldy izdep neshe márte kelgenimdi, óziniń bir ret te habarlaspaǵanyna qara qazandaı ókpemdi jaıyp saldym. Ne aıtsam da kóteretinine senimdi bolǵandyqtan ǵoı bul.
Ol maǵan toıdyń tym kesh bastalatynyn aıtyp, úıine kirýge kóndirdi. Aýdan ortalyǵy bolsa da, munysy qyzyq eken. Dastarqanǵa shaı keltirilip, Mádına lezde et týrap, kartop arshýǵa kiristi. Qýyrdaqtyń ıisi lezde úı ishine tarap ketti. Ústel ústi lezde qurt-maı, baýyrsaqpen árlendi. Nurbol meni kórgenine máz bolyp, áıeline jarylyp otyrdy. Dastarqanǵa jaqyndaǵan balalaryna da maqtap qoımaıdy.
1989 jyly Uıǵyr aýdanynyń Aýǵanstanda qyzmet etken jigitterin Shonjydaǵy bir jınalysqa shaqyrdy. Odan soń ekeýimizdi kolhoz bastyǵy Kemal aǵa Ádenov ózi «ýazıgine» otyrǵyzyp, Súmbege alyp ketken edi. Mamamnyń menen habar alý úshin onyń aýlyna baryp, Nurboldy kórip, shaıǵa qaramaı-aq dereý keri qaıtqanyn Anarhan apadan sonda esittim. Keıin bilgenim, «Aýǵanstannan Súmbeniń bir jigiti kelipti, sizdiń ulyńyzdy tanıdy eken», degendi estı sala sheshem bar jumysyn qoıyp jolǵa shyǵady. Suńqardan jol-jónekeı kóliktermen aýdanǵa kelip, aýyl avtobýsyna úlgeripti. Úlken aǵamnyń avtoparkte garaj bastyǵy ekenin aıtqan soń júrgizýshi tura Keleke aǵanyń úıine aparady. Ulynyń amandyǵyn, az kúnde oralatynyn bilip, Nurboldy qushaqtap súıipti. Shopyr sheshemniń kóz jasyn oramalyna súrtip shyqqanyn kórip, qatty ýaıymdaǵany, avtobýstaǵy jolaýshylar ony aıap, basý aıtqany týraly keıinirek aǵamnan bildim. Uldaryn kútken myńdaǵan ata-analar sııaqty, meni de týǵandarym degbirsiz kútti.
Nurbol Bagramdaǵy bir oqıǵa jaıly sóz bastady. Shyntýaıtyna kelgende, men ol týraly múldem umytyp qalyppyn, eske saldy:
...Qaraýyl dabyl kóterip, Barıheıl qyshlaǵy mańynda «shýravı» áskeriniń júrgenin baıandady. Kombat Stepan Iаroshýktyń ózi MT-LB-ǵa otyryp, bir ekıpaj sol jerge jetip bardyq. Aýǵan qyshlaǵy tóńiregine qydyryp shyqqan Zýıch pen bizdiń Nurbol eken. Aıaqtarynda aq «adıdas» krossovka, Nurboldyń ústinde aýǵan dúkenderinde satylatyn «komandos» kostıými bar edi. Buıryq boıynsha, qarý kezenip, qorshap turdyq. Bul, ásirese men úshin óte yńǵaısyz ári aıanyshty kez boldy. Kombattyń mashınaǵa shyǵý buıryǵyna olar kóngen joq. Zýıch, eger qarý qoldanylyp, kúshtep májbúrlesek, jaryp jiberetinin aıtyp, qaltasynan granata shyǵardy. Dórekiliktiń arty jaqsy bolmaıtynyn eskertip, kapıtan olardy tártippen túzeý batalonyna jibertkizetinin málimdedi. Nurbol meniń kózime jıi-jıi qaraýmen boldy. Men oǵan qazaqshalap, únsiz qalýyn, Zýıchtiń yzasyn basyp, bizdi kelisimge shaqyrýyn ótindim. Qaharly kombatty da kóndirdik áıteýir.
– Sosyn qalaı edi? – dep onyń tolyqtyrýyn kútemin. Aýǵan taqyrybyna kóp qyzyǵa qoımaıtyn bizdiń áıelderden ózgeshe tamaq daıyndap júrgen otanasy bizdiń áńgimemizdi uıyp tyńdap tur.
– Esińde joq pa, bizdi MT-LB-niń aldyna salyp bólimshemizge deıin júgirtip barǵandaryń?
– Kórinbeı júrgeniń sol eken ǵoı, – dep ázildep qoıamyn. Múmkin, dushpandardyń «shýravılerge» qarsy óshpendiligi kúsheıgen kezdegi áreketimiz durys ta bolǵan shyǵar. Soǵys meıirimsiz. Onda múlt ketýge bolmaıdy, qatelikti keshirmeıdi soǵys. Nemquraıdylyq pen qatelik qanshama jigitterdiń ómirin qıǵanyn bári bile bermeıdi. Túngi posta turyp temeki shekken qaraýyldyń dushpan mergeni tarapynan oqqa ushqany, bıiktikti baǵyndyrýǵa bara jatyp, júk aýyrlyǵyna shydamaı, konservilengen kashasyn tas ústine qaldyryp, qaıtar jolda almaq bolǵan jaýyngerdiń jaralanǵany sonyń dáleli. Bir qaraǵanda tynysh kóringen qyshlaq shetindegi keıbir jerlerge jaıaý áskerge qarsy, al joldarǵa tankige qarsy fýgastardy qoıyp tastaıtyn. Jaıylyp júrgen qoılar nemese «bachalardyń» biz «barbýhaıka» dep ataıtyn mashınalary jarylǵanynyń talaı márte kýási bolǵanbyz. Keıbir blokpostarda tapsyrmaǵa salǵyrt qaraýdyń saldarynan adam shyǵynyna jol berilgenin de estıtinbiz.
– Rasynda da, kóp nárseler esten shyǵypty. Keıingi taǵdyr qalaı boldy?
Dosymnyń aıtýynsha, Zýıch qasyndaǵy seriginiń kim ekenin aıtpaı, birneshe kún gaýptvahtada otyryp shyǵypty. Nurbol kazarmaǵa barmaı-aq, janarmaı ólsheý ornynda qaldyrǵan áskerı kıimin aýystyryp, túk bilmegendeı jumysyna kirisedi. Komandır, sirá, Zýıch pen bet álpeti aq-sary Nurbolǵa qarap eki orys sarbazy dep baıandaǵan bolýy kerek.
Biz biraz nárselerdi eske alyp, bir marqaıyp qaldyq. Anarbek týraly da qyzyq estelikter aıtylyp, onyń jaraqattan keıingi qazasyna qaıǵyrdyq. Meıirimsiz soǵys bizdi meıirimdilikke úıretti.
Terezeniń arǵy betinde kólikter kóbeıip, meıramhanaǵa adamdar jınala bastady. Qoshtasyp, syrtqa shyqtyq. Endi múmkindiginshe jıi kórisip turýǵa kelistik. Biraq kelisimniń oryndalmaı júrgenine de sanaýly jyl ótipti. Kúıbeń tirlik. Baýyrymdy saǵynyp júrmin...
Mınámjan ASIMOV,
jýrnalıst
