Kitaptaǵy eldi eleń etkizerlik oqıǵa – uzaq jyl saraptalǵan morfofızıologııalyq zertteýler nátıjesi kórsetkendeı qazaqtyń úsh júzdik qurylymynda eshqandaı, rýlyq, týystyq úles joq eken. Bar qazaq – bir qazaq eken.
Sonda deımiz... qazaq kósemsóziniń maıtalmany Marat Qabanbaev aıtqandaı, eńsegeı boıly bir qazaqtan úsh myrtyq qazaqty ósirip shyǵarǵan kim? Bul qashan, qalaı paıda boldy? Ulttyń baı qazynasy, qazaqtyń genetıkalyq aqyl-esi – folklory men ejelgi jyr-dastandary túp qoparyp, aqtaryp kórińiz, júzge bóliný jaıly bir aýyz sóz joq. Tipti joǵarydaǵy naqty ǵylym morfologııalyq, genetıkalyq derekterdiń ózi dálel tappaı otyrǵanda, qazirgi bútin ulty shiritip júrgen osy bir «júz» degen dúnıe qaıdan shyqqan?.
Osy oraıda, gýmanıtarlyq ǵylymdar sonyń ishinde tarıhshy-etnograftar, kemel oıly jazýshylar ne aıtady? Deni durys oqymystylardyń bári derlik bir aýyzdan júzdik qurylymnyń túpki máni basqa ekenin aıtady. Mysaly, akademık-jazýshy Sábıt Muqanov qazaqtyń úsh júzdik qurylymyna qatysty túrkitanýshy oqymysty N.Iа.Bıchýrınniń eńbekterine júgine otyryp, mundaı qurylym bizdiń dáýirimizdiń 635 jyldary bolǵanyn, ata-balalarymyz – túrkiler kórshi qytaıǵa keshendi shabýyl jasaý úshin úsh odaq, ıaǵnı úsh júzdik áskerı qurylymdy paıdalanǵan dese, tarıh ǵylymynyń doktory, etnograf Halel Arǵynbaev, qazaq halqy úsh júzge XV-XVI ǵasyrda bólingen jáne júzdik qurylymda – tuqymdyq-genetıkalyq sıpat ta, atalyq negiz de joq, bul baıyrǵy kóshpendilerge tán kóneden kele jatqan áskerı qurylymnan shyqqan dúnıe dep, joǵarydaǵy Sábeńniń pikirin tolyqtyrypty.
Taǵy bir qazaq tarıhshysy Sábetqazy Aqataev 1994 jyly jaryq kórgen monografııasynda: «Ertede ǵundar men skıfterde de osyndaı úsh qurylym bolǵan. Iаǵnı «júz» sóziniń shynaıy máni «jaq», «bólik», «flang» mándes áskerı jaýyngerlik bólinis. Júzde genetıkalyq sıpat joq. Oǵan dálel: bir ata men ekinshi atanyń (rýdyń) esimderi úsh júzdiń quramynda mıdaı aralasyp jatýy» deıdi.
Osylaı kóshpendilerdiń ejelden jalǵasyp kele jatqan áskerı-jaýyngerlik taktıkasy júzdik qurylymnyń HV-HVII ǵasyrlardaǵy tarıhı-ıdeologııalyq mańyzy jaıly zerdeli qalamger Ábish Kekilbaev 1992 jyly jazǵan «Áıteke bı» atty tolǵaýynda, baıyrǵy júzdik qurylymnyń ıdeologııasyn 1560-shy jyldary qaıtadan jańǵyrtyp negizdegen – Haqnazar han. Ol qazirgi biz aıtyp júrgendeı bútin ulysty úsh júzge bólgen joq, úsh tarap, úsh ulysty «úsh júz» dep jarııalap bastaryn qosty. Iаǵnı jańa odaqqa ortaq meken bolyp otyrǵan jerdiń túp ıesi burynǵy Moǵolstan halqyn qadirlep «Uly júz» atandyrdy. Jańa odaqtyń alǵashqy qurylymyna negiz bolǵan Aq Orda halqyn «Orta júz» atandyrdy. Al burynǵy Altyn Orda quramynda bolǵan halyqty «Kishi júz» atandyrdy. Bul bólinýshilikti emes, aǵaıyngershilikti, jikshildikti emes, yntymaqty kózdegen konsepsııa edi, deıdi.
Demek, júzdik qurylym ótken ǵasyrlarda ulystyń basyn biriktiretin, syrtqy jaýdan qaýymdasyp qorǵanatyn mindet atqaryp otyrǵan. XIV-XV ǵasyrlarda osyndaı birigýdiń arqasynda Qazaq handyǵy kúsheıip, júzdikter ózderiniń baıyrǵy qonystaryn qaıtaryp, Qazaq Ordasyna qosyp aldy. Osyndaǵy «júzdik birlik» konsepsııasynyń arqasynda qazirgi Atyraýdan Altaıǵa, Tobyldan Qordaıǵa deıingi jerimiz saqtalyp qaldy.
Keıin otarlaýshylar joǵarydaǵy júzdik qurylymdy qazaqty ydyratqysh qural retinde paıdalandy. 1819-1821 jyldary Sibir general-gýbernatorlyǵyn basqarǵan M.Speranskıı patshaǵa jazǵan hatynda: «Qazaq jerinde sekseýil degen aǵash bar. Sony bir-birine uryp jarady eken. Sol sııaqty qazaqtar úsh júzge, rýǵa bólinedi. Biz solardy sekseýil sııaqty bir-birine uryp jarýmyz kerek», deýi («Mádenı mura» jýrnaly. № 2(59) // 2015 j. 38-b) otarlaýshylardyń joǵary daıyndyqpen, qazaq qoǵamynyń ishki-syrtqy, astar-qyrtystaryn ábden zerttep, baryp iske kiriskendigin ańǵartsa kerek.
Sóıtip uzaq ǵasyrlar boıy dala kóshpendileriniń memlekettik ustynyna aınalǵan júzdik qurylymnyń mańyzy joıylyp, qazirgi tańda qazaq qoǵamyn ydyratqysh indetke aınaldy. Sanaly qazaq osy dertten aıyǵatyn ýaqyt jetti. Kúlli ǵalam qaýymdasyp jatqanda, qytaı mıfologııasyndaǵy úsh basty aıdahardaı úsh jaqqa qarap, ysqyryp otyrǵanymyz jaraspas.
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
