Tarazdyń tarıhyn tanyp boldyq pa?

Mahmud Qashqarı, Sıýan Szıan, Rýbrýk sııaqty erte za­man­daǵy ǵalymdar men saıa­hat­­shylardyń da jazbalary Tarazdyń kóne shahar ekenin ras­taı túsedi. Al Shyǵystyń áı­gi­li ǵu­la­ma shaıyrlary Saǵdı, Jámı­ler­­diń ǵazaldaryndaǵy Talastyń su­lý kelbeti, sulýlardyń aıly tún­degi asqaq beınesi álemdik deń­geıdegi poetıkalyq sýret. Al ta­rıhqa kelsek, erte zamandaǵy kósh­pendi dúnıeniń eń iri mem­leketi Uly Hun ımperııasy bo­latyn. Qytaı shejirelerinde Ta­las boıyndaǵy alǵashqy sha­har­dy Hun shánııýleriniń soń­ǵy­la­rynyń biri Shóje bizdiń dáý­iri­mizge deıingi qyrqynshy jyl­dar­dyń shamasynda saldyrǵan desedi. Alaıda qala salynǵan sońǵy úsh-tórt jyl aralyqta bul jerdi qytaıdyń qalyń qoly talqandap ketedi. Hun bekinisi talqandalǵanmen aradaǵy saýda jolynyń tarmaǵy joıylmaǵan. Sóıtip áıgili Taraz shahary VII ǵa­syrdan bastap Uly Jibek jo­ly boıyndaǵy eń iri saýda or­ta­lyqtarynyń birine aınalady.

Jalpy, 508 jyly Vızantııa el­shisi Zemarhtyń Estemı hanmen kelissóziniń Tarazda júrgizilgeni, 751 jyly Taraz mańyndaǵy Atlah túbindegi shaıqastyń arabtar men qarluqtardyń paıdasyna sheshilgeni sııaqty tarıhı derekter bar. Al Qarahan dáýiri bul ólkeniń rýhanı sharyqtaý kezeńi bolǵany, H-HII ǵasyrlarda Taraz túrki dúnıesiniń asa iri saıası, ekonomıkalyq jáne mádenı ortalyǵy bolǵany da kúmán týdyrmaıdy.

Talaı zamannan beri Taraz­dyń tarıhy zerttelip keledi. Stý­denttik shaǵynda túrki halyq­ta­rynyń etnology retinde ta­nyl­­ǵan ǵalym Aleksandr Ber­nsh­tamnyń «Jınaqtalǵan materıal Tarazdyń samanıd-qarahanıd dáýirindegi qala bolǵandyǵy, mekenjaıdyń, onyń qury­ly­my­nyń damyǵandyǵy, tur­ǵyn­dar­dyń kóne halyq ekendigi jóninde oı qorytýǵa bolady», ke­zinde taǵdyrdyń jazýymen Jambyl oblystyq tarıhı-ól­ketaný mýzeıinde qyzmet at­qarǵan Lazar Rempeldiń «Ta­bylǵan arheologııalyq qazba jádiger saz balshyqtan qalanǵan dýal. Qalanǵan qurylys turǵyn úıdiń qabyrǵasy emes. Bul qı­ra­ǵan qatparly qurylystyń qaldyqtary» degen jazbalary da Taraz tarıhyn zertteý úshin munda talaı ǵalymdardyń taban izi qalǵanyn aıǵaqtaıdy. Sonymen qatar Áýlıeatanyń ákimi qyzmetin atqarǵan Kallaýr 1904 jyly, Masson 1927 jyly, al Rempel 1950 jyly qazba jumystaryn júrgizgende de munda adamdy jerleý rásiminiń erekshelikteri týraly jazǵan. Tipti erekshe astaý tabyttardy Tashkent pen Lenıngrad qalalaryna jibergen eken. Al 1895 jyly qurylǵan ar­he­ologııa áýesqoılarynyń Túrkistan úıirmesi, 1938 jyly Jambyl qalasynan ashylǵan ar­he­ologııalyq pýnkt te Taraz óńi­­rinen tabylǵan tarıhı jádi­ger­­lerdi syrtqa jiberýmen aı­na­lysqan. Búginde sol jádi­ger­ler­diń qaısysynyń qaı mem­le­kettiń mýzeıinde turǵany bizge beı­málim. Tek Tarazdyń kóne sha­har ekeni ǵana aıtylady.

Taraz mańaıynda kezinde Hamýkent, Tómengi Barshan, Jıqyl, Adaqkent, Qulan, Merke, Aspara, Balasaǵun qalalarynyń bolǵany belgili. Alaıda kúni búginge deıin jetip, ómir súrip turǵany Taraz ǵana. Tarazdyń tarıhyn tarazylap, ótkenin shejireleıtin ǵalymdar azdy-kópti eńbek etkenimen kúni búginge deıin osy kóne shahar týraly bir izge túsken tolymdy eńbek jarııalanbaı keledi. Máselen, árbir ǵalym tarıhı derek­terdi óz tanym-turǵysynan zer­delep, ony hatqa túsirýde. Son­daı-aq Áýlıeata óńirinde kim­der ómir súrdi, qandaı tul­ǵal­ar qyzmet etti degenge jaýap beretin de eńbek jaryq kór­se durys bolar edi. Jyl saı­yn kitaptar shyǵyp, Taraz ta­rı­hyna qatysty maǵlumattar berilgenimen, búginde Tashkent pen Lenıngradqa ketken dúnıe­ler sııaqty jádigerlerdiń joq­taý­shysy tabylmaı keledi.

Búginde Taraz qalasynda Baýyrjan Momyshulynyń muralaryn zertteıtin «Baý­yr­jantaný», Sherhan Mur­ta­­za­nyń shyǵarmashylyǵyna ar­nalǵan «Sherhantaný» orta­lyq­tary jumys isteıdi. Alaı­da eki myń jyldan astam tarı­hy bar delinetin Taraz q­a­la­synyń tarıhyn zerdeleý jumys­taryn júrgizetin «Ta­raz­taný» ortalyǵy joq bolyp tur. Eger atalǵan ortalyq qu­ry­­lyp, munda jergilikti ǵa­lym­­dar men tarıhshylar óz ju­my­syn bastasa kóne shaharǵa qa­tysty áli talaı dúnıelerdiń de­rekteri ashylatyn edi. Kezinde mun­da Baqtııar Ábildauly men Kúzembaı Baı­bosynov sııaqty aza­mat­tar shahar tarıhyn zertteýmen aınalysqan. О́kinishke qa­raı, bú­ginde bul eki azamat ta dúnıe­den ótip ketti.

«Tarazdaǵy joǵary oqý oryndarynda jeke tulǵalar atyndaǵy ǵylymı ortalyqtar bolǵanymen, «Taraztaný» ortalyǵy joq. Biz­dińshe, tarazdyq tarıhshy ǵa­lym­dar úshin kóne shahardy tanyp-bi­lý birinshi mindet bolýy kerek sııaqty. Elbasynyń «Taraz – tarıhymyzdyń temirqazyǵy», «Taraz – rýhanı baılyǵymyzdyń altyn dińgegi», «Taraz – shyn máninde de bizdiń tarıhymyzdyń tarazysy, ǵajaıyp aınasy, bultartpas aıǵaǵy ekeni anyq. Biz kóship-qonyp júre bergen, yrzyǵyn maldan ǵana aıyrǵan halyq emespiz, ózindik tóltýma sáý­letkerlik pen qurylysshylyq dás­túri bar, saıyn dalada san túr­li qala turǵyzǵan, egin egip, baq ósirgen, san taram máde­nı­etter men órkenıetterdiń toǵysqan torabynda ómir súrip, úlken ónege kórgen ósimtal el­miz. Árıne, búgingi dúnıede mun­daı shyndyqty moıyndaǵysy kel­meıtinder áli de az bolmas» degenderin qalaı umytýǵa bolady?! Eger Tarazda «Taraztaný» ǵylymı jáne arheologııalyq zerthana ortalyǵy jumys istese, bul jumystyń jandanatyny sózsiz», deıdi Qazaqstannyń Qurmetti jýrnalısi Maqulbek Rysdáýlet.

Rasynda da Tarazdyń kóne tarıhy kim kimdi de qyzyqtyratyny belgili. Al onyń baryn uqsatyp, joǵyn ózimiz túgendemesek, eshkim de syrttan kelip muny jasap bermeıdi. Árbir azamat  týǵan jerdiń topyraǵyna deıin qasterlep, onyń boıyndaǵy baılyqtardy ıgilikke jarata alsa ǵana tarıhtyń jańa bir tynysy ashylmaq. Bes-alty qabat tereńdikte jatqan kóne shahardyń oryndary áli ashylǵan joq. Eki myńynshy jyldary Taraz qalasynyń 2000 jyldyq toıynda, Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵynda qazba jumystary júrgizilgeni bolmasa, úzdiksiz qazba júrgizilmeı keledi. Máse­len, Tóle bı kóshesimen kelip, Abaı kóshesine túser tusta, odan keı­in Súleımenov kóshesinde kóne Ta­razdyń kezindegi belgiler áli bar. Búginde bul jerlerdiń ma­ńaı­­ynda Jambyl oblystyq ákim­di­giniń basqarmalary, Jam­byl oblystyq qazaq drama teatry, «At­shabar» shaǵynaýdany or­na­las­­qan. Tarı­hı derek boıyn­sha qor­ǵan re­tin­­de salyndy degen bú­gin­gi Súleımenov kóshesindegi bıik jer­­ge osydan birneshe jyl buryn sol «At­shabar» shaǵy­naý­dany sa­ly­­nyp ketti.

Keńes zamanynda da qazaqtyń talaı rýhanı baılyǵynyń, kóne já­digerlerdiń kóringenniń qolyn­da ketkeni belgili. Al Taraz qala­sy­nan tabylǵan jádi­ger­lerdiń kó­bi­siniń búginde tek sýreti ǵana bol­masa, óziniń elesi de joq. Al endi olar qaıda ketti, qaı jerde tur degen saýaldyń búginde kóldeneń shyǵatyny zańdy da. Kezinde Jambyl oblystyq mádenıet basqarmasyn basqarǵan Álibek Ámzeuly mynadaı bir áńgime aıtty. Sol keńes zamanynda Jambyl qalasyna Máskeý men Lenıngradtan ǵalymdar keledi. Kel­gen maq­sat­tary Taraz irge­sin­degi Aısha bıbi kesenesin qazyp, son­da jer­lengen bıbi súıegin alyp ke­tý bolypty. Alaıda ol mundaı jaǵ­daıǵa ruqsat bermeıtinin aıtady. Biraq basqarma basshysyn tyń­damaǵan reseılik ǵalymdar sol kezdegi oblystyq partııa komı­te­ti­niń birinshi hatshysy Sábıt Baıjanovqa barady. Ol kisi de ruq­sat bermeıtinin aıtqan soń, olar Almatyǵa ketip qalypty. Erteńine elimizdiń sol kezdegi Mádenıet mınıstri О́zbekáli Jánibekovke álgi ǵalymdar barady da, mán-jaıdy túsindiredi. Erteńine mınıstr basqarma basshysyn shaqyrtady. Sóıtip ultshyl azamat О́zbekáli Jánibekov sol ǵalymdardyń kózin­she «Kesene mańynan bir ketpen topy­raq alynbaıtyn bolsyn» dep Álibek Ámzeulyna tapsyrma beredi. Bul áńgime sodan keıin ǵana basylady. Eger Aısha bıbi kesenesi qazylyp ketip, álgi ǵalymdar bıbi súıegi men sol jerden tabylǵan qundy jádigerlerdi alyp ketkende jaǵdaıdyń qandaı bolatynyn aıtýdyń ózi qıyn edi.

Bir sózben aıtqanda, Taraz tarıhyn tanýdaǵy jumysty jan­dandyrý qajet-aq. Qala ishindegi bir ǵana «Shahrıstan» ory­­nyn­daǵy jerden talaı qun­dy dúnıelerdiń tabyla­tyny bel­gili. Sol sııaqty Namangan kóshesiniń astynan da júzdegen jádi­ger­lerdiń tabylatynyna kúmán kel­tirýge bolmaıdy. Tek qana júıeli jumys jolǵa qoıylsa ǵana istiń ónetini shyndyq. Taraz tóri­nde ótken shahardyń eki myń jyldyq toıyna da, Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna da Elbasy Nursultan Nazarbaev arnaıy kelip qatysyp, óziniń joǵary baǵasyn berip ketken bolatyn. Tarıhy men tamyry tym tereńde jatqan Tarazdyń áli de talaı keremetterdi boıyna jınap jatqany anyq. Kezinde qala turǵyndarynan bir úıdiń qabyrǵasyn buzý kezinde onyń ishinen qumyra shyqqany, sol qumyradan kóne Tarazdyń kartasy shyqqany jaıly áńgimelerdi estigenbiz. Biraq ol dúnıeler de búginde esh jerde joq. Sondyqtan da tarıhy tereń, taǵylymy zor shahardyń shyn keıpi urpaqtar sanasynda qaıta jańǵyrady degen senim mol.

Hamıt ESAMAN,
​​​​​​​«Egemen Qazaqstan»

Jambyl oblysy