Aldymen, Qazaqstanda ashtyq bolyp, halyq qyrylyp, qyrylmaǵany syrtqa bosyp jatqan 1932 jyldyń ózinde elimizdiń soltústigine Reseıdiń batysynan, Ýkraına jáne Belarýs elderinen «baı-qulaq» dep tanylǵan «senimsiz elementterdiń» otbasy músheleri kúshpen kóshirildi. «Naselenıe SKO» atty jergilikti ǵalymdar qurastyrǵan jınaqtyń derekterine qaraǵanda, olardyń sany 172 myń adam bolǵan. («Naselenıe SKO»., P-sk., 1993 g., s.8) Bul tek bir oblysqa kelgenderi ǵana. Elimizdiń soltústigindegi qazaqtyń úlesi nege shuǵyl túrde azaıyp ketken degen suraqtyń jaýabyn aldymen osy derekterden izdeý kerek. Sosyn 1941-1945 jyldardaǵy soǵystan evakýasııamen kelgender, budan soń tyń kóterý naýqanymen kóshirilgender qaptady. Osynyń bári jergilikti halyqtyń úlesin óz jerinde barynsha azaıtyp, aıtarlyq-taı deńgeıde tómendetkeni belgili.
30-shy jyldardyń basynda Soltústik Qazaqstanǵa qonys aýdarýshylardyń esebinen Qyzyljar halqynyń sany 84 paıyzǵa artqan, ıaǵnı eki ese ósti degen sóz. Ash-jalańash kelgen halyqty asyraý úshin jergilikti kásiporyndar keńeıtilip, sonyń ishinde temir jol stansasynyń kúsh-qýaty arttyrylyp, jańa jumys oryndary ashylǵan. Qalaı bolǵanda da jergilikti ókimet óz halqy ashtyqtan qyrylyp jatqan tusta alystan kelgenderdiń ashtyqtan qyrylýyna jol bermeı, qoldan kelgen barlyq jaǵdaılaryn jasap baqqan. Qýdalanǵandardyń osyny biletin keıbir úlkenderi qazir qazaq jerine alǵystaryn aıtyp jatady, biraq sol náýbetti keıingi kóptegen jastar bile bermeıdi.
Jalpy aıtqanda, sol 30-shy jyldardyń basynda Qazaqstanǵa KSRO-nyń batysynan 250 myńnan astam adam jer aýdarylǵan. Olardyń kóbi ónerkásip kásiporyndary men qurylys jumystaryna tartylyp, ashtyqtan aman qalǵan. Sóıtip burynǵy sharýalardyń bári derlik ónerkásip pen qurylys salasyna jumysqa kirip, qala turǵyndaryna aınalǵan. Kóptep ashylyp jatqan kásiporyndarǵa mamandar qajet bolǵandyqtan osy jer aýdarylǵandardyń ústine kásibı jumysshylar da kóshirilip, elimizdiń barlyq túkpirindegi túrli kásiporyndarǵa 1,2 mln adam tartylǵan.
Qyzyl ımperııanyń qysastyǵymen Qazaqstannyń úlken túrmege, jazalaý ornyna aınalǵanyn da júzdegen tarıhshylarymyz ben aqyn-jazýshylarymyz jazdy. Qýǵyn-súrgin jyldarynda Qazaqstanda 11 lager uıymdastyrylǵan. Sonyń ishinde ALJIR, QarLAG, DalLag, Steplag, Kamyshlag jáne t.b. lagerlerge KSRO-nyń barlyq túkpirlerinen óner-bilimge, ǵylymǵa úles qosqan daryndy adamdar, qoǵamdyq jáne saıası qaıratkerler jetkizilgen.
Soǵys bastalǵanda fashıstik Germanııaǵa baǵynyp ketýi múmkin degen jeleýmen Reseıdiń Volga boıy qalalary men aýyl-selolarynda turyp kelgen barlyq nemisterdi Qazaqstan men Sibirge kóshirdi. NKVD áskerleriniń tegeýirinimen mal tasıtyn vagondarǵa toltyrylǵan nemisterdi jas-kárisine, aýrý-saýyna qaramaı qazaq jerine toǵytty. Sońǵy derekter boıynsha, olardyń jalpy sany 800 myńdaı adam bolǵan eken. Osylardyń ústine KSRO-nyń eýropalyq bóliginen 102 myń polıak jáne Qıyr Shyǵystan 100 myńǵa jýyq koreı otbasy jetkizilip, Qazaqstanǵa kúshpen qonystandyryldy. Ol azdaı 1944 jyly Soltústik Kavkazdan cheshen-ıngýsh, qarashaı-balqar halyqtarynyń ókilderin kóshirdi. Olardyń sany sońǵy derekterge qaraǵanda 550 myńdaı adam bolǵan.
Osynyń bárin etek-jeńi keń Qazaq jeri men halqy qarsy alyp, qolynan kelgen jylýyn jasap baqty. ALJIR-de bolǵan sonyń bir mysalyn bertinde bilip, óz halqymyzdyń júreginiń jylylyǵyna tańyrqap edik. Jalańashkól degen jerge qamys daıyndatý úshin aıdaýmen bara jatqan qyz-kelinshekterge ótip bara jatqan qazaq balalary tas laqtyrady. Aıdaýyl jendetter buǵan máz bolyp, senderdi jas balalarǵa deıin jek kóredi dep odan saıyn qorlaıdy. Jazyqsyz názik jandylar bul qorlyqqa tek kóz jastarymen jaýap beredi. Alaıda balalar olarǵa tas emes, az da bolsa kómegimiz tısin degen oımen as laqtyrǵan eken. Tas dep jınap alǵandary qurt ekenin lagerdegi qazaq áıelderinen bilgender balalardyń meıirimine keremet tań qalady. Lager tutqyny Gertrýda Plataıstyń sol áńgimesin aqyn Ǵalym Jaılybaı óziniń «Qara oramal» atty poema-rekvıeminde aıtqan...
Qazaq halqynyń meıiri men jan jylýyn jer aýdarylǵandar men jazyqsyz túrmede bolǵandardyń urpaqtary udaıy eske alady. Búgingi Alǵys aıtý kúninde de olardyń birqatary buqaralyq aqparat quraldarynda jarııalanyp ta jatyr. Áli de talaı aıtylyp, urpaqtan urpaqqa qazaq júreginiń darhandyǵy jete berer degen úmittemiz.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»
