«Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine saqtandyrý jáne saqtandyrý qyzmeti máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn palatanyń jalpy otyrysynda Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Bankiniń tóraǵasy Danııar Aqyshev tanystyrdy. Ulttyq Bank basshysy Májilis depýtattaryna zań jobasynyń maqsaty halyqtyń múddesin qorǵaýdy qamtamasyz etý jáne saqtandyrý naryǵyn damytý salasyndaǵy zańnamany jetildirý bolyp tabylatynyn aıtty.
Shartty túrde zań jobasynda 5 negizgi toptamany bólip aıtýǵa bolady. Birinshiden, bul – onlaın-saqtandyrýdy engizý. Ekinshiden, shetelge shyǵatyn qazaqstandyqtardy saqtandyrýǵa qoıylatyn tásilderdi ózgertý. Úshinshiden, mindettelgen saqtandyrýdy engizý. Tórtinshi toptama saqtandyrý ombýdsmeniniń fýnksııalaryn keńeıtý arqyly sotqa deıingi retteý tetigin jetildirýge arnalǵan. Sońǵysy ómirdi saqtandyrýdyń áleýmettik mańyzdy túrleri boıynsha qosymsha kepildik berý júıesin keńeıtýge baǵyttalǵan.
Saqtandyrýdaǵy sıfrlandyrý
Zań jobasynyń basty jańalyqtarynyń biri – tutynýshylar kópten beri kútip otyrǵan onlaın-saqtandyrýdy engizý.
Bankterde onlaın-qyzmetterdi usynýdyń túrli nysandary burynnan endirilip, sátti paıdalanylatyny belgili. Saqtandyrý naryǵynda zańnamanyń erekshelikterine qaraı onlaın-qyzmetter áli tıisinshe damymaı otyr.
Ulttyq Bank basshysy Qazaqstanda qarjylyq qyzmetterdiń óńirlerde, birinshi kezekte, oblys ortalyqtarynan tys jáne aýyldarda qoljetimdiligi týraly máseleniń ózekti ekendigin eske saldy. Saqtandyrýdy aıtpaǵannyń ózinde bazalyq bank ónimderine qoljetimdiliginiń bolmaýyna mysaldar kóp.
– Fılıaldar men ókildikterdi ashý arqyly qarjy ınstıtýttarynyń óńirlik deńgeıde qatysýyn keńeıtý árdaıym múmkin bolmaıdy. Bankter jáne saqtandyrý kompanııalary jeke ınstıtýttar bolyp tabylady jáne olardyń qyzmeti shyǵyndardy ońtaılandyrýǵa baǵyttalǵan. Sondyqtan suranys pen rentabeldilik jetkiliksiz bolǵan kezde olar óńirlerde qatysýyn edáýir azaıtady. Bul oraıda eń ońtaıly sheshim saqtandyrý salasyn jedel sıfrlandyrý bolyp tabylady. Bul azamattarymyz úshin saqtandyrý qyzmetteriniń geografııalyq qoljetimdiligin qamtamasyz etýge jaǵdaı jasaıdy jáne búkil rásimderdi tezdetedi, – dep atap ótti Danııar Aqyshev.
Ulttyq Bank tóraǵasynyń aıtýynsha, bul jobanyń tabysyna ınternettiń, onyń ishinde ǵalamtordyń shalǵaı aýdandarda zamanaýı ený deńgeıi yqpal etedi.
– Nelikten biz mundaı jaǵdaı qalyptasady dep oılaımyz? Orta da, jaǵdaı da ózgerdi. Sıfrlandyrý jáne telekommýnıkasııalar men ınternettiń damýy barlyq saladaǵy prosesterdi tezdetetin naqty úrdis boldy. Eger 2005 jyly halyqtyń 4 paıyzy ǵana ınternet paıdalanýshysy bolsa, búginde 80 paıyzǵa jýyǵy paıdalanady. Túzetýlerdiń maqsaty – saqtandyrý qyzmetterin alǵan kezde bizdiń azamattarymyz úshin qolaıly jaǵdaılar jasaý. Halyq pen kásiporyndar saqtandyrý kompanııasynyń ofısine barmaı jáne agentterdiń deldaldyq qyzmetterin paıdalanbaı-aq sharttardy ınternet arqyly jasaı alady, – dep atap ótti ol.
Zań qabyldanǵannan keıin shalǵaıdaǵy eldi mekender turǵyndaryna oblys ortalyǵyna saqtandyrý polısine barý nemese deldaldardyń qyzmetterine júginý qajet bolmaıtyn jaǵdaılar jasalady dep kútiledi. Bolashaqta deldaldardyń bolmaýy saqtandyrý qujaty qunynyń tómendeýine ákeledi.
Ulttyq Banktiń derekteri boıynsha, damyǵan elderde onlaın-saqtandyrý úlesi 70%-ǵa jetedi. Reseıde avtoazamattyq jaýapkershilikti onlaın-saqtandyrý 2017 jyldan beri qoldanylady.
Alaıda onlaın-saqtandyrýdy iske qosý zańnamalyq túzetýlerdi ǵana emes, memlekettik organdardyń jumysyn talap etedi. Mınıstrlikter men vedomstvolardyń derekqorlaryn yqpaldastyrý boıynsha jumystar tezdetilýde. Qadaǵalaý organdarynyń tehnıkalyq jabdyqtalýyn arttyrý talap etiledi. Atap aıtqanda, saqtandyrý jónindegi derekqorda azamattardyń barlyq derekterin barynsha qorǵaýdy qamtamasyz etý qajet.
Danııar Aqyshev zań jobasyn daıyndaý barysynda avtokólik ıeleriniń jaýapkershiligin onlaın-saqtandyrý tetigin talqylaǵan kezde avtokólik ıelerinen polıstiń bar-joǵyn tekserý tetigi boıynsha Ishki ister mınıstrligimen aýqymdy jumys júrgizilgenin aıtty.
Avtokólik ıesi saqtandyrý kompanııasynyń saıty arqyly saqtandyrý polısin onlaın rejimde satyp alatyny boljanady. Budan keıin klıent Biryńǵaı saqtandyrý derekqory arqyly saqtandyrý shartynyń biregeı nómirin alady. Barlyq derekter osy derekqorda naqty ýaqyt rejiminde bolady. Biryńǵaı saqtandyrý derekqoryna onlaın-kirý esebinen jol polısııasy qyzmetkerleri táýlik boıy kez kelgen jumys nemese mereke kúni qaǵazdaǵy polısti talap etpeı, avtokólik ıesiniń saqtandyrý qujatyn teksere alady.
Kıberqaýipten qorǵaý máseleleri sıfrlandyrý salasyndaǵy jobalardy iske asyrý aıasynda asa ózekti bolyp tabylady. Osyǵan oraı onlaın-saqtandyrý Biryńǵaı saqtandyrý derekqorynyń qatań qaýipsizdik jaǵdaılaryn saqtaýdy talap etedi. Búgingi kúni bul derekqor memlekettiń menshiginde jáne saqtandyrý qupııasyn saqtaý boıynsha barlyq talaptarǵa sáıkes keledi. Bul birinshi kezekte aqparattyń saqtalýyna jáne jeke derekterge qol suǵylmaýshylyqqa joǵary jaýapkershilikke qatysty.
Alańsyz demalys
Qarjy naryǵyn retteýshiniń taǵy bir bastamasy qazaqstandyqtardyń sheteldegi demalysy kezinde oryn alatyn problemany túpkilikti sheshýge arnalǵan. Zań jobasynda týroperatordyń jaýapkershiligin saqtandyrýdan shetelge shyǵatyn týrıstiń ózin saqtandyrýǵa ótý kózdeledi.
– Búgingi kúni týroperatordyń jaýapkershiligin saqtandyrǵan kezde saqtandyrý qujatynyń eger týroperatordyń qateleskendigi dáleldenetin bolsa ǵana jumys isteıdi, al mundaı jaǵdaı barynsha sırek bolady. Týrıst ádette óziniń problemalarymen, negizinen densaýlyqqa keltirilgen zııandy óteýge baılanysty problemalarmen jeke qalady, – dep túsindirdi Ulttyq Bank tóraǵasy.
Shetelge shyǵatyn týrısterdi saqtandyrý shemasynyń ózgeretini jáne tómendegideı bolatyny boljanyp otyr: týroperator joldamany satqan kezde týrıske saqtandyrý sertıfıkatyn berý mindetteledi. Bul qujatta shetelde medısınalyq qyzmetke qol jetkizý boıynsha kómekti táýlik boıy rejiminde uıymdastyratyn halyqaralyq kompanııalardyń baılanys derekteri kórsetiletin bolady.
Shetelde saqtandyrý oqıǵasy bastalǵan kezde týrıst medısınalyq qyzmetterge, jedel medısınalyq kómekke jáne elge qaıta oralýǵa aqy tóleý boıynsha shyǵystardy kótermeıdi. Bul shyǵystardy saqtandyrý kompanııasy týrıske kómek kórsetetin halyqaralyq kompanııa arqyly óteıdi.
Týroperator úshin saqtandyrý quny joǵary bolmaıdy dep kútiledi – shamamen kúnine 320 teńge. Bul rette saqtandyrý ótemi 3 – 16 mıllıon teńge aralyǵynda bolady. Mundaı saqtandyrý qujaty týroperatorlardyń qyzmetterine júginetin týrıster úshin ǵana qajet. Týroperatorlarǵa júginbeıtin týrıster jáne shetelge ózderi baratyn azamattar óz jaýapkershilikterin derbes kóteredi jáne memleket olardyń saqtandyrylýyn mindetteı almaıdy.
Máselege jeke kózqaras
Ulttyq Bank basshysy Parlament depýtattaryn jańa zań jobasynda engiziletin mindettelgen saqtandyrýdyń máni jaıynda habardar etti.
Kóptegen damyǵan elderdiń tájirıbesi dástúrli mindetti saqtandyrýdan onyń túrlendirilgen túri – mindettelgen saqtandyrýǵa kóshý úrdisin kórsetip otyrǵany belgili. Mysaly, Fransııada mindetti saqtandyrýdyń 120-dan astam túri bar, onyń tórteýin ǵana Saqtandyrý kodeksi retteıdi, ıaǵnı jeke zańnamalyq akt deńgeıinde retteledi.
Danııar Aqyshev mindettelgen saqtandyrý – bul jekelegen mamandyqtar úshin mindetti bolyp tabylatyn, biraq onyń talaptary tikeleı zańda emes, saqtandyrý kompanııasy men onyń klıenti arasyndaǵy shartta aıqyndalatyn saqtandyrý ekendigin túsindirdi. Máselen, mindetti saqtandyrý kezinde saqtandyrýdyń barlyq talaptary, tarıfteri men tólemderi jekelegen zańdarda belgilengen. Mundaı tásil saqtandyrýdyń standartty jáne jappaı túrleri jaǵdaıynda ózin ózi aqtaıdy. Alaıda saqtandyrýdyń jekelegen túrlerinde ıkemdilik qajet, ıaǵnı klıentke jáne onyń táýekelderine jeke qaraý kerek bolady.
– Mindettelgen saqtandyrýdy engizý saqtandyrý kompanııasyna da, onyń klıentine de shartta saqtandyrýdyń ıkemdi talaptaryn kózdeýge múmkindik beredi. Táýekelderdiń naqty tizbesin aıqyndaı otyryp, klıentter úshin durys tarıf belgileýge bolady. Klıentke jeke-dara qaraý tásili mindettelgen saqtandyrýdyń negizgi artyqshylyǵy bolyp tabylady, – dep atap ótti qarjy retteýshisiniń basshysy.
Sotqa deıingi tártip negizinde
Birinshi oqylymda maquldanǵan zań jobasy sotqa deıingi retteý ınstıtýtyn damytý úshin saqtandyrý ombýdsmeniniń qyzmetin keńeıtýdi kózdeıdi.
Búgingi kúni daýlardy retteý ınstıtýty saqtandyrý ombýdsmeni arqyly jumys isteıdi. Bul ınstıtýt Qazaqstanda 2007 jyldan beri bar. Ol bastapqyda saqtandyrýshylardyń óz aralaryndaǵy, sondaı-aq saqtandyrýshylar men kólik quraldary ıeleriniń azamattyq-quqyqtyq jaýapkershiligin mindetti saqtandyrý (KQI AQJM) polısterin ustaýshy – olardyń klıentteri qarym-qatynastaryndaǵy daýly jaǵdaılardy qaraý úshin quryldy. Osylaısha, osy ýaqytqa deıin ombýdsmenniń ókilettikteri avtokólik ıeleriniń jaýapkershiligin saqtandyrýǵa ǵana qoldanyldy. Saqtandyrý zańnamasyna túzetýler ombýdsmenniń ókilettikterin saqtandyrýdyń ózge de túrlerine qoldanýdy kózdeıdi.
Zań qabyldanǵannan keıin saqtandyrý kompanııasynyń klıenti saqtandyrýdyń kez kelgen túri boıynsha tólem mólsherimen kelispegen jaǵdaıda saqtandyrý ombýdsmenine qorǵaý úshin júgine alady. Atap aıtqanda, ombýdsmen jeke tulǵalar men shaǵyn kásiporyndardyń daýlaryn qaraıtyn bolady. Halyqaralyq tájirıbege qaraı ombýdsmen qaraýǵa ýákiletti daýlar somasyna lımıt belgilendi. Ol 10 myń aılyq eseptik kórsetkishti nemese 24 mıllıon teńgeni quraıdy.
Memlekettiń kepildigi arqyly
Saqtandyrý naryǵynyń oıynshylarymen ózara qarym-qatynastarda azamattardyń múddesin qorǵaý maqsatynda zań jobasynda ómirdi saqtandyrýdyń áleýmettik-mańyzdy ónimderi boıynsha saqtandyrý tólemderine qosymsha kepildik engiziledi.
– 2015 jylǵy mamyrda qyzmetkerdi óndiristegi jazataıym oqıǵadan mindetti saqtandyrý jónindegi zańnamaǵa ózgerister engizilgen bolatyn. Qurmetti depýtattar, bul zań sizderdiń esterińizde. Biz ony Parlamentte kóp talqyladyq. Memleket, jumys berýshi jáne saqtandyrý kompanııasy arasyndaǵy jaýapkershiliktiń ońtaıly teńgerimi tabyldy. Bul júıeniń bolashaqtaǵy ornyqtylyǵyn qamtamasyz etýge múmkindik berdi, – dep eske saldy Danııar Aqyshev.
Alaıda, onyń aıtýynsha, annýıtetter boıynsha jınaqtar úshin kepildiktiń qosymsha tetikteri qajet. Osy maqsatta zań jobasynda qordyń zeınetaqy annýıtetteri jáne jumys isteý qabiletin joǵaltqan qyzmetkerlerdiń annýıtetteri boıynsha saqtandyrý tólemderine qatysty mindettemelerdi oryndaýǵa kepildigi kózdelgen. Bul tetik saqtandyrý kompanııalary taratylǵan jaǵdaıda prosestiń onyń klıentterine barynsha aýyr bolmaýy úshin qoldanylady dep boljanady. Kepildik saqtandyrý kompanııasyn taratý kezeńinde onyń barlyq mindettemeleri basqa saqtandyrý kompanııasyna berilgenge deıin qoldanylady. Bul túzetýler alýshylardyń qordan óz aqshasyn ýaqtyly alýyna múmkindik beredi.
Zań jobasy saqtandyrý naryǵynyń odan ári tolyqqandy damýy úshin jaǵdaılar jasaýǵa baǵyttalǵan basqa da birqatar túzetýlerdi kózdeıdi.
Ujymdyq eńbek nátıjesi
Ulttyq Bank tóraǵasy Májilis depýtattaryna zań jobasyn jumys toby qaraǵan kezde toptyń ony jaqsartýǵa baǵyttalǵan jumysy úshin alǵys bildirdi.
– Úkimet zań jobasyn Májiliske engizgennen keıin jumys tobynyń sheńberinde zań jobasyn jaqsartý jóninde qomaqty jumys júrgizildi. Jumys tobynda talqylanǵan barlyq usynystary úshin Májilis depýtattaryna alǵys bildirgim keledi. Munyń azamattarymyzdy qorǵaýdy odan ári kúsheıte túsetini sózsiz, – dep atap ótti Danııar Aqyshev.
О́z kezeginde Parlament Májilisiniń depýtaty, Qarjy jáne bıýdjet komıtetiniń múshesi Sergeı Sımonov jumys tobynyń zań jobasyn qaraý kezinde shyn máninde úlken jumys atqarǵanyn aıtty. Onyń sózine qaraǵanda, depýtattardyń, memlekettik organdar, sondaı-aq úkimettik emes uıymdar ókilderiniń qatysýymen jumys tobynyń jeti otyrysy ótken. Depýtattardyń 200-ge jýyq usynysy qaralǵan. Sonymen birge ústimizdegi jylǵy 2 aqpanda osy zań jobasyn talqylaý sheńberinde Ulttyq Banktiń, ortalyq memlekettik organdardyń jáne saqtandyrý naryǵy ókilderiniń qatysýymen «Nur Otan» partııasy fraksııasynyń janyndaǵy Ekonomıkalyq saıasat jónindegi keńes pen Qarjy jáne bıýdjet komıtetiniń birlesken otyrysy ótkizilgen.
Májilis depýtaty jumys toby qyzmetiniń jalǵasatynyn jáne zań jobasyn ekinshi oqylymǵa qaraýǵa daıyndaý sheńberinde qujat depýtattar aıtqan usynystar men eskertýler eskerile otyryp pysyqtalatynyn atap ótti.
– Búgin áriptester saqtandyrý qyzmetterin tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaýdy kúsheıtý, saqtandyrý jaǵdaılaryn jaqsartý jáne halyq pen bıznes úshin saqtandyrý ónimderiniń qunyn tómendetý, saqtandyrý naryǵynda ádil básekelestikti damytý jáne t.b. jónindegi máselelerdi kóterdi. Ekinshi oqylymǵa deıin jumys tobynyń otyrystarynda biz bul máselelerdi ázirleýshilermen, saqtandyrý naryǵynyń qatysýshylarymen birlesip muqııat qaraımyz jáne zań jobasynyń tıisti normalaryn pysyqtaımyz, – dep qorytyndylady ol.
Parlament Májilisiniń depýtaty, Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıtetiniń múshesi Snejanna Imasheva da palatanyń otyrysynda zańnamalyq túzetýlerdiń jobasyn tolyq qoldaıtynyn málimdedi. Parlament depýtaty zań jobasynyń saqtandyrý sektoryn retteýdiń keıbir problemalaryn joıýǵa, onyń tıimdiligin arttyrýǵa jáne halyq tarapynan senim deńgeıin ulǵaıtýǵa baǵyttalǵanyn atap ótti.
– Biz qarastyryp otyrǵan zań jobasy saqtandyrý uıymdaryn quqyqtyq retteýdiń tıimdiligin arttyrý, saqtandyrý naryǵy qatysýshylarynyń qyzmetin qadaǵalaý tásilderin kúsheıtý maqsatynda ázirlendi. Bul ulttyq saqtandyrý naryǵyn nyǵaıtýǵa jáne senim deńgeıin arttyrýǵa múmkindik beredi. О́temdik, jınaqtaý jáne ınvestısııalaý fýnksııalaryn oryndaı otyryp, bul segment ekonomıkanyń turaqty ósimin qamtamasyz etýge tıis, – dedi Snejanna Imasheva.
Saqtandyrý – qarjy sektorynyń áleýeti óte joǵary, bolashaǵy bar salasy. Osy baǵyttyń tabysy kóptegen faktorlarǵa, onyń ishinde zańnamalyq bazany damytýǵa, salyq-bıýdjet jáne aqsha-kredıt saıasatynyń tıimdiligine, kórsetiletin saqtandyrý qyzmetterin qadaǵalaý sapasyna, qarjy uıymdarynyń jaı-kúıine jáne t.b. baılanysty.
Bul jumystyń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq (EAEO) sheńberindegi kúsheıip otyrǵan yqpaldasý prosesteriniń aıasynda, sondaı-aq Qazaqstannyń Dúnıejúzilik saýda uıymyna kirýine baılanysty erekshe mańyzy bolady.
2020 jyly Qazaqstannyń DSU-ǵa kirýi sheńberinde ótpeli kezeń aıaqtalatyny belgili, ol aıaqtalǵan soń elde birqatar talaptarǵa sáıkes keletin sheteldik saqtandyrý kompanııalarynyń tikeleı fılıaldaryn ashýǵa ruqsat etiledi. Bul naryqtaǵy básekelestik deńgeıin arttyrady jáne otandyq kompanııalardan osyǵan barynsha daıar bolýdy talap etedi.
– Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq sheńberindegi yqpaldasý prosesteri jaǵdaılarynda jáne jahandyq úderisterde, sondaı-aq elimizdiń Dúnıejúzilik saýda uıymyna kirýine baılanysty saqtandyrý naryǵyn damytý óte mańyzdy prosess bolyp tabylady. Sonymen birge, saqtandyrý talaptaryn jaqsartý, adal básekelestikti damytý, saqtandyrý qyzmetterin alýshylardy qorǵaý maqsatynda zań jobasynyń keıbir normalaryn pysyqtaý qajet. Bul rette zań jobasynda keıbir normalardy naqty tujyrymdaý da kerek. Bul bolashaqta saqtandyrý qyzmetin retteýge, saqtandyrý naryǵy qatysýshylarynyń múddelerin qorǵaýdy kúsheıtýge jáne saqtandyrý naryǵyndaǵy problemalardyń aldyn alýǵa múmkindik beredi, – dedi Májilis depýtaty.
Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń múshesi Baqytbek Smaǵulov ta Ulttyq Bank ázirlegen zańdy qoldady, onyń normalarynyń «qarjylyq qyzmetterdi tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa jáne olardy iske asyrýdyń tıimdi tetikterin qurýǵa múmkindik beretinin» atap ótti.
Ol onlaın-saqtandyrý tetigin engizý perspektıvalaryna erekshe toqtady, onyń «Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasy sheńberinde qoıylǵan mindetterge tolyq sáıkes keletinin aıtty. Sondaı-aq Májilis depýtaty shetelge shyǵatyn, óz problemasymen ózi qalmaýǵa tıis týrısterdi saqtandyrý júıesin jetildirýdiń mańyzdylyǵyn atap ótti.
Depýtat sózin aıaqtaı kele, Memleket basshysynyń memlekettik tildiń mártebesin arttyrý, onyń ishinde Úkimet pen Parlamenttiń jumysynda paıdalaný týraly tapsyrmasynyń iske asyrylyp jatqanyna qanaǵattanatyny týraly pikir bildirdi.
– Laýazymdy jaýapty qyzmette júrgen azamattardyń osy oraıda birinshi úlgi bolýy kerek dep oılaımyn. Danııar Talǵatulynyń búgingi baıandamasy óte jaqsy daıyndalǵan. Elimizdegi eń mańyzdy ulttyq mekemeni basqaratyn azamattyń Prezıdenttiń árbir sózin tolyq quptaıtyn azamattardyń qatarynda bolǵany abzal jáne aldaǵy ýaqytta da memlekettik tildi meńgerýge atsalysady dep senim bildiremin, – dedi Baqytbek Smaǵulov.
Betti daıyndaǵan Samat MUSA,
«Egemen Qazaqstan»