Esemiz ketpedi, eńsemiz túspedi

ShEKARADAǴY «DAÝLY» ÝChASKELER QALAI ShEShILDI? Qazaqstan Respýblıkasy shekaralas memleketter – Qytaı, Reseı, О́zbekstan, Qyrǵyzstan jáne Túrkimenstanmen aradaǵy memlekettik shekarasyn delımıtasııalaý úderisterin aıaqtaǵa­nyna jeti jylǵa jýyqtady. Elimiz úshin shekarany halyqaralyq quqyqtyq negizde belgileý jeńil bolmady. Qazaqstan tarapy asa ózekti ári ótkir bul máselelerge baılanysty kórshi elderdiń árbi­rimen qıyndyqqa toly kóptegen ekijaqty kelissózder júrgizip, el múddesin qorǵady. Nátıjesinde elimiz shekaralas memleketterdiń árqaısysymen jeke-jeke memlekettik shekara týraly shartqa qol qoıdy. Memlekettik shekarany delı­mıta­sııalaý úderisi oı­­d­a­ǵydaı júzege asyrylǵa­ny­men, sheka­ra­nyń ótý syzyǵyn belgileý bary­synda erekshe nazar aýdarýdy, barynsha taldap-tarazylaýdy qa­jet etetin «daý­ly» ýchaskeler de kezdesti. Derekterge qaraǵan­da, sol kezderi osyndaı «daýly» ýchaskelerge Qa­zaqstan – Qytaı shekarasyn­daǵy Saryshilde ózeni aýdanyn­daǵy ýchaske, Shaǵanoba jáne Baımyrza asýlary aýdanyndaǵy ýchaske, sondaı-aq Qazaqstan – О́zbekstan shekarasyndaǵy Arnasaı bógeti, Baǵys kenti men Túrkistan kenti jatqyzylǵan. Elderdiń memlekettik sheka­ra­larynyń syzyǵy ótýge tıis eki aralyqtaǵy atalǵan jer ýchas­keleri qalaı bólindi? Al­dymen Qazaqstan – Qytaı she­karasyndaǵy «daýly» dep ta­nylǵan ýchaskelerdiń bólinisine toqtalaıyq. Ol úshin 1998 jyl­dyń 4 shildesinde Almatyda qol qoıylǵan Qazaqstan Respýb­lı­kasy men Qytaı Halyq Respýb­lıkasy arasyndaǵy Qazaqstan – Qytaı memlekettik shekarasy týraly qosymsha kelisimdi negizge alǵanymyz jón. О́ıtkeni, erek­she mańyzdy bul qujat Qa­zaqstan men Qytaı arasyndaǵy memlekettik shekarany delımıtasııalaý (Qazaqstan, Qytaı jáne Qyrǵyz respýblıkalary arasyn­daǵy úsh memlekettiń memlekettik shekaralarynyń túıisý núk­tesin qospaǵanda) úderisiniń tolyq aıaqtalǵanyn pash etedi. Shekarany delımıtasııalaý ke­­zindegi ekijaqty kelissózderde pikirtalasqa ózek bolǵan jer­lerdiń biri – Saryshilde ózeni aýdanyndaǵy jalpy alańy 315 sharshy shaqyrymǵa jýyqtaıtyn ýchaske boldy. Onyń ońtústik-shyǵys jartysynda shabyndyq pen jekelegen orman alqaptary ornalasqan. Jol júıesi nashar damyǵan, turaqty turǵyndary joq. Sholaq asýynan bastap Sa­ryshilde ózenine deıin ýchaskeniń bir bóligin qazaqstandyq tarap shóp daıyndaý úshin jáne maldyń maýsymdyq jaıylymy retinde paıdalanyp kelgen. Qol qoıyl­ǵan kelisim boıynsha osy ýchas­keniń Qazaqstan aýmaǵyna Sary­shildeniń shyǵys bastaýynan Cheremhovaıa ózenimen qosylatyn jerge deıin ózenniń sol jaǵa­laýyndaǵy aımaq, sondaı-aq Cheremhovaıa ózeniniń búkil arnasyn jáne Sholaq (Sodaban) asýynyń aýdanyn qamtıtyn jerler bekitilgen. Bul jerlerdiń jalpy kólemi 95 sharshy shaqyrymdy qu­raıdy. Osyǵan baılanysty Qazaqstan sheginde sharýashylyq júrgizýdiń dástúrli aımaqtary, mal jaıylymy, shabyndyqtar men orman alqaptarynyń bir bóligi saqtalǵanyn atap ótýimiz kerek. Al Qytaı jaǵyna Sary­shilde ózeniniń oń jaǵalaýyn jáne Qulaǵansaı jylǵasynyń sol jaq salasyndaǵy aýdandy qam­tıtyn aýmaq tıesili dep sheshildi. Osy Saryshilde ýchaskesine qatysty kezinde Qazaqstan tara­pyna aragidik syn pikirler de aıtylǵan bolatyn. Keıin belgili bolǵanyndaı, ol pikirler dálel­siz bolyp shyqty. Sebebi, sheka­rany delımıtasııalaý máselele­rine baılanysty kelissózderde qytaılyqtar ótken ǵasyrdaǵy sharttyq qujattardy negiz etip alǵan. Mysaly, osy ýchaskedegi shekara 1864 jylǵy Chýgýchak hat­tamasynyń 3-babynda «Altan – Tebshı» taýynyń shyǵys jaǵyn­daǵy shekara aıaǵynan batysqa qaraı ortaq atpen Alataý dep atalatyn taýdyń úlken jotasy boıynsha, atap aıtqanda, Altan – Tebshı, Sodaban... jáne basqa da taý shyńdary boıynsha júredi. Osy keńistiktegi ońtústikke qaraı aǵatyn ózender, jerler Qytaıǵa bólinsin» dep kórsetilipti. Al taǵy bir «daýly» ýchaske dep tanylǵan Shaǵanoba jáne Baımyrza asýlaryndaǵy jerlerge kelsek, onyń jalpy aýmaǵy 629 sharshy shaqyrymǵa jýyq. Bul jerlerdiń basym kópshiligi, ıaǵnı 442 sharshy shaqyrymy Qazaqstan jaǵyna bekitildi. Olar batystan Shaǵanoba asýyna deıin Saýyr jotasynyń ońtústik baý­raıyn, Júrektaý alqabyn jáne salalarymen qosa Shaǵanoba men Keregetas ózenderiniń ańǵarla­ryn alyp jatqan aımaqtar. Bul máselelerde qazaqstandyq tarap­tyń anaǵurlym jetkilikti de bultartpaıtyn dáleldemeleri eskerilgenin basa aıtpaqpyz. Sony­men qatar, elimizdiń sheginde eki shekaralyq zastava men orman sharýashylyǵy, búkil orman al­qaby jáne mal sharýashylyǵy aýdandarynyń kópshiligi saqta­lyp otyr. Qytaı jaǵyna Adyr­baı men Taldyaıryq ózenderiniń joǵarǵy aǵystarynyń ańǵar­lary, Baımyrza asýy aýdanyn­daǵy Tarbaǵataı jotasynyń oń­tústik baýraıyn qamtıtyn aýmaq ótti. Bulardyń jalpy alańy 187 sharshy shaqyrymdy quraıdy. Osylaısha bizdiń elimiz kórshi Qytaı elimen ekijaqty tıimdi kelissózder júrgizý arqyly kelisilmegen eki ýchaskeni quqyqtyq turǵyda rettep jáne belgilep alǵan edi. Bul «daýly» ýchaske­lerdiń jalpy aýmaǵy shamamen 944 sharshy shaqyrymdaı eken. Onyń 537 sharshy shaqyrymy, ıaǵnı 56,9 paıyzy Qazaqstanǵa, 407 sharshy shaqyrymy, ıaǵnı 43,1 paıyzy Qytaıǵa tıesili dep tabyldy. Al Qazaqstan men О́zbekstan shekaralaryndaǵy «daýly» ýchaskelerge kelsek, onyń biri – Arnasaı bógetine baılanysty týyn­dady. О́ıtkeni, kartalardy zertteý, salystyrý kezinde Arnasaı bógetiniń sý basseıni bizdiń elimizdiń aýmaǵynda, al gıdrojúıeler О́zbekstan aýmaǵynda qa­latyndaı etip bólinetinin kórsetti. Shy­nyn­da da bir sý qoımasyn ekige bólip, ara­lyǵynan shekara syzyǵyn júrgizý eki jaqqa da tıimsiz edi. Qazaqstan tarapy bó­getti tolyǵymen Qazaqstan sheginde qaldyrýdy usyn­dy, buǵan ózbekstandyqtar kó­p­ke deıin kelispedi. Aqy­­ry bul problemaǵa Elba­symyz Nursultan Nazarbaev aralasyp, bú­kil Arnasaı bógeti bir gıd­rotehnıkalyq torap retinde Qazaqstan aýma­ǵyn­da qalatyndaı etip, sheka­ranyń jańa syzyǵyn júr­gizý qajettiligine О́z­bekstan basshysynyń kó­zin jetkizgen-di. Búgin­de Arnasaı sý qoımasy Oń­tústik Qazaqstan obly­syndaǵy strategııalyq ma­ńyzy bar nysannyń birine aınalǵandyǵyn qa­zaq­stan­dyqtar jaqsy biledi. Sol jyldary taǵy bir «daýly» ýchaskeler – she­karaǵa japsarlas orna­las­qan Baǵys pen Túrkis­tan kentteri tóńireginde órshigen edi. Sebebi, alǵa­shynda Baǵys kentiniń ózin Qazaqstan men О́z­bekstan arasyndaǵy ákim­shilik-aýmaqtyq shekara eki­ge bólip tastady. Al bir-birinen bes-alty sha­qyrymdaı qashyqtyqta ornalasqan Baǵys pen Túrkistan (bul eldi meken О́zbekstan sheginde ja­tyr) kentteriniń turǵyn­dary Qazaqstan Úkimeti­nen shekarany delımıtasııalaý kezinde eki kentti de Qazaqstan aýmaǵynda qaldyrýdy talap etýmen bolǵandary esimizde. Qa­zaq­standyq delegasııa ekige bólinip ketýi yqtımal búkil Baǵys kentin jáne oǵan japsarlas jatqan jerler Qazaqstan aýma­ǵynda qa­lýy úshin shekara syzyǵynyń ótýin naqty­laýdy usyndy. О́z­bekstandyqtar bolsa, ózderiniń Baǵys týraly eshqandaı da talaby joq ekenin ashyq bildire kelip, Túrkistan kenti О́zbekstan aýmaǵynda qa­lýy tıis degen ustanym­darynan aýytqymady. Sóıtip, kelissózder nátıjesinde Baǵys týraly másele oń sheshildi – Baǵys kenti japsarlas jatqan jerlerimen Qazaqstan jaǵynda qaldy. Osy «daýly» ýchaskelerge qa­tysty máselelerdi sheshýdiń jol­dary qarastyrylyp jatqan kezde qazaqstandyqtardy qaıran qal­dyrǵan keleńsiz jaǵdaılar da boldy. Mysaly, jer bólinisine baılanysty daý-damaı beleń alyp turǵan shaqta Baǵys eldi mekeniniń turǵyndary óz aldyna «Baǵys respýblıkasyn» jarııalap, tipti onyń «prezıdentin» saılap ta jibergen edi. Memlekttik shekaraǵa baıla­nysty máseleler elimizdiń ishki jáne syrtqy saıasatynda aıryq­sha oryn alady. Memleket bas­shy­synyń táýelsizdiktiń alǵash­qy jyldarynda-aq shektes memlekettermen aradaǵy shekarany delımıtasııalaýǵa erekshe nazar aýdaryp, ony ulttyq qaýipsizdi­gimizdiń negizgi basymdyqta­rynyń biri retinde belgilep bergeni sondyqtan. Al kezinde shekarada «daýly» dep tanylǵan ýchaskeler eki taraptyń júrgizgen kelissózderi boıynsha oıdaǵydaı sheshimin tapty. Dálirek aıt­qanda, esemiz ketpedi, eńsemiz túspedi. Álısultan QULANBAI.