Qarjyger sarapshylardyń aıtýynsha, damyǵan elderdiń krıptovalıýtaǵa qyzyǵyp otyrǵany birinshi kezekte onyń jarııalylyǵymen baılanysty. Iаǵnı, bul teorııa boıynsha bardy jasyrý men joqty asyryp kórsetý múmkin emes eken. Krıptovalıýta taqyrybynyń bizdiń BAQ-ta bási basym bolǵanymen, bankter, sheteldik jáne otandyq ınvestorlar oǵan salqynqandylyq tanytyp otyr. AQSh, Eýroodaqqa múshe elder de asyǵystyq tanytpaı otyr eken. Qarjylyq júıesi bizben salystyrǵanda áldeqaıda damyǵan elderdiń aıaq tartýynyń ózindik sebebi bar. Mıllıarder hám fılantrop Ýorren Baffet ótken jyldyń aıaǵynda onyń abstraktili senimge emes, spekýlıasııalyq quralǵa negizdelgenin aıtyp saldy. Bul oraıda Elbasy Nursultan Nazarbaev krıptovalıýtanyń naqty aktıvterge negizdelýi tıis ekendigin aldyn-ala eskertkenin tilge tıek ete keteıik.
Ulttyq bank bıylǵy jyldyń basynda krıptovalıýtalardy satyp alý maqsatynda qolma-qol aqsha engizý jolymen jáne qolma-qol aqshasyz tártippen ınternet jelisi arqyly baǵdarlamalarǵa qatysýdy usynyp jatqan kompanııalar bar ekenin aıtqan-dy. Bir sózben jetkizer bolsaq, elde tirkelgen jáne krıptovalıýtamen paıda tabýdy kózdeıtin kompanııalardyń qyzmetinde qarjy pıramıdalarynyń elementteri baıqalady eken.
Taıaýda Almatyda ótken halyqaralyq krıptokonferensııada osy ózekti másele kezekti márte talqylandy. Shara bastalardan birer kún buryn «Expert Update» alańynda bas qosqan qarjygerler Qazaqstannyń krıptovalıýta naryǵyndaǵy jaǵdaıdy ortaǵa salǵan bolatyn. Qarjygerlerdiń paıymdaýynsha, bank sektoryna IT tehnologııalardy jedeldetip engizý kerek, biraq krıptovalıýtany zańmen retteıtin tetikterdi qoldanysqa engizýge asyǵýdyń reti joq. Ulttyq bank tóraǵasynyń keńesshisi Aıdarhan Qusaıynovtyń sózine qaraǵanda, kóptegen elderde bul másele áli talqylaný deńgeıinde.
– Olar talqylaýdan keıin naqty tetikterdi qolǵa ala ma, álde sonymen toqtap qala ma, ol jaǵy ýaqyttyń enshisinde. Sondyqtan asyǵys sheshim qabyldamaıyq. Turǵyndardy jáne kásibı emes ınvestorlardy túp-tórkini kúmándi aktıvterden qorǵaý kerek,– deıdi Aıdarhan Qusaıynov.
Qazaqstan qarjygerler qaýymdastyǵy qarjylyq tehnologııa jáne ınnovasııany damytý ortalyǵynyń dırektory Konstantın Pak krıptovalıýta týraly túsiniktiń ózi aldap-arbaýdan turatynyn, onyń valıýta, tólem quraly emes ekenin, tipti krıptovalıýtalardyń qarjylyq quny men salmaǵy týraly eshkim bilmeıtinin aıtady. Soǵan qaramastan, ótken jyly krıptovalıýtalardyń álemdik kapıtaldanýy 673 mlrd AQSh dollaryna jetipti. Tipti onyń eń joǵary kórsetkishin 5 trln dollar deıtinder az emes.
Elimizde 2017 jyldyń qazan aıynda ótken ICO jıynynda Qazaqstannyń blokcheın qaýymdastyǵy qurylǵan-dy. Sol jıynda ulttyq krıptobırja qurmaqqa da talpynys jasaldy. Qazaqstandaǵy krıptovalıýta jáne blokcheın qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Eset Býtın blokcheın tehnologııasynyń Qazaqstan ekonomıkasyna beıim tustaryn zertteýmen aınalysatyn sarapshylar keńesi ashylatynyn, jan-jaqty zerttep bolǵan soń ınvestorlarǵa qarjy salý nemese salmaý týraly keńes beriletinin aıtty. E.Býtınniń paıymdaýynsha, krıptovalıýtany satyp alýǵa shamasy keletin top emes, shamasy kelmeıtin kedeı top krıptonaryqta máseleni qıyndatýy múmkin. Sebebi olar kásibı qatysýshy bolmaǵandyqtan, qajetti qarjy jınalǵan kúnniń ózinde naryqqa derbes shyǵa almaıdy eken.
Qazaqstan qarjygerler qaýymdastyǵynyń ókili Konstantın Pak bolsa krıptovalıýtalar naryǵy túp negizi, aty-jóni belgisiz bir tulǵa oılap tapqan baǵdarlamanyń bir bóligi bolyp shyǵýy da ábden múmkin ekenin aıtady.
– Qarjylyq jaǵynan rettelmegen jáne zańdyq turǵyda belgili bir tártipke baǵynbaıtyn, bilim-ǵylymnyń sheńberine syımaıtyn mehanızm bireýlerdiń aqshasyn qabyldap alady, aınalymǵa salady. Krıptobırjalardaǵy jarııalanǵan baǵa da obektıvti emes. Kapıtaldanýdy esepteý algorıtmi de túsiniksiz,–deıdi ol.
E.Býtın jıyn barysynda Qazaqstanda brokerler men dılerlerge aktıvteriniń 1 paıyzyn krıptovalıýtada saqtaýǵa múmkindik beretin «light-mehanızmin» qalyptastyrý týraly usynysyn aıtty. Bul qazaqstandyqtarǵa kásibı qatysýshylardyń kómegimen qor naryǵyna shyǵýǵa múmkindik beredi.
Sarapshy Alekseı Sıdorovtyń aıtýynsha, krıptonaryqty zańmen retteý dál qazir múmkin emes.
– Álemde krıptovalıýta ındýstrııasyn zańmen rettegen birde-bir memleket joq. Sebebi onyń qurylymynda ortalyqsyzdandyrý jáne tranzaksııany ekinshi adamnyń qatysýynsyz júzege asyrý múmkindigi qarastyrylǵan. Al Qazaqstan ekonomıkasy áleýmettik baǵytqa negizdelgen. Ulttyq banktiń krıptovalıýtaǵa shekteý qoıǵan sebebi sol. Mundaı shekteýlerdi kásibı emes qatysýshylarynyń múddesin qorǵaý úshin biraz elder qoldanady, – deıdi ol.
Álemdegi eń iri blokcheın platformasyn qurǵan Talǵat Tasqojaev ta mundaı tehnologııany Qazaqstanda qurýǵa eshbir kederginiń joq ekenin, degenmen saqtaný qajet ekenin jetkizdi.
– Bizde mamandar legi qalyptasyp keledi. Olardyń áleýeti amerıkalyq áriptesterinen kem emes. Biz óz mamandarymyzdy daıyndap almasaq, bul máselemen erteń sheteldik mamandar aınalysady– deıdi ol.
Ulttyq bank usynǵan derekter bizge krıptovalıýta kerek ekenin aıtady. Bul – «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasyn alǵa jyljytatyn qozǵaýshy kúsh. Biraq bizde bul másele tek ınvestısııalyq qyzmetter usynatyn qor jumysy, ol vırtýaldy deńgeıde damı bastady. Mamandar bolsa Japonııa nemese Ońtústik Koreıa elderindegi vırtýaldy valıýta bizdiń ekonomıkamyzdyń mentalıtetine jaqyn deıdi. Eger olardyń tehnologııasyn ózimizde engize alsaq, qolma-qol aqsha massasyn azaıtyp, kóleńkeli ekonomıkanyń yqpalyn álsiretýge bolady. Ol úshin birinshi kezekte ekonomıkalyq-qarjylyq saýattylyq kerek.
«Asia Blockchain» kommersııalyq qaýymdastyǵynyń basshysy, treıder T.Tmýslım krıptovalıýta ınvestısııa emes, tipti onyń ekonomıkalyq-qarjylyq sıpaty aıqyndalmaǵan dep sanaıdy. T.Tmýslım halqymyzdyń basym kópshiliginiń qarjylyq saýatynyń tómen ekendigine qynjylatynyn jasyrmady. Mundaı jaǵdaıda, ásirese alǵashqy kezeńderde saqtyq sharalary tyǵyryqtan alyp shyǵatyn birden-bir jol eken.
– Krıptovalıýta týraly shala saýaty bar salymshylar aqshasyn salyp, tezirek paıda tapqysy keledi. Olar buǵan tek marketıng nemese aısbergtiń ushar shyńy dep qaraıdy. Mehanızmin túsingisi kelmeıdi. 18 mln halyqqa bir mezgilde qarjylyq saýattylyq kýrsyn júrgizý, júrgizgen kúnniń ózinde onyń birden nátıjeli bolýy múmkin emes,– deıdi ol.
Onyń aıtýynsha, Qazaqstanda kedeı adamdar óte kóp. Bul ınvestorlardyń bıtkoın nemese krıptovalıýtaǵa ınvestısııa salýyna kedergi keltiredi. Eger qazaqstandyqtardyń kem degende 60 paıyzynyń turmys deńgeıi orta klasty toptan joǵary tursa, krıptovalıýtanyń keri zardabyna eshkim nazar aýdarmas edi.
Gúlbarshyn SABAEVA
ALMATY
