Jaıdarbek Kúnǵojınov: Atqa qonsaq qany qyzatyn qazaqpyz

– Jaıdarbek, qazir Bol­lıvýdta, «Princess» ta­rı­hı týyndysynyń tú­siri­limine qatysyp jatqany­ńyzdy BAQ arqyly oqyp, bilip ja­tyr­myz. At qula­ǵynda oına­ǵan kóshpendiler men úndi ta­rı­hynda uqsastyq­tar bar sııaq­­ty ǵoı.

– At qulaǵynda oınaý, asaý tulpardy aýyzdyqtaý tek azııa­lyqtarǵa nemese qa­zaqtarǵa ǵa­na tán óner emes shyǵar. AQSh-ta, La­tyn Amerıkasynda mu­ny sport­tyń bir túri retinde qaras­­tyrady. Biraq halyqtyń men­talıteti, minez-qulqy has tul­­parlardy tizgindeýdiń tak­tıkalyq tásilderderine óz­gerister alyp kelgeni daýsyz. Mysaly EO, AQSh nemese Ún­dis­tandaǵy kaskaderler tek erejege baǵynady. Belgili bir qalyptyń sheńberinen shyqpaı­tyn ónerden sen esh­qashan lázzat ala almaısyn. Atqa mingenińde sen oǵan er­kindik berýiń kerek. Seniń she­berligiń – has tulpardyń erkindigin ózińniń erik-jigerińe baǵyndyra bi­lýiń­de.

Maǵan elde júrgende kıno­ónimniń bıýdjeti mańyzdy emes. Kıno alańy men úshin tá­ji­­rıbemdi, sheberligimdi art­­tyratyn alań. О́z fılm­derimizdiń birinde meniń ko­man­­damdaǵy dýblerdiń biri jip-jińishke symǵa baılanyp, 9-shy qabattan jerge qulady. Trost kez kelgen sátte úzilip ketse, ne bolaryn kóz al­dyńa elestetýdiń ózi qıyn ǵoı. Sheteldik áriptesterim muny kórip «aqymaqsyńdar, azǵantaı aqyǵa bola mundaı jan­keshtilikke barýdyń qajeti joq» deıdi.

Sheteldik kınolardaǵy mundaı qaýipti tásilderimdi qym­batqa baǵalaımyn, al týǵan jerimde aqsha mańyzdy emes. Biz tek tıesili jumysymyzdy jaqsy istegimiz keledi. Qazaq kaskaderlaryn olardyń bo­ıyn­daǵy otanshyldyq sezimi men jaratylysynan birge da­ryǵan jankeshtiligi ǵana daralandyrylyp turady.

– Bollıvýdtaǵy kaskaderler minetin atty úıretý tásili qandaı eken? Bala kúni­mizde qu­lyndardy qoly­myz­dan qant berip, ózimizge ıkemdep alýshy edik...

– Kez kelgen taktıka ózińe berilgen tulpardyń ıisin alýmen bastalady. Ol úshin úsh nemese alty aı ketedi. Qulyn kúninen baýyr bassa, múmkin basqasha bolar ma edi. Biraq bizde ondaı múmkindik joq. My­saly, qazir Mýmbaıda men úı­retip jatqan tulpar osyǵan deıin keminde on kaskaderdiń qolynan ótti. Solardyń minezi onyń boıyna sińdi. Bir aıda úırenetinder bar, tipti úsh jyl boıy ustaǵan úırenshikti at kıno alańynda minez kórsetip, týlaıtyn sátter bar. Eń bastysy, kaskader men jylqy ara­syndaǵy garmonııa.

Bir qyzyǵy, meniń tobym­daǵy jigitteri attardy tez jýa­syta biledi.

Men o basta at qansha jer­den asaý bolǵanmen, jat­ty­ǵý­­­­ǵa tez beıimdeledi, kez kel­gen trıýkti alyp shyǵady dep oı­laıtynmyn. Biraq jyl­qy balasynyń da, teatr, kıno ártisteri tárizdi obrazdan shyǵa almaı qalatyn sátteri bolady eken. Osy oraıda Tı­mýr Bekmambetovpen birge «Dnev­noı dozordyń» túsiri­limine qa­tysqan kezdegi oqıǵa eske túsip otyr. Tımýr hat ja­­­­zyp, attar qandaı jaǵ­daıda qa­byr­ǵany jaryp jibererdeı tepkileıtinin su­rady. Kınoǵa sondaı kóri­nis qajet bolyp tur eken, túsi­rilgen sıýjetterdiń bir­de-bireýi sátti shyqpaǵan. Al Tımýr, birinshi kezekte shy­naıylyqqa basymdyq be­re­tin rejısser. Men atty qabyrǵany tepkileýge daıyndaý úshin bir apta suradym. Sol kezde maǵan «minezdi» dep kaskaderlerdiń bári syrt aınalyp ketken, 300 ret satylymǵa qoıylǵan at be­ril­gen bolatyn. Alǵashynda syrt­taı zerttedim, keıin bir-birimizge úırene bastadyq. Qant berdik, sábiz berdik. Sonymen qoıshy, tilin taýyp jattyǵýǵa kiristik. Bir aptadan soń ol qabyrǵany tesip jiberetindeı tepsinip, kúshin boıyna jınady. Biraq túsirilimi bitken soń, «obrazdan» shyǵa almaı, kınoda qoldanǵan tásilderdi qaıtalaımyn dep qalypqa syımaı, esikti syndyryp, syrtqa shyǵýǵa jantalasqan sátteri boldy. Ony beınetaspaǵa tú­sirip aldym. Attyń qula­ǵyn­da oınasaq ta, olardy saq­­taýǵa, jaraqattap almaýǵa ty­­rysamyz. Sebebi bir atty daıyn­daýǵa kemi 5-6 jyl ketedi. Eger ondaı jaǵdaı bolsa, problemanyń astynda qalasyń.

Qazaqtar, tabıǵatynan jyl­­­­­­­­qyǵa jaqyn ǵoı. Minezin bi­lemiz, áıteýir tez til tabysyp alamyz. Kınolardaǵy at­pen jasalatyn trıýkterdiń sát­ti shyǵatyny sodan shyǵar. At­tyń babyn biletin mamandar álem­de Anglııada, Ispanııada bar. Al Qazaqstanda – bizbiz, bul maqtanǵanym emes, shyn sózim.

– Sizdi eń alǵash ret 2003 jy­ly egıpettikterdiń qa­ty­sýymen túsirilgen «Beı­ba­rys» fılminde kór­dik. Bul siz úshin debıýttik ju­mys bol­dy ma? Sizderdi kim daıyn­dady?

– Bul fılmge qazaq kas­kader­­leriniń qatysýyna sol kezde Mysyrda elshi bolyp júr­gen Baǵdat Ámireev baýy­rymyz yqpal etti. «Beı­barys­tyń dýblerin oınaý­ǵa qazaq kaskaderderi qatys­syn» degen usynysty sol kisi aıtty dep estidik.

Ol kezde, jaspyz, tájirı­be az. KSRO kezinde «Qazaq­fılm­niń» kınolaryna qyrǵyz kasakaderleri shaqyrylyp, úsh-tórt qazaq sol topqa kire­tin. Atqa qonǵanda arýaǵy asyp, jan-jaǵyndaǵylardyń mysyn basyp ketetin qazaqpyz ǵoı. Beıbarys sultan jaıly bala kezden esittik. Meniń kas­kaderlik mamandyqty tańdap alýyma sol Mysyr sapary áser etti, ózimizdiń «Kósh­pen­­­­di­ler», rejısser Sergeı Bod­­­rov rejısserlik etken, Qazaq­­stan, Reseı, Germanııa bi­rigip túsirgen «Mońǵolǵa» jol ashty.

– Asanáli Áshimov bir suh­batynda Bekejan beıne­sin somdaǵanda keıbir mımı­ka­lyq detaldardy Qurman­bek­ Jan­darbekovten aldym degen edi. «Nomad Stunts» toby­nyń kas­kaderlik tásil­de­rine reseı­lik prodıýserler «eksklıýzıv» dep baǵa beripti. Kıno alańdarynda sizderdiń qosymsha trıýkterdi qol­danǵan sáttegi qym-qýyt qı­­­­myl­­dardy Gollıvýdttiń óz­­derińiz qatyspaǵan kıno­ónim­derinen baıqaısyz ba?

– Astyńdaǵy has tulpardy aýyzdyǵymen alystyryp, kıno alańyna atoılap shyqqan sáttegi sezimdi dál beıneleýge sirá, sózdiń qudireti jetpeıtin shyǵar. Al meniń sanam ony naı­zaǵaıdy aýyzdyqtap min­gen­men birdeı deıdi. Ol sát­terde... qulaǵyńa tek Qudaı ǵana sybyrlap turǵandaı áser­de bolasyń. Sen Qudaıdyń erkine ǵana baǵynasyn. Kınoda qosymsha kórinisterde oınaıtyn kaskaderdiń óneri týraly kınosarapshylar toq­tam­dy pikirge kelgen joq. Biri at sporty deıdi. Ekinshisi óner deıdi. Sondyqtan mynaý maǵan tıesili dep eshbir kóri­nis­ti patentteı almaımyz. Bi­raq áripester arasyndaǵy áńgimede «Nomad Stunts» toby sheteldik kaskaderlerdiń qoıǵan trıýkterin qaıtalady» degen sóz bolǵan emes. Keri­sinshe, keıbir sheteldiń kıno­ónimderindegi qosymsha kóri­nis­terde biz tapqan tásil­der­diń qoldanylǵanyn baıqap qa­lamyz.

2016 jyly rejısser An­dreı Kravchýktiń «Vıkın­ginde», rejısser Markýs Nıs­peldiń (AQSh) «Konan-Varva­rynda» eki attyń qatar qula­ǵandaǵy tıýrkterdi biz kıno­tarıhynda alǵash orynda­ǵanymyzdy bári biledi. Qudaı qalasa, Aqan Sataevtyń «Tomı­rı­sinde» de álemdik kınotarıhynda bolmaǵan trıýkterdi jasaýǵa daıyndalyp jatyrmyz. О́zimizden keıin bizdi kimniń qaıtalaǵany mańyzdy emes.

Men úshin, menin komandam úshin birinshi bolý mańyzdy.

– «Nomad Stunts» toby­nyń kaskaderleri Sıl­vestr Stal­loneniń koman­da­synda óner kórsetti. Ar­nold Shvar­senegger, Brıýs Ýıllıs, Djet Lı, Kıaný Rıvz, Natalı Port­man­men gol­lıvýdtyq jáne reseı­­lik kın­o alańdaryn­da kez­des­tińizder. Sheteldik jobalar siz­der úshin tek mate­rıal­dyq jaǵynan ǵana kerek pe?

– Sheteldik jobalar bizge materıaldyq jaǵynan da, tájirıbe jınaý úshin de kerek. Bizde kıno isin uıymdastyrý jaǵynan kóp másele aqsap jatyr. Birinshiden, olardan men bir júıege baǵynǵan táripti úırendim. Kaskaderlerimiz sol úderisti kózimen kórdi. Bos ýaqyttarynda trıýk jasaýmen júıeli túrde aınalysady. Men kıno túsirý prosesi kezinde kas­kaderlik komandanyń árbir múshesin ıýnıtqa, jıyntyǵy rejısserǵa baǵynatyn tár­tip engizgenin qalar edim. My­saly, «Neýderjımye» kınosynda barlyq atys-shabys, ózen boıyndaǵy barlaýdy tek kaskaderlik ıýnıtter oryndady. Bul ýaqytty únemdedi.

– Siz úshin, at ústindegi nemese áskerı-soǵys taqy­ry­byn­­daǵy trıýkterdi jasaý­dyń etalony kim? Kimdi úlgi tu­tasyz?

– Men úshin be? Múmkin, Djekı Chan shyǵar. Onyń soqqysy qatty. Sonymen bir mezgilde ádemi kompozısııa sııaq­ty. Osydan birer jyl buryn biz Djekı Channyń komandasymen bir kıno túsirý alańynda jumys istedik. Qalaı jumys isteıtinin suradyq. Jigitteriniń aıtýy boıynsha, Djekı Channyń trıýkteriniń 90 paıyzy – ımprovızasııa. Aldyn ala jattyqpaıdy. Tek kıno­ǵa túsken kezde, túsirilim barysynda oılap tabady. Bul úlken talant qoı. Tabıǵı talant...

– Djekı Channyń ómirin Gollıvýdyń mıllıardtaǵan qar­jylyq kapıtaly bar saq­tandyrý kompanııalary saqtandyrýǵa qorqady eken. Sizderdi kim saqtandyrady?

– Endi janymyzdy Qu­daıdyń amanatyna be­rip­ qoı­ǵan qazaqpyz ǵoı. Qazaq­standyq kompanııalar bizdi saqtandyrýǵa sonshal­yqty yqylasty emes. Qorqatyn shyǵar. Al Reseıde kıno zańy bar. Saqtandyrý kompanııa­lary sol zań minddettegen sharttar boıynsha kaskaderlerdi saqtandyrýdy bastady. Al sheteldik jobalarda saq­tandyrý mindetin sol eldiń kom­panııalary alady. AQSh-qa tabanymyz tıe salysymen kelisimsharttyń bir býma qaǵazyn aldymyzǵa tosady. Onda dene qyzýyń qansha gradýsta turǵanda jumys isteý­ge bolatyny, tipti sýyqta qan­sha ýaqyt júrýge ruhsat eti­letini – bári-bári jazylǵan. Ma­laızııaǵa «Marko Poloǵa» qa­tysýǵa barǵanda, sýmen bir­ge túrli dárýmenderdi ishýdi min­dettedi. Jaraqat alyp qal­­ǵan kaskaderdiń jazylyp, qa­tarǵa qosylýyna kıno kompanııa­lary múddeli. Bizde, kıno ındýstrııa­­synda saqtandyrý máselesiniń bolmaýy kóptegen jaıttardyń damýyna kedergi.

Muny tıisti oryndar qolǵa alatyn shyǵar dep úmittenemin.

– «Nomad Stunts» kaskaderler toby halyqaralyq, mem­leketaralyq top ekenin bilemiz.

– Bizdiń topta 74 kaskader bar. Orys, qyrǵyz, bolgar, ázer­baıjan, ýkraındar... Siz aıtpaqshy, memleketaralyq topqa aınalyp ketippiz. Túr­kııadan kelip jatyr. Onyń 12-si qyz bala. Meniń áıelim de sol topta.

Qudaı qalasa, kúz aıynan bastap «Nomad Stuntstyń» Ázer­baıjandaǵy fılıalyn ashqaly jatyrmyz. Túrkııadan da ashý oıda bar. Onda 20 jigit komandaǵa kirýge daıyn otyr. Sóıtip keregemizdi jaıyp jatyrmyz.

– Qazaqstanda ekshn-kó­rinis­terdi túsirýge maman­dan­ǵan operatorlar bar ma?

– Bizdiń tobymyzda ekshn túsiretin eki jigitimiz bar. Olar ózi az, kóp emes. Rejısser Aqan Sataevtyń komandasynda osy salaǵa ábden beıimdelgen Ha­san Qydyrálıev degen jaq­sy maman bar. Biraq ózimiz túsken kınolarda kamerany qaı jerden qoıý kerektigi jóninde ope­ra­torlarǵa aqyl-­keńes berip otyramyz. «Tomı­rıske» atysý úshin kaskader qyzdar kóp kerek. 15 qyzdy qosymsha Tomırıs úshin daıyn­dap jatyrmyz. Álııa Ysqaqovamyz Kanadada júr. Jibek Jappasbaeva bizben birge Bollıvýdtyń kınosyna qatysyp jatyr. Joldasym Alfııa «Kóshpendilerde» dýbler boldy. AQSh-tyń «Konan-Varvarynda» bas keıipkerdiń dýbleri boldy. Aqan Sataevtyń «Tomırısine» qatysýǵa daıyndalyp júr.

– Tehnologııa damyǵan saıyn álemde kaskaderlerge degen suranys artyp keledi. Siz munyń sebebi nede dep oılaısyz...

– Tehnologııa damyǵan sa­ıyn kıno jasandylyqtan bas tartyp jatyr. Mysaly, kez kelgen sıýjetti ekrandaý úshin tiri adam kerek. Sýret, kartına, tipti robot ta adamdy almastyra almaıdy. О́ıtkeni plastıkasy basqa, jaqynnan kórsete almaıdy. Áıteýir myń túrli kiltıpany shyǵyp turady. Attyń ústindegi qı­myldardy kartınamen berý múmkin emes. Qazir kó­rermendi aldaı al­maısyń. Kı­no tehnologııany molynan engizip jatyr, áıtsede kıno­stýdııalardyń kas­kaderlerge degen suranysy azaımaı otyr. Mysaly, bú­gin­de biz qatysyp jatqan Bol­lıvýdtyń «Princess» kınosyna 111 kas­kader qatysyp jatyr.

– Siz úshin kaskader bolý bıznes pe, álde ózińiz jaqsy meńgergen sport túri me?

– Qazir álemdegi mamandyq­tyń kez kelgen túri bıznes­pen qabysyp ketti. Siz de osy suh­batty jaqsy daıyndap, onyń basshylaryńyz tarapynan jaqsy baǵalanǵanyn qalaısyz. Qazir álem jaqsy mamandardy bir-birinen qyzǵanyp, ózine tartyp jatyr. Bul bıznestiń ústemdigin arttyra túsýde.

 Bıznestik sıpaty tartymsyz óner óspeıdi. Ol bireýdiń asyrandy kúshigi tárizdi bolyp qalady. Shetelde kıno – bıznes, sport – bıznes, tipti jýrnalıs­tıka da – bıznes. Sheteldik BAQ-tyń nemese she­tel­dik kıno­týyndylardyń birneshe mıllıondyq aýdıtorııany jaýlap alýynyń sebebi sol. Men úshin de óner ári bıznes, ári kásibim. Mysaly, Gol­lıvýd pen Bollıvýdqa tek attyń ústinde otyra alatyndar kerek bolsa, ıspandardy ala salatyn edi. Ispandar attyń ústinde jaqsy otyrady, jaqsy shabady. Biraq at ústinde qylyshtasa almaıdy.

Tańdaý – qazaqtarǵa tústi. Sebebi álemde attyń ústinde arqalanyp ketetin qazaqtar ǵana ekenin jurttyń bári bilip boldy.

– Sizder mundaı deńgeı­ge qalaı jettińizder. Jattyq­ty­rýshylaryńyz myqty bol­­­dy ma?

– Bizdiń jattyqtyrýshy­la­rymyz joqshylyq boldy de­sem senbeısiz. 1990 jyl­dar­dyń basynda bolmashy tıyn-te­benderge bola kı­no­ǵa tústik. Shy­nyqtyq. Qa­lamaqymyz dám­hanaǵa barýǵa zorǵa jetetin. Sol jankeshtilik qanymyzda qalyp qoıǵan shy­ǵar. Qazir de elde keıbir kıno­larǵa tegin túsýge daıynbyz. Bizge qanymyzdy sýy­typ alýǵa bol­maıdy...

– Kaskaderlik mektep ashý oıda bar ma?

– Joq. Bul qaýipti maman­dyq. Sebebi­ ózim túsirilim ba­­­ry­­­­synda qabyrǵamdy syndy­ryp al­ǵanmyn. Kaskaderlik–esh­­bir erejege baǵynbaıtyn qa­­­ýip­ti kásip. Mektep ashamyn dep nıettengen adam tek kásip­qoı ǵana emes, qaltaly da azamat bolýy kerek. Saqtandyrý kompanııalarynyń jumysy álsiz. Kınoǵa túsý barysynda shákirtterińniń biri jaraqat alyp qalsa, onyń obaly kim­ge? Qazir bizdiń komandamyzda ártúrli bekgraýndolar – burynǵy chempıondar, men sııaqty aýyldan shyqqan azamattar bar. Olardyń bá­ri shynyqqan, kaskaderlik she­ber­­liktiń zańymen ómir súredi.

– Sizder «Neýderjımye 2» kınosynan keıin Atlantık-sıtıdiń sporttyq «Oskar» syı­lyǵyn aldyńyzdar. Al­dyńyzdan úlken múmkindik­terdiń esigi ashyldy. Kóp adam­dar sizderdi Gollıvýdqa ketip qalatyn shyǵar dep sáýe­geılik aıtqan edi.

– Iá, «Oskar» bizge Gol­lıvýdtyń esigin ashty. Bul kas­kaderlerge arnalǵan ha­lyq­­aralyq marapatat. Ol Shvar­senegger, Stallone sııaq­ty úl­ken sporttan ketken kaskader-akterlerdiń usynysymen belgilengen. Gollıvýdtyń kas­kaderler qaýymdastyǵyna múshelikke qabyldady. Qazir bizde, sheteldik qana emes, qazaqstandyq jobalar da kóp. Mysaly, qańtar aıynyń basynda Italııadan usynys ke­lip tústi. Onyń túsiriletin ýa­qyty Aqan Sataevtyń «Tomı­rısimen» qatar bastalady. Men  «Tomırısti» tastap qaıda ketemin..

Ýaqytymnyń kópshiligi el­de ótedi. Dúnıede aqshamen baǵalanbaıtyn qundylyqtar bar.

Áńgimelesken  Gúlbarshyn SABAEVA,

jýrnalıst

ALMATY