HVIII ǵasyrda Jánibek Berdáýletuly deıtin batyr ómir súrgen. Shamamen 1714 jyldary týyp, 1792 jyly dúnıeden ótken. Osy kisi óziniń urpaq-juraǵatyna qaratyp:
Aýmaǵyń, aýylyń, asyń adal bolsyn,
Adaldyń qaıyry bar, aramnyń zaıyry bar,
Isiń adal bolsa, tilegiń qabyl boldy!
– dep ósıet tastaǵan deıdi.
Batyrdyń ósıetin oryndaý úshin kindiginen taraǵan áýlet «Adaldyq joralǵysy» deıtin dástúr belgileıdi. Onyń tártibi bylaı: ár jyly mal tóldep, qozy-laq qara qulaqtanǵan, aǵashy búr jaryp, shóp shalǵyndap, jer jasyldanyp, aq molaıyp, mal sóldengen maýsym aıynda batyrdyń barlyq úrim-butaqtary jınalyp joǵarydaǵy dástúrdi atqarady.
Áýeli aq dastarqan ústinde jas shybyqtar ákelinedi. Aldymen áýlettiń úlkeni bas bolyp, batyrdan qalǵan mura kezdikti qolyna alyp, kópshiliktiń aldynda: «Meniń – asym adal, sózim – adal, isim – adal», dep qolyndaǵy kezdikpen jas shybyqty kesedi eken.
Eger de bireýge ótirik aıtyp aldaǵan nemese ósek taratqan, urlyq jasaǵandary bolsa, kóptiń aldynda táýbege kelip, kúnásin moıyndap, keshirim suraıdy eken. Mundaıda áýlettiń úlkenderi sheshim qabyldap, zııandalýshy jaqtan keshirim surap, tipti shyǵyny bolsa ótetkizgen. Eger zııan keltirýshi týystyń shyǵyndy óteıtindeı dúnıesi bolmasa, aǵaıyndary kómektesken.
Mundaı dástúrden keıin áýlettiń adamdary jyl boıy ózin, sózin, isin jamandyqtan saqtap, jylyna bir keletin joralǵyǵa uıalmaı barý úshin adaldyq jolynan taımaýǵa tyrysyp, ómir súrgen.
Bul dástúr Altaı-Zaısan óńirinde jańa nızamǵa (qazan tóńkerisi) deıin saqtalyp kelgen. Qazir joq. Osyndaı bir ǵana dástúr qanshama jyl, qanshama adamdy jamandyqtan saqtap keldi. Qaıran qazaǵymnyń dástúrleri-aı.
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
