Ǵylmanıdyń qyzy

Úkijanǵa aınalǵan Múmına

– Apa, ózińiz jaıly aı­tyńyz­shy.

– Azan shaqyrylyp qoı­ǵandaǵy esimim Múmına, biraq bul at atalmaı ketti. Onyń sebebi 1928 jyly bizdiń úı kám­peskege ilikti de, aýyldan 9 adam bolyp Aqmolaǵa qonys aýdardyq. Sol kelgen kúni ákem ustaldy da, qoly­myz­daǵy aýyldan ákelgen bar­ tamaǵymyzdy milısa alyp ketti. Áke túrmede jatyr, al anam baıǵusty qalada esh­kim tanymaıdy. Ashtyqqa ury­nyp, úsh sábı, ájem tórteýi Aq­molada ashtan óldi. Tiri qalǵan Qamat degen jalǵyz baýyrym ekeýmizdi ákemniń bir shákirti aman qalsyn dep Jańarqaǵa alyp ketti.

Túrmede otyrǵan ákemdi qut­qarǵysy kelgen milısalar qalaı shyǵaramyz dep basy qatqanda abaqtydaǵy tutqyn Ábdikárim Músımov degen kisi qaıtys bolady. Sol adam­nyń­ qu­jatyn ákeme berip, Ǵy­l­­­ma­­nıuly óldi dep, ákemdi Mú­­sımov qylyp shyǵaryp ji­­beredi. Túrmeden bosap otba­syn izdese, 9 jannan jal­ǵyz áıeli ǵana qalǵan. Eki bala Jańarqada, túgendep júrer zaman emes, ákem áıelin alyp Omby jaqqa tartyp ketedi. Sodan bas­tap ákem Sadýaqas Ǵylmanı emes, Ábdikárim Músımov, men Múmına atymdy tastap Úkijan Mú­sımova boldym. Tek 1999 jyly alǵash umra qa­jylyqqa bararda jańadan qu­jat tapsyrarda qabyldap otyrǵan azamatqa: – Botam, osy ýaqytqa deıin qashqynnyń qy­zy bolyp keldim. Endi ajal jaqyndaǵan sııaqty, endi ózim­niń ákemniń atyn jazýǵa bola ma? – dep durys tegimdi qaıtyp aldym.

Músımova bolyp keshken ǵumyr

Úkijan apanyń jasy 95-te. Ishki áleminen nur tó­gil­gen, qulynym, balam, qara­ǵym dep otyryp áńgimesin aıtqan ananyń syry tek bir otbasynyń ǵana emes, tutas halyqtyń zary ispetti.

– Apa, ákeńiz Ombyǵa ket­ti, sizder bolsa Jańarqada júr­­sizder, sodan qalaı qaıta tabys­tyńyzdar?–deımin oıǵa shomyp ketken apany sózge tartyp. – Qulynym-aý, ol da uzyn sonar áńgime deıdi – qıyn kezeńder bolsa da balalyǵy es­ke túsken Úkijan-Múmına apa.

Biz barǵannan keıin Ja­ńarqada da ashtyq biline bastady. Ol kezde sıyrdy buzaýmen saýady ǵoı, sonda inim ananyń-mynanyń buzaýyn ustap turyp sıyryn saýýǵa kómektesedi de, bir kúrijke sútti ózi sol jerde iship, bireýin maǵan áke­lip berip júrdi. Ol sút ishke turmaıdy. Sodan ıe bolyp ákel­­gen kisige bizdi Aqmolada tu­ratyn naǵashy apamyzǵa apa­ryp salyńyz dep jalyndym. Ol kisi Lenın kóshe­sinde tu­ratyn naǵashy apamyzǵa ákelip tastady.

Apam bizdi jýyndyryp, qo­lyndaǵy bar tamaǵyn berip bolǵan soń, «El jaqtan ashtyqtan qashqandar Omby asyp jatyr eken,  men vokzalǵa baryp, bilip keleıin», dep ketken. Balam-aý, men Allanyń talaı ret úıiriltip ákelip kómekteskenin kózimmen kór­dim ǵoı. Barsa, vok­zalda atam men ákemniń ini­si Káken Om­by­ǵa ketpekshi bo­lyp Aq­molaǵa kelipti. Ekeý­miz­diń aryq­tyǵymyz sondaı tek súlde, súıek­ke jabysqan te­ri ǵanamyz, júretin ál joqty­ǵynan Káken aǵam ekeýmizdi kóterip vokzalǵa ákeledi. Sonda atammen kórisip jylaǵanym esimde.

Ekinshi bir Allanyń kóme­gin kórgenimdi aıtaıyn. Zaman kish­kene durystaldy ǵoı, qoı Ombyda júre bergenimiz jaramas dep elge qaıttyq. Ákem kolhozda jumys isteıdi. Bizderdi balalar demeıdi, tań atysymen kolhozdyń jumysyna áketedi. Bir kúni aramshóp otap júrsem, aldyma qaǵaz ushyp keldi. Qa­rasam gazet. Oqyp otyratyn shama bar ma, qaltama salyp alyp jumysymdy isteı ber­dim. Keshke úıge kelip sham jaryǵymen oqysam, «Ol­jabaı, Barlybaıdyń molda­sy bolǵan Sáken qalpeniń tamy­ryna balta shabylsyn. Ol túsin ózgertip, Ábdikárim Músı­mov bolyp júr», degen mazmunda gazetke maqala basylypty. Qaıtadan jylap-syqtap, ákemniń Áshirbek degen dosy bir at taýyp berip, ákem sol túni maǵan hat jazyp qaldyrǵandaı «Áıel alyp kelýge kettim» dep boı jasyrýyna týra keldi. Ákem tún ortasynda izin sýy­typ úlgerdi, al tań ata úıge mi­lı­sa keldi.

–  Ákeń qaıda?

– Joq bilmeı­min, keshe aram­shóp julyp jumystan kelsem mynadaı hat jatyr, – dep kór­settim.

– Áı­dá júr, – dep meni alyp Ereı­men­taýdyń Pavlovka de­gen je­rine ákelip qamap tas­tady. Eki kó­zim bulaýdaı jylap otyr edim, tereze shynysyn tesip, tasqa oralǵan hat tústi. «Erteń seni maǵan alyp keledi, sonda eshteńe bil­meımin, ákesi úshin balasy jaýap bermeıdi degen Stalınniń sózin aıta ber. Al myna hattyń kózin qurt» degen jazý bar eken. Ál­gi hatty jyrtqannyń ústine shaınap jep qoıdym. Er­teńine jaýapqa alyp keldi. Qabaǵy túksıgen bireý zekip sóılep, ákemdi surady. «Shóp julyp kelsem, ákem joq, áıel alýǵa kettim dep hat qaldyrypty degennen tanbaı, áke úshin bala jaýap bermeıdi», degen qaýly shyqqan dedim.

Aýylǵa jetsem, qolymyz­da­ǵy barymyz – bir sıyr men bir jylqyny kolhoz alyp qo­ıypty. Endi qaıtemin, Tor­ǵaı degen jerde ákemniń inisi tu­rady, tańerteń erte tu­ryp alyp Torǵaı qaıdasyń dep júgirip kelemin. Artymnan bir bala qýyp jetip, jolda qas­qyr jep qoıady, serik bola­ıyn dedi. Ekeýmiz jedel-jedel basyp, kún batqan soń Torǵaıǵa jet­tik. Ákem áli sol aýylda júr eken. Bolǵan oqıǵany estigen soń, «qoı, qaramdy batyrý kerek eken» dep elden ketti. Al men sol úıde qaldym. Biraq ta­myzdyń aıaǵy bolyp qalǵan, oıym mektepke barý. Sodan jolǵa shyǵyp, qalaǵa baratyn bir júk mashınasyna otyryp, Aq­molaǵa jettim. Bólke apam­nyń qolyna taǵy da kelip, qazirgi №4 mektepke Úkijan Músımova bolyp sabaqqa bardym. 1937 jyl ǵoı, eger álgi tekke jazylmasam, mektepte de oqı almaıtyn edim.

«Dinińdi dúnıege satpa»

Áńgime Múmına apanyń aýzynan shyqqanymen, bul tek jeke bir adamnyń ǵana emes, sol kez­degi kózi ashyq árbir azamat­tyń, qudaı jolyn haq degen árbir din ókiliniń basynan keshken zar edi.

Úkijan-Múmına apa ákesi tý­raly aıtýdan jalyqpaıdy. Ja­sy kelip qalsa da ákesi mol­dalyq etken meshitke atyn alyp berýde talaı emen esikti qaq­qanyn, Imanǵalı Tas­maǵam­betovtiń Astana qala­sy­­nyń ákimi bolǵanda qol­daý kór­setkenin, ákesiniń eń­bek­terin zerttep jaryqqa shy­­­ǵarýda ter tókken Dıhan Qam­zabektiń meshitke qu­jat týralaımyn de­gende sol kezdegi qalalyq til depar­ta­­mentiniń basshysy bol­ǵan Qonysbaı Ábildiń jan­ashyr­lyq tanytqanyn aıtýdan ja­lyq­paıdy.

– Apa-aý, ákeńiz qýdalanyp jú­rip Omby asyp, sol jerde kolhozda jumys istedi deı­siz, al moldalyqqa qashan oral­dy? – deımin. – Oıbýı shyra­ǵym-aı, aty-jónin jasyryp, basqa adammyn degen adamda qan­­daı kúı bolady? Biraq ákem eń­bekten esh qashqan joq. Ol kez­de tuqymdy qolmen shashady ǵoı, sonda ákemniń bir kúni 7 gek­tar jerge tuqym seýip áb­den qaljyraǵany týraly ózi jaıyn­daǵy esteliginde jaz­ǵany da bar. Osyndaı diń­keletken aýyr jumysqa ákemdi qımaǵan­dar, Seıpolla Aqajan qalpe bas­taǵan jaqyndary jandaryna kó­shirip alady. Sol jerde eki jyl otyrǵan soń 1946 jyly Aq­moladan arnaıy naǵashymyz Omar balasy Sadýaqas pen Ahmet balasy Mustapa izdep kelip,  Aqmolaǵa dinı ýákil bo­lýǵa shaqyrady. Barǵysy kelmese de el atynan qıylyp otyr­­ǵan jaqyndaryn qımaı ákem Aqmolaǵa kóshedi. Qazirgi Ǵyl­­manı atyndaǵy me­shittiń or­nynda ol kezde Qu­saıyn de­gen kisiniń eki bólmeli úıi bol­ǵan. Sol úı meshitke aınalyp, jyl saıyn úlkeıtilip, Aq­mola­daǵy ıslam dininiń or­ta­ly­ǵy­na aınaldy.

1953 jylǵa deıin Aqmolada tur­dyq. Ol kezde Qazaqstanda dinı basqarma joq, dinbasy Táshkende. 1953 jyly ákemdi búkil Qazaqstannyń qazıy etip bekitti de, biz Almatyǵa kóshtik. Kim-kimniń de óz ákesin keremet kó­reri anyq, áı biraq, meniń ákem­deı jan sırek. Aldyna qoı­ǵan asyn ómiri ózi jemeıtin, ja­nynda otyrǵandarǵa bólip salyp berip, Alla bergen rı­zyqty bóle-jara jegen du­rys, berekesi artady deı­­tin. Úne­mi oqyp, jazyp júretin, zerdesine toqyǵan dú­nıeni aıamaı bó­lisetin darhan jan edi. Buryn ákemniń sony­syn uǵa bermeıtin edim, endi qazir ózim asty jal­ǵyz ishe al­maımyn. Balam-aý, ákem Al­ma­tyda Qonaevtyń qasynda ja­tyr, óz ósıeti boıynsha ma­­zar turǵyzbaı belge deıin be­ki­tip, basyna muqalaq tas qoı­dyq. О́zi men ketkende je­tisi, qyrqy, jyly degendi ber­meı, ol qarajatty jetim-je­sirge ber degen soń solaı jasa­dyq. Erteń men ólsem de belge deıin bekitedi.

Ákemdi meshitten shyǵardy. Sondaǵy balam halyqtyń qur­­me­tin aıtaıyn, Keńsaıǵa de­ıingi 25 shaqyrym jerge múr­desin ıyqqa salyp kóterip apar­dy. Kóshede kólikter dybystap shyǵaryp saldy. Ákem «di­nińdi dúnıege satpa» deıtin sol qalybynan jazbaı ketti jaryqtyq.

О́mirden jaqsylyqty da, jaman­dyqty da kórdim. Azamat bolǵan ulym Tarazǵa jumyspen ket­tim dep, sol kúıi oralmady. Qatty kúızeldim. Biraq táý­beme keldim. Almatyda mamyr aıy qandaı, ýyljyp turǵan, jaz emes pe, sonda men ústime qa­­lyń kúpáıke, basyma túbit bó­ke­baı tartyp aryq jaǵalap ulym­dy izdeıdi ekenmin. Bir kúni aryq jaǵasynda esimdi jı­dym. Qudaı-aý, men Allaǵa qar­­sylyq jasap, qaıtpasqa ketken ulymdy izdeımin dep myna tús­ken kúıim ne dep, ózimdi sók­tim. Sodan es jıdym. 95-ke jasym keldi, ákemniń aty ól­gen joq, meshiti men mý­zeıi bar, artynda qalǵan mu­ralary ki­tap bolyp shyǵyp ja­tyr, Al­laǵa shúkir, óren-ja­ranym aıt­qa­nymdy eki etpeıdi. Ba­lıǵatqa tolǵannan bastap namaz oqydym, qaza qylmadym. Qan­sha ǵumyr qal­ǵanyn bir Alla biledi, bi­raq ana dúnıege ketýden qo­ryqpaımyn. Jaqsy kóretin ja­qyndarym sonda, myna dú­nıege bárimiz qonaqpyz, tek qan­daı qonaq bola aldyq? To­bamnan jańylmadym, quly­nym, sony dátke qýat etemin, men de jumyrbasty pendemin, jaza basyp, qııanat jasaǵan jerim joq sııaqty kórinedi, biraq qatesiz emes shyǵarmyn.

Múmına apam oılanyp oty­ryp qaldy. Tynyshtyǵyn buz­baı taram-taram bolǵan apa­nyń qolyna bir, meıirim tun­ǵan júzine bir qaraımyn. Sol sát únsizdikti apanyń ózi buzdy. Aýyz úıde júrgen neme­resine dybystap: – Qarǵam-aı, atańnyń bir kitabyn alyp kelshi, myna táteńe jazyp bereıin, – dep Sadýaqas Ǵylma­nıdiń «Zamanymyzda bolǵan ǵulamalardyń ǵumyr tarıhtary» degen kitabyn syıǵa tart­ty.

Anar TО́LEÝHANQYZY,
«Egemen Qazaqstan»