Sonymen qatar tanymal tarıhshy Ermuqan Bekmahanovtyń qyzy Naılıa Bekmahanova E.Pýgachev kóterlisi jaıly uzaq jyl zerttep jazǵan, 1968 jyly jaryq kórgen «Ýchastıe kazahov v Krestıanskoı voıne pod predvodıtelstvom E.I. Pýgacheva v 1773-1775 gg» atty monografııasynda joǵarydaǵy Sapýra Mátenqyzy týraly «Legenda o Nevıdımke» atty bólim bar. Tarıhshy apamyz bul bólimdi 1983 jyly «Kóktemir týraly ańyz» degen atpen qazaqsha tárjimalatqan-dy.
Hosh sonymen... úlken ǵalym oqymystylardyń nazaryn aýdaryp, olardyń zertteý nysanasyna ilingen Sapýra kim? Jazýshy Ánes Saraıdyń jazýy boıynsha Sapýra 17 jasynda turmysqa shyqqan. Biraq kúıeýi 1771 jylǵy Edil qalmaqtarynyń shańdy joryǵynda qaza taýyp, jesir kelinshek ámeńgerlik jolmen qaınysy Janbaltanyń eteginen ustapty.
1775 jyly joǵarydaǵy E.Pýgachev búligi janyshtalǵan soń, kóterilisshilerge dem berdi degen jeleýmen patsha áskeri Jaıyq boıyndaǵy kazak-orystardy, arǵy bettegi qalmaqtar men teristiktegi bashqurttardy, ishki taraptaǵy mordva, chývash, cheremistermen qatar qazaq rýlary – tabyn, tama, baıbaqty, jaǵalbaıly, shekti, kerderi t.b. jazalaýdy qarastyrady. Jáne bul mindet ataqty qolbasshy Sývorov basqarǵan áskerge júkteledi.
Dál osy qarsańda, ıaǵnı 1775 jyldyń qyrkúıek aıynda Elek, Qobda saǵasynda otyrǵan qazaq rýlary jazalaýshylarǵa qarsylyq tanytyp, atqa qonady. Bul oqıǵa tarıhta «Kóktemir kóterilisi» degen atqa ıe. Osy joıqyn tolqýdy basqarǵan adam – Sapýra Mátenqyzy. 1776 jyldyń kókteminen bastap óz betinshe áreketke kiristi. Jasaq sany 10 myńǵa jetti.
Aqtóbe oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi «О́lke tarıhy» ǵylymı-zertteý bóliminiń meńgerýshisi Aıbek Ertemirov jınastyrǵan derekke úńilsek, Kóktemir – Sapýra jasaǵy kóbinde patsha áskeri oryn tepken qamal-bekinisterge partızandyq tásilmen shabýyl jasap otyrǵan eken. Atap aıtqanda, tabyn Qalybaı, tama Qadyr bastaǵan qazaq sarbazdary Krasnogorskıı, Chernorechenskıı, Verhneýralskıı, Orsk, Ilın, Gýrev qamal-bekinisterin shaýyp, qalmaq redýti men Jaıyqtaǵy Kırsanov hýtoryn talqandaǵan. Iаǵnı kóterilisshiler Sývorov basqarǵan jazalaýshylardy talaı ret san soqtyrǵan. Bul oqıǵa jaıly Sývorovtyń 1775 jyly 22 maýsymda general P.I. Panınge jazǵan haty bar («Qazaqstan áıelderi» jýrnaly, № 2, 1997).
Sóıtip typ-tynysh jatqan qazaqtyń kenet dúrligýi patsha aǵzamnyń uıqysyn buzyp, ol Orynbor gýbernatory Reınedorpqa máseleni tez arada jónge keltir degen tapsyrma júkteıdi. Gýbernator bolsa áýeli kóterilistiń qalaı paıda bolǵanyn bilý úshin jasaýyl tatarlar Ǵubaıdýlla Adgamov pen Raqymqul Ibraevty qazaqtardyń ishine jansyz etip jumsaıdy (Tabyl Qulyıas, «Qaǵaz qaıyq», Astana. Folıant, 2015. – 141).
Tyńshylar sol kezdegi kishi orda bıleýshisi Nuraly hannyń kómegimen kóterilisti «Kórinbes – Kóktemir» degen atpen basqaryp otyrǵan 22 jastaǵy kelinshek Sapýra Mátenqyzy ekenin anyqtaıdy. Jansyzdardyń gýbernatorǵa joldaǵan baıanhatynda, joǵarydaǵy áýlıeniń Sapýradan basqa eshkimniń kózine kórinbeıtini, adamsha sóıleıtini, qaıda ekeni belgisiz, eki-úsh táýlikke deıin joǵalyp ketetindigi, aýylǵa oralǵanda sıyrsha ókiretindigi jaıly aıtylǵan eken.
Osyndaǵy «Kórinbes – Kóktemir» ańyzy jaıly shynaıy paıym jasaǵan adam Ábish Kekilbaev: «Otarlaýshylarǵa qarsy eldi kóterý armany Sapýra kelinshekti tarıhta balamasy joq, eń qıyn da qaterli avantıýraǵa bas tigýge májbúr etti. О́ıtip, ol óz piri Kók buqa – «Kóktemir» atynan áreket etýge bel býǵyzdy» depti.
Kóktemir kóterilisin halyq qoldaǵanymen, han-sultandar jaqtyra qoımaǵan syńaıly. Nuraly han gýbernatordan ásker shyǵaryp, búlikshi aýyldardy jazalaýdy qaıta-qaıta surap (Orynbor obl. muraǵaty, 3-qor, 1-t., 152-is, 318-321 pp.), óz tarapynan ataqty starshyn Syrym Datuly men óziniń uly Esim sultandy kóterilisshilerge jiberip, bekerge qan tókkennen nátıje shyqpaıtynyn eskertip, josparynan bas tartýǵa shaqyrdy.
1776 jyldyń aıaǵynda kóterilis sap tyıylǵan. Oǵan sebep, Kóktemir – Sapýranyń mezgilsiz qaıtys bolýy deıdi zertteýshiler. Osylaı halqynyń azattyǵy úshin óziniń tómenetek áıel ekenin avantıýralyq túrde jasyryp, jalǵan áýlıe atynan el basqarýǵa májbúr bolǵan batyr apamyz tarıhtan ótipti.
Beken QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
