Jan baspaǵan jasylyn tapqan aqyn

«Ańsar» men «Aǵyn», «Qııal» men «Metafora», «Qarańǵyda» men «Eki sát» oqylady. «Ábish, endi «Qasqyrdy» oqy, «Aspandy» oqyshy!» degen daýys­tar shyǵady... Sonda deımin-aý, tyńdap otyrǵandar da qatarlas qurby, «menmin» degen myqty-myqty aqyndar. Biraq naq óleń oqyǵan kezde Ábýbákirdiń áýselesi ozyp, mysy basyp ketedi. Bári biraýyzdan ylǵalsyz aq júrekpen Ábýbákirdi moıyndaıdy, jaqsy kóredi.

«Kókbóri degen bólek uǵym ǵoı, al kádimgi, «Bolsa daǵy qataldyqtyń, qaskóıliktiń beınesi», qasqyr bolyp oılanǵan da tolǵanǵan qazaqtyń tuńǵysh aqyny osy bizdiń Ábýbákir. Adamnyń qurǵan qaqpanyna túsip, sıraǵyn qaqpan kesip ólgeli jatqan qasqyrdyń zary saı-súıegińdi syrqyratady, adamdarǵa aıtqan ósıet-syry janyńdy tolqytady.

Ata jolyn jalǵastyrdym burynǵy,

Adal boldym óz isime bolattaı.

Qasqyr aryn qasterledim,

Atyma kir jolatpaı.

Qatal adam qaqpan qurdy,

Qýlyq qyldy,

Qýalamaı, oq atpaı.

Oı-hoı shirkin,

О́z joly úshin kúıip ketken bir pende

Bar ma eken men sekildi molaqtaı?!

...Álde biz de qoıamyz ba adal

asty asaýdy,

Adamdardan oqımyz ba

qýlyq-sumdyq jasaýdy?

...Qor bolady-aý qasqyrlyǵym,

qaıratym,

Qaıda syıyp júrer eken aıbatym.

Kórip ólgen jolbarystyń ýysyn,

Baqytty eken meniń Kókjal týysym.

Men – baqytsyz!

Sen ne deısiń jaryq Aı?

Halim bitti... Kórinesiń...

Kórinesiń tarydaı.

Mine, osyndaı áserli, aıanyshty ári dál sýret jalyn júrekpen oqylǵanda seniń de janyń shyǵyp keterdeı shyr­qyr­aıdy. Qasqyrǵa janyń ashıdy, adam­dar­dyń qataldyǵyna betten basyp qyn­jy­lasyń, nalısyń. Odan ári:

Sońǵy tilek –

Qasqyrlarym qasqyrlyqqa

qunyqsyn,

Al adamdar qasqyrlyqty umytsyn.

Men de jedim Adam jegen tátti asty,

Nege olar menimenen qastasty?

Aıt olarǵa,

Qaqpandaryn... Qaqpandaryn áketsin.

Adamdyǵyn ózderine bas etsin,

Adaldyǵyn qasqyrlarǵa pash etsin!

Bylaı qaraǵanda asa qarapaıym, biraq ishki qýaty eresen osynaý jyr qasqyrlardyń ǵana emes, adamdyq pen adaldyqtyń da gımni bolǵandaı. Qasqyr qasqyrlyǵymen, adam adamdyǵymen qasıetti degen oıdy ańǵartady.

Ábý­bákir­diń qasıet pen kıeniń, tektilik­tiń tereńine boılaǵan jyrlary asa taǵ­dyrly jyrlar bolǵandyǵyna ómir kýá. Toqsanynshy jyldardyń basynda qazaq­tyń bir top jas aqyn-jazýshylary Máskeýge búkilodaqtyq keńeske bardy. Jıynnan jaqsy mereılenip qaıtyp kelgen soń qazirgi belgili jazýshy Júsipbek Qorǵasbek aıtady: Sonda orys, ázerbaıjan, armıan, grýzın, basqa da ulttardyń jas aqyn-jazýshylary sózin, maǵynasyn uqpasa da, Ábýbákirdiń óleń oqyǵanyn qyzyqtap tyńdaýǵa qaıta-qaıta kelip, aqynnyń arqaly shabytyna tańǵalyp súısindi, deıdi. Maqamyna, sarynyna, jyrdyń quıylysyna, taý qulatardaı sarqyraǵan ekpin-aǵy­ny­na, aqyn jigittiń birese kúzdeı kúr­singen, bir­ese kóktem bop kúlimdegen quby­ly­syna qatty áserlenedi. Iá, shynaıy aqyn­dyq qudiret osyndaı bolsa kerek.

Ábýbákirdiń biraz óleńderi ózin týdyrǵan aqynnan bólek, óz betinshe ómir súre bastady. Olaı deıtinimiz, ana bir jyly qazirgi kópshilikke tanymal ónerpaz Nurlan Álimjanov О́skemendegi kórkemsóz oqý saıysynda Ábýbákir aǵasynyń «Qasqyryn» oqyp, halyqty qaryq qylady, ózi qanjyǵasyna bas báıgeni bókteredi. Kópshilik mazmundy, maǵynaly óleńge de, ony kelistirip oqyǵan daryndy sheberge de razy. Zalda otyrǵan sol kezdegi oblys prokýrory, general, el aǵasy Hakim Kóshqalıev rıza bolǵandyǵy sondaı, sol arada óz atynan jeke marapat taǵaıyndap, Nurlanǵa «Qasqyrdy» qaıtadan oqytyp, keremet qasqyr terisin syıǵa tartqan edi. Bul kúnde áleýmettik jelige júktelgen «Qasqyrdy» tánti bolyp oqýshylar sany on myńǵa jetti. Jarkentten, Kókshetaýdan, basqa jerlerden aqyn Ábýbákir Qaıran­nyń «Qasqyryn» erekshe ińkár-ynty­zar­lyq­pen oqyp, óner dodalarynda báıge alý­shy jetkinshekterdiń jańa legi shyǵa bastaǵanyn estip qýanýlymyz.

Ábýbákirdiń sonaý sekseninshi-toq­sanynshy jyldardaǵy alaý shaby­ty­nyń sert semserindeı, ǵajaıyp ómir gımni sııaqty óleńderin jyr súıetinderdiń bilmeıtini kemde-kem-di. Solardyń deni ózekke shoq túsiretin, janam degen júrekke ot túsiretin oıly da soıly, nurly da syrly, aqynnyń ámbe azamat­­tyń temirqazyq asqaq maqsatyn aıqyndaǵan muratty hám mııatty jyrlar bolatyn.

Aǵyn. Aǵyn.

О́mirdiń bári de aǵyn.

Osy aǵyndar qaldyrar jazyp ánin.

Osy aǵyndar ot ózen sekildenip,

Oshaǵyńnyń oraıdy jalyndaryn.

Osy aǵyndar ozǵan at, jeńgen erdiń

Máńgi qorǵap qalady ar-ujdanyn.

Aǵyn. Aǵyn.

Aqynnyń jany da aǵyn.

Qara sózben qaldyrar qazyna myń.

Aǵyn emeı nemene aǵylǵan til,

Ýyn syrtqa shyǵarar bar yzanyń,

Aǵyndardyń ishinde aqbas tolqyn –

Aqyndardyń ishinde tabynarym.

Aǵyndardyń ishinde aqkóılek qyz –

Arýlardyń ishinde saǵynarym.

Aǵyndardy aralap bara jatyr

О́z júregim, ózimniń janym-arym.

Bizdiń Ábýbákirdiń de shabytty sha­ǵyn­daǵy jan sezimi – tolassyz aǵyn­dardyń arpalysy. Onyń poezııasy mımyrttyqtan, máımóńkeden, kólgir­lik­ten, jyltyrlyqtan ada, jóńkilgen joıqyn aǵylys. О́mirde de osylaı aǵyl-tegil bolyp júredi. Keshegi Qasymdarǵa, Muqaǵalılarǵa tán naǵyz aqyndyq bolmys pen batyrlyq minez de Ábýbákirdiń boıynan molynan tabylady. Jańaǵy aıtqan sekseninshi-toqsanynshy jyldarda Almatyda páterden- páterge kóship júrgenniń ózinde onyń úıi beıne jas aqyndardyń ádebı salony ispettes bolatyn. Jumataı Jaqypbaevtyń áıgili poezııa qaǵanatynyń ıyqtaryn julyp jegen sen tur, men ataıyn noıandarynyń bári osynda da jıi-jıi jınalyp bas qosýshy edi. О́leńderin oqyp, pikir talastyryp, máre-sáre qyzyqqa batýshy edi. Jumaǵań shertken kúılerdi, dámdep aıtqan áńgimelerdi tyńdaýshy edi. О́z basym kúni keshe dúnıeden ozǵan dúldúl qalam­ger Raqymjan Otar­baevpen, Semeı­de­gi pyraq aqyn Tynysh­tyqbek Ábdi­ká­kimulymen ám basqalarynyń bi­ra­zymen «provınsııa­dan» kele sala osy Ábý­bákirdiń «ádebı sa­lo­nyn­da» ta­nysyp, ta­laı-talaı ǵanıbetke ke­nel­­gen­imdi áste umy­tar­myn ba.

Belgili aqyn Baýyrjan Jaqyp sol shaqty keıinirek: «Qasqyr» men «Aspandy» oqyp bizdiń Ábish, qarsy kelgen jaýyn da qulatatyn» dep eske alsa, sonysy naǵyz shyndyq bolatyn. Bul kúnde Mańǵystaýda jatqan, ol kezde Almatyda erkindep júrgen bólek­she daryn Svetqalı Nurjan da osy pikir­di qýattap, Muqaǵalı qarǵyp turyp sura­sa, jyr-ǵumyryńdy jalǵastyrǵan Ábý­bákiriń bar dep aıtarmyn dep tol­ǵa­nypty. Al búginde Astanany jaılaǵan batyr minezdi Baıanǵalı aǵasy sol jalyndy jyrlardy, jaılaý kúnderdi saǵynyshpen eske alyp, júregin bylaı­sha búlkildetedi: «Aq qaǵazǵa tús­pe­gen­men dastan bop, Tańǵajaıyp sát­ter ótti bas­tan kóp. Ábýbákir aqyn inim ekeýmiz Túngi baqty kezýshi edik mastaý bop. Appaq qarǵa aýnap jata ketýshi ek, О́leń oqyp «Aspan! Aspan! Aspan!» dep». Jyr qudireti, poezııadaǵy aǵyl-tegil sezimderdiń aǵyny júrekterdi, mine, osylaı eljiretedi.

Teginde, Ábýbákir óleńderindegi kók­bórilik rýhymyzdy ardaq tutatyn arda minez ómirden kórgen ónegelerinen tamyr tartady, balalyq shaǵyndaǵy qaınary móldir, qaıraǵy qatty bolǵanyn ańǵar­tady. Ol minezdi darytqan – «kók­par­shy men atbeginiń áýleti», «kıeler­ge – túıelerge ıeger, qabaǵynan qar bora­ǵan qara shal». Iá, qısyq ketken kez­derindegi osy qara shaldyń qam­shy­men tartyp jiberer shaqtaryn saǵynary da bar. Bul – tilge usta, dilde nusqa ákesi Rahmetolla. Túıebazy, quty­ryn­ǵan býralardyń arasynda júregi shaı­lyq­pas, túıe qomy, at jalyn joldas etip, Tarbaǵataıdyń tarǵyl tasyndaı qaıratty bolyp ósken ójet bala osy Ábýbákir edi.

«Shegirtkeli, sheńgeldi, shubar shıli, Jerimdi ańsap júregim syńarsıdy. О́ze­gimdi órtese ótken kúnder, О́n boıym­nan óleń men muń ańqıdy» dep ózi aıtqandaı, Ábýbákirdiń jan-júre­gi tek óle­ńnen ǵana balqytyp quıyp jarat­qan­daı bop kórinedi. Jyr­la­ryn­daǵy tabıǵılyq pen shynaıy­lyq, tunyq tazalyq pen alǵaýsyz adaldyq tánti etedi. «Qara jerden úzilse qaıran taban, Tikenegin jerimniń qaıdan tabam?!» dep aǵynan jarylýy qapysyz sendiredi.

Keıinirek ózi «О́nerge jer kóp óte baı, óteri senen joq biraq» dep jyr­la­ǵandaı, aqyn jyrlarynyń bir altyn besigi – stýdenttik albyrt shaǵy ótken Semeı. Ábýbákirdiń «baýyrsaqtaı baýyrmal» júregi «Terek dińin kisi eken dep, Japyraǵyn qus eken dep qalatyn» lúpildegen aǵyndy, ańsarly shaqtary da osy. Ádebıettanýshy abyz aǵalar Qaıym Muhamethanov, Tóken Ibragımovtar bolashaǵynan úmit kútip, talaı taǵylym dáristerin tyńdatýshy edi. Aǵalar aldynda Ábýbákir jasyndaı jarqyldap, josylta jyr oqýshy edi. Ásirese Alash arystary Ahmet, Mirjaqyp, Maǵjandar jaıynda sol 19-daǵy órim shaǵynda alǵash Qaıymdaı qaıratker aǵanyń
aýzy­nan estip edi.

Osy áz aǵalar aq batasyn berip, as­qaq aqyn bolsyn dep Ábýbákirdi astanaǵa attandyrǵan-dy. Ádebı ortaǵa qal­tqysyz aralasty. О́leńin alǵash tyń­daǵanda-aq Ǵafý, Qadyr aqyndar «Bárekeldi!» desken. Buǵan deıin prozamen kóbirek áýestenińkirep júrgen talap­ker óleńge osydan soń shyndap kiri­sip, jyruıyqqa birjola boılady. «Jan baspaǵan jasyl bar, men tabamyn!» dep sertti sózin aıtyp, aqyn­dyq­tyń mııat jaıqynyna qulash urdy.

Jan baspaǵan jasyldy Ábýbákir tapty. Ol ózgege uqsamaıtyn óziniń erekshe, aqyndyq salqar álemin jasady. О́mirin óleńinen, óleńin ómirden áste bólektemeıtin Ábýbákir jyr­laryn­daǵy asqaq rýh, móldiregen meıirim, qaza­qy qýaqylyq, shynshyldyq pen shynaıy­lyq qazaq poezııasynyń ár kezeńin­­degi eń bir jarqyn betterdi eske salatyndaı. Asyly, ol Qasym, Muqaǵalı, Tólegen, Jumeken, Jumataı aqyn­dardyń juldyzdy shoǵyrymen úndes, rýhtas, jalǵas. Qazaǵyn rııasyz súıgen aqynnyń Abaı hakim atasy sııaqty keı sátterdegi shymbaıǵa batyrar synshyldyǵy da adal nıetten týyp, aza­mat aqynnyń shyn shamyrqanysyn ańda­tady, «ýly sııa, ashy til, ne jazyp ketse jaıy soldyń» qııasyn meńzeıdi. Júrek­tiń yzasyn, kóńildiń nazasyn da kúlbiltelep, jasyryp-jaýyp, aıtpaı buǵyp qalatyndardyń soıynan emes. Aqyn júreginiń aınymas temirqazyǵy parasat pen aqıqat nysanasynan áste adastyrmaıdy. Shabytty shaqtarynda «Álemniń búkil aq nuryn boıyna jıyp, ǵaryshtan kelgen sııaqty ǵajaıyptanady». Kólgirsýge jany qas. Poezııaǵa dál Ábýbákirdeı adal aqyn sırek. Onyń poezııasynyń ón boıynda «Oısylqara jaryqtyqtar zańǵardaı, teńseledi tym zııaly jandardaı». Onyń óleńderiniń ańsary bıik, alaýy – aq jalyn, shabyty – sáýleli sezimderdiń jóńkilgen aǵyny. Qazaqtyń Ábýbákir aqyny «sáýkeleden syǵalaǵan sáýleli oıǵa» súıinedi, al «áıel turmaq, erkek bitken sybyrlap» ketse, kúıinedi. Keı-keıde «eń tátti dám – ómirdiń ýy ǵana!» dep ashy aıtyp, aqıqatqa júginedi. Jan-júrek­tiń osy kúızelisterin «Ul bop tý­yp qatynynan qazaqtyń, Qul bolýǵa tıis­ti ediń sen nege?» degen shyrqyraǵan janaıqaıǵa jetkizedi.

Iá, shynymen-aq, aqynnyń ómirde taý-
sylmas muńy da, sarqylmas ǵajaby da – qazaǵy. Sol úshin Qarakereı Qabanbaı batyr babasynyń rýhyna sha­ǵy­­nyp, Mahambettiń qorjynda ketken zarlyq basyn joqtaıdy. Jeltoqsan kóte­ri­lisinen keıin ile-shala Alban Uzaq batyrdyń óler aldyndaǵy aqyrǵy sózin aıtyp, «Orystyń ulyǵyndaı pasyq bar ma, Qanymdy urttap iship qasyqtarda!» dep shamyrqanady. Jeltoqsannan keıingi súrgin-soıqanda qaladan qashqan qazaq jigittiń zary bolyp tógiledi óleńi. Sonymen birge «Qazaq degen azap kórgen arystan, Esirkeı kór jaryq tań!» dep bolashaqtan úmit etedi.  Ábýbákirshe tol­ǵasaq: «Halyqtyń orny ólshense bo­la­shaqpenen, Shyn qazaq bolyp qalýǵa ja­rasaq der em».

 Zaman men qoǵamnyń, adam men tabıǵattyń qaltarystaǵy talaı syrlaryn qapysyz jyrlaǵan, eńseli, esti dúnıelerge toly «Mańdaıdaǵy jazýlar» atty jyr jınaǵy úshin Ábýbákir Qaıran 2004 jyly halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty atandy. Osy tamasha jyr jınaǵyn jany jánnattan jaı tapqyr jaqsy aǵamyz, qazaqtyń kórnekti aqyny Sáken Imanasovtyń «Jyl kitaby» dep baǵalaýy biraz jaıdy bildirse kerek-ti. Odan keıingi jyldarda birinen biri ótken «Erasyl», «Jasyl jańbyr», «Narkesken» atty tolymdy jyr kitaptaryn týdyrǵan Ábýbákirdiń aqyndyq aǵyny bir sát te báseńdegen emes.

 Qazaq poezııasyndaǵy ballada men poe-
ma janrlaryn kórkeıtýdegi kórnekti bir úles Ábýbákir Qaıranǵa tıesili der edik. Qabanbaı batyrdyń jastyq jyrlaǵan «Erasyl» jetkinshekter úshin taptyrmas hrestomatııalyq poema. Al qazaqtyń eń jaqsy júz poemasynyń qataryna qosylǵan «Kenesary» tarıhı dastany osynaý kók­jal tulǵanyń qasiretin, zamana sıpa­tyn keńinen tolǵap, aqynnyń epı­ka­lyq qýatyn aıqyn tanytty. Qazaq han­dyǵynyń 550 jyldyǵyna arnalǵan músháırada báıgeli bolǵan taǵy bir tarıhı dastany «Nızam» Táýke hannyń «Jeti jarǵysynyń» dúnıege kelýi oraıyndaǵy aýyr taqyrypty ádemi bıpazdap alyp shyqty. «Muryn ana – Júzeı qyz» tolǵaýy da Ábýbákirdiń tarı­hı taqyrypqa shappaıkerligin ta­ǵy bir aıǵaqtady. Al Jeltoqsan kóte­ri­­lisine qatysýshy jigittiń tragedııa­syn to­laıym shabytpen sheber beınele­gen, «Juldyz» jýrnalynda jarııalanǵan soń­ǵy dúnıesi – «Ol» qıssa-hıkaıaty óleń men qara sózdiń qorytylǵan quı­ma­syn­daı, mazmun men forma tur­ǵy­sy­­nan alǵanda da tyń sonyǵa bas­tap, aqyn­nyń jańa, tuǵyrly bıigin nus­qaı­dy.

Alpys jasynyń asqarynda «Men ǵashyqpyn ǵalamǵa» dep jar salǵan aqyn jany mazasyz. Alashyn alǵaýsyz aımalaǵan aqyn jyrlary kúlli adamzatty da aıqaryp qushaǵyna alady. «Men – jerlikpin!» dep aıtýǵa da erligi men keńdigi, peıili men meıirimi jetedi. Halqyn qaltqysyz súıgen aqynnyń jan tebirenisine biz de qosylyp:

Eldik pen erlik baıqalar áli,

Shaıqalar áli talaı kók.

Ketkenin halqym qaıta alar áli,

«Alla!» dep... Sonsoń «Abaı!» dep – Ábýbákirge ilese qaıtalaǵymyz keledi.  Arqyraǵan aǵynnan baısal aǵysqa kóshken, tamyrynda «ystyq qaırat, nurly aqyl, jyly júrek» búlkildegen osynaý sabat poezııa qazaqtyń óleń súıer qaýymyna dáıim qýanysh syılaı bersin.

Qorǵanbek AMANJOL,

«Egemen Qazaqstan»