2018 jylǵy naýryz aıynyń 15 juldyzynda Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, S.J.Asfendııarov atyndaǵy Qazaq ulttyq medısına ýnıversıtetiniń klınıkalyq farmakologııa kafedrasynyń meńgerýshisi, Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor RAHIMOV Qaırolla Dúısenbaıulynyń týǵanyna 70 jyl, ǵylymı, pedagogıkalyq jáne qoǵamdyq qyzmetine 46 jyl tolady.
Qaırolla Rahımov 1948 jyldyń 15 naýryzynda Baıanaýyl aýdanyndaǵy Baıanaýyl kentinde dúnıege keldi. Ákesi Dúısenbaı Rahmetov – Uly Otan soǵysynyń ardageri, mektepter uıymdastyryp, bilim ordalaryna basshylyq jasaǵan ustaz. Soǵysta jáne beıbit kúnderdegi erlik isteri úshin birneshe orden jáne medaldarmen marapattalǵan. 2016 jyldyń 24 qarashasynda el Úkimetiniń qaýlysymen Baıanaýyl aýdanyndaǵy Aqsan orta mektebine Dúısenbaı Rahmetovtiń esimi berildi. Anasy Qapsa-qajy Rahımova – ustaz, tyl eńbekkeri, segiz bala ósirip, «Kúmis alqa» qurmet belgisimen, medaldarmen marapattalǵan.
1966 jyly Baıanaýyl aýdanynda S.Toraıǵyrov atyndaǵy qazaq orta mektebin bitirgen Qaırolla Dúısenbaıuly asqaq armandarynyń jeteginde Almaty memlekettik medısına ınstıtýtynyń emdeý isi fakýltetine oqýǵa tústi. Stýdent kezinen-aq jaqsy oqyp, qoǵamdyq jumystarǵa aralasty. «Ustazy jaqsynyń ustanymy jaqsy» degendeı onyń qabiletin gospıtaldik hırýrgııa kafedrasynyń meńgerýshisi, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor A.Súleımenov tanydy, ǵylymǵa jol kórsetti.
1972 jyly ınstıtýtty úzdik bitirgen bolashaq ǵalym eńbek jolyn Almaty qalasyndaǵy ortalyq qalalyq klınıkalyq aýrýhanalarda hırýrg-dáriger bolyp bastady. Az ýaqytta kásibı sheberligin kórsetti, emhana, bólimshelerde jáne aýrýhanalardyń shuǵyl hırýrgııasynda jumys isteı júrip, hırýrg kómekshisinen jeke ózi ota jasaıtyn hırýrg deńgeıine kóterildi.
Hırýrgııalyq tájirıbede qaterli isikterdi emdeýde medısınanyń álsizdigimen betpe-bet kelgen jas hırýrg onkofarmakologııa salasynda ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizip, naýqastardyń ómirin saqtap qalýdy óz aldyna maqsat etip qoıdy. Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń qaterli isikterdiń tájirıbelik hımııalyq terapııa zerthanasynyń aspırantýrasynda oqyp júrgende farmakolog ǵalym, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor O.Kabıevtiń jetekshiligimen Qaırolla Dúısenbaıuly janýarlarǵa zerthanalyq ǵylymı tájirıbeler jasady. Kezinde qol jetkizgen hırýrgııalyq daǵdylary jas ǵalymǵa janýarlarǵa ǵylymı tájirıbe jasaýdy tez meńgerýge kómektesti. Ǵylymı zertteýler barysynda dárilik preparattardy, olardyń mólsherin ósire otyryp, hımıoterapııanyń jańa kombınasııasynyń utymdy túriniń tıimdi keshenin jasady.
Q.Rahımovtyń ǵylymı qyzmeti Qazaqstanda jańa ǵylymı baǵyt – ınnovasııalyq tabıǵı zattar hımııasy, fıto jáne onkofarmakologııanyń qalyptasýy, damýy kezeńimen sáıkes keldi. 166 otandyq jańa tabıǵı preparatty jáne olardyń túrlendirilgen ónimderin farmakologııalyq turǵydan zerttedi. Klınıkaǵa deıingi jáne klınıkalyq tájirıbelerden keıin 15 ınnovasııalyq otandyq biregeı fıtopreparat densaýlyq saqtaý tájirıbesine engizildi. Onyń farmakologııalyq, klınıkaǵa deıingi zertteý jumystary isikke qarsy basqa jańa preparattarǵa arnalǵan.
1991-1996 jj. Q. Rahımov S.J. Asfendııarov atyndaǵy Qazaq memlekettik medısına ýnıversıteti farmakologııa kafedrasynyń aǵa oqytýshysynan professor dárejesine deıin jetti.
Uıymdastyrý jumystary men pedagogıka salasyn qatar alyp júrip, óz bilgirligi men qabilettiliginiń jáne óz isine berilgendiginiń arqasynda ǵalym elimizdiń úsh birdeı joǵary medısınalyq ýnıversıtetteriniń jalpy jáne klınıkalyq farmakologııa kafedralaryn alǵash uıymdastyryp, onyń birinshi meńgerýshisi boldy. Atap aıtar bolsaq, 2000-2013 jyldar aralyǵynda Qazaq medısına ınstıtýty (qazirgi Qazaqstan-Reseı medısınalyq ýnıversıteti) jalpy jáne klınıkalyq farmakologııa, al 2005 jyly Qazaq medısınalyq úzdiksiz bilim berý ýnıversıtetiniń klınıkalyq farmakologııa, densaýlyq saqtaý tehnologııalaryn baǵalaý jáne dáleldi medısına kafedralarynyń negizin qalap, onyń alǵashqy meńgerýshisi boldy. 2018 jyldan bastap S.J. Asfendııarov atyndaǵy Qazaq ulttyq medısınalyq ýnıversıtetiniń klınıkalyq farmakologııa kafedrasynyń meńgerýshisi.
Osy jyldar ishinde oqý úderisine bilim berýdiń jańa úlgilerin engizýge jáne ýnıversıtettik ǵylymdy damytýǵa nazar aýdaryp, joǵary bilikti mamandar daıyndaýǵa belsendi túrde qatysty.
«Shákirtsiz ustaz tul» dep dana halqymyz aıtqanyndaı, Qaırolla Dúısenbaıulynyń shákirt tárbıeleýde de orny erekshe. Shákirtteri elimizdiń irgeli jáne qoldanbaly ǵylymyn damytýǵa óz úlesterin qosýda, pedagogıka, uıymdastyrý, basshylyq qyzmetterde jumys jasaýda. Solardyń ishinde shákirti Talǵat Seıitjanuly Nurǵojın – S.J.Asfendııarov atyndaǵy Qazaq Ulttyq medısına ýnıversıtetiniń rektory, Qazaqstan Respýblıkasy ál-Farabı atyndaǵy ǵylym men tehnıka salasyndaǵy Memlekettik syılyqtyń laýreaty, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor. PhD doktory Aqnur Amanbekqyzy Turǵumbaeva – «Daryn» memlekettik jastar syılyǵynyń ıegeri jáne «Eń jas ónertapqysh», «Eń jas ǵalym» nomınasııalarynyń, Memlekettik ǵylymı stıpendııanyń jeńimpazy. Aınur Maratqyzy Jumaqaeva qaterli isikke qarsy otandyq tabıǵı ınnovasııalyq «Arglabın» preparatyn genetıka turǵysynan zertteýde jáne t.b. shákirtteri bedeldi qyzmetterdi atqarýda.
1993 jyldan 2003 jylǵa deıin Q.Rahımov Densaýlyq saqtaý mınıstrligi Memlekettik farmakologııa komıtetiniń birinshi tóraǵasy boldy. Akademık Q.Rahımovtyń jetekshiligimen Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń Farmakologııa komıteti halyqaralyq júıe jáne Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy talaptary boıynsha otandyq jáne sheteldik dárilik zattardy Qazaqstanda tirkeý boıynsha TMD-da jetekshi saraptaý ortalyqtarynyń birine aınaldy. Qazaqstanda alǵash ret Q.Rahımovtyń basshylyǵymen Memlekettik tiziliminiń jyl saıynǵy merzimdik basylymyn, otandyq jáne sheteldik dárilik quraldar: klınıkaǵa deıingi jáne klınıkalyq aprobasııa boıynsha negizgi materıaldar jınaǵyn jaryqqa shyǵarý jolǵa qoıyldy.
2006 jyly Q.Rahımov ózi qaıta uıymdastyrǵan Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Bıologııalyq zertteýler ortalyǵy janyndaǵy Bıologııalyq baqylaý, sertıfıkattaý jáne klınıka aldyndaǵy zertteýler ortalyq zerthanasynyń dırektory bolyp taǵaıyndaldy.
Q.Rahımov 2007-2013 jyldar aralyǵynda Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń bas farmakology retinde uıymdastyrý jumystarynyń kóshbasshy ekenin taǵy da dáleldedi.
Qaz KSR Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýty komsomol komıtetiniń hatshysy (1978-1987), Almaty oblysy jas ǵalymdary jáne maman-dárigerleri keńesi tóraǵasynyń orynbasary (1988-1991) boldy. Ol 1995 jyldan bastap QR Dárigerleri men provızorlary assosıasııasynyń vıse-prezıdenti, Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Farmakologtar jáne farmasevtter assosıasııasynyń prezıdenti.
2001 jyldan beri densaýlyq jáne farmakologııa salasyna qatysty gazet-jýrnaldardyń, halyqaralyq redaksııalyq keńestiń, respýblıkalyq ǵylymı-tehnıkalyq keńestiń múshesi, sondaı-aq Qyrǵyz Respýblıkasy Bishkek qalasyndaǵy doktorlyq (kandıdattyq) dıssertasııa qorǵaý jónindegi mamandandyrylǵan keńestiń múshesi boldy.
Ǵalym Farmakologııa ınstıtýty men Nazarbaev ýnıversıtetiniń (Astana q.) ǵalymdarymen birge jańa ǵylymı-tehnıkalyq baǵdarlama jasaýda.
Qaraǵandy qalasyndaǵy «Fıtohımııa» halyqaralyq ǵylymı-óndiristik holdınginiń ǵalymdarymen birge qaterli isikke qarsy otandyq jańa tabıǵı preparatty 25 jyldan asa izdestirý júrgizilýde jáne ári qaraı farmakogenetıka turǵysynan ǵylymı zertteýler jalǵastyrylýda. Atalmysh mekemeniń farmakologııa zerthanasynyń bas ǵylymı mamany retinde granttyq jobalarǵa, baǵdarlamalarǵa qatysady. 2017 jyly Bilim jáne ǵylym mınıstrligine «Jańa fıtopreparattardy jasaý jáne olardy farmakologııalyq jáne klınıkalyq zertteý» jáne «Terpenoıd molekýlalaryn farmakogenetıkalyq zertteý jáne olardyń molekýlalyq-genetıkalyq áreket etý mehanızmderi» taqyryptary boıynsha birlesken granttyq jobalarǵa berilgen ótinimderi bıýdjettik qarjylandyrýǵa oń sheshimin tapty (2018 j.).
Endemıkalyq ósimdik – tyqyr jýsannan bólingen bir attas seskvıterpendi gamma-laktonnan alynǵan qaterli isikke qarsy «Arglabın» preparaty jasaldy.
Q.Rahımov ǵylymǵa degen sheksiz súıispenshiligi men qaıratkerliginiń arqasynda ǵylym jolynyń kez kelgen qıyndyǵyna tóze bildi. Qaterli isikke qarsy «Arglabın» preparatyn farmakologııalyq jáne klınıkalyq turǵydan keshendi zerttedi, preparattyń túrli jańa dárilik úlgilerin klınıkalyq zertteý barysynda «Arglabın» qaterli isikter men olardyń metastazdaryn emdeý kezinde emdik jáne aldyn alý quraly retinde usynyldy. Osylaısha, jańa qaterli isikke qarsy fıtopreparat Qazaqstanda obyr aýrýlarymen kúresýde úlken jetistik boldy.
2007 jyldyń 3 jeltoqsanynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á. Nazarbaevtyń №451 Jarlyǵymen Q. Rahımovqa «Qazaqstanda tabıǵı seskvıterpendi laktondar hımııasy boıynsha zertteýlerdi damytý, solardyń negizinde jańa dárilik zattar izdestirý men jasaý, biregeı otandyq fıtopreparattar óndirisin uıymdastyrý» atty ǵylymı eńbegi úshin joǵary marapat – Qazaqstan Respýblıkasynyń ǵylym men tehnıka salasyndaǵy Memlekettik syılyǵy berildi.
Q. Rahımovtyń jasaǵan eńbekterine saı marapattary da az emes. «Altyn dáriger» qurmetti ataǵy, «Densaýlyq saqtaý isine qosqan úlesi úshin» tósbelgisi, «Eren eńbegi úshin» medali, «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri» ataǵy, «QR densaýlyq saqtaý isiniń úzdigi» tósbelgisiniń tapsyrylýy, Baıanaýyl aýdanynyń qurmetti azamaty, Ulttyq ǵylym akademııasynyń tolyq múshesi – akademıgi bolyp saılanýy, Pavlodar oblysynyń qurmetti azamaty ataǵynyń berilýi qajyrly eńbeginiń laıyqty jemisteri dep bilemiz.
Akademık Q. Rahımov – ǵylymmen qatar pedagogıka salasynda, ıaǵnı, shákirt tárbıeleýde de bilikti ustaz. Onyń fıtofarmakologııadan, farmakologııadan jáne klınıkalyq farmakologııadan qazaq tilinde jazǵan oqýlyqtary elimizdiń medısınalyq ýnıversıtetterinde oqý quraly retinde oqytylýda.
Qaırolla Dúısenbaıuly Rahımov – iri ǵalym, talantty pedagog, otandyq fıtopreparattardyń damýyna ólsheýsiz úles qosyp kele jatqan fıtofarmakologııa salasy boıynsha qazaqstandyq ǵylymı mekteptiń negizin qalaýshy.
Ol – sırek kezdesetin aqyl ıesi. Uıymdastyrýshylyq qabileti zor jan. Eńbekqor, maqsatqa talpynýshylyqta qajyrly kúsh-jiger tanyta bilýimen, belsendi ómirlik baǵdary bar, sondaı-aq adaldyq pen jaýapkershilikti sezine bilý sekildi qasıetterimen erekshelenedi. Osy keremet adamı qasıetter áriptesteri men shákirtteriniń arasynda oǵan degen zor qurmeti men iltıpatyna jol ashty.
Qaırolla Dúısenbaıuly zamanaýı órkenıettiń talabyna saı qoǵamnyń densaýlyǵyn arttyrý isiniń ózekti máselelerin kótere bilgen ári ony sheshýdiń ońtaıly joldaryn ǵylymı júıelegen ǵalym ekendigi shynaıy aqıqat. Endeshe, Qaırolla Dúısenbaıulyna ult múddesi úshin tógilgen mańdaı terdiń óteýin búgingi ózi baýlyp, tárbıelegen bilikti mamandary ári áýletten órbigen urpaqtarynyń keleshek ómirinen kórýdi jazsyn dep tileımiz. Denine saýlyq, otbasyna yntymaq, bereke bersin!
Serǵazy ÁDEKENOV,
«Fıtohımııa» halyqaralyq ǵylymı-
óndiristik holdınginiń basqarma tóraǵasy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,
QR ǵylym men tehnıka salasyndaǵy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty,
QR Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, hımııa ǵylymdarynyń doktory, professor
