Et, sút kombınattary gújildep jumys istep jatsa da et ónimderi, shujyq, sary maı sııaqty aǵzaǵa asa qajet taǵamdar erkin satylmaıtyn. Tek barlyq jerde tanysyń (jalpaq til «blat» deıtin) bolsa ǵana durys dúnıege qol jetkizetinsiń. Jospar oryndaý úshin toqsannyń, aıdyń, jyldyń aıaǵynda ǵana ondaı dúnıelerdi dúkender bir-eki kún sata bastaıtyn. Onyń ózinde qaptaǵan kezekten qol jetkizý ońaı emes, biraq áıteýir satylǵanyna máz bolatynsyń. Orystyń bir syqaqshysynyń «1999 jyldyń 31 jeltoqsanyna deıin ólmeı jetsem-aý, aıdyń aıaǵy, toqsannyń aıaǵy, jyldyń aıaǵy, ǵasyrdyń aıaǵy, myńjyldyqtyń aıaǵy-áı, bir qarq bolar edim-aý taýarǵa» deıtin ýytty ázili ómir shyndyǵy edi.
Ol kezde alǵan aqshań naqty pul emes, kerek dúnıeńdi satyp ala almaıtyn nomınaldy dúnıe-tin. Biraq sonyń ózi de jete bermeıdi, kóp aqsha tabý da ońaı emes-ti: qosymsha jumys isteseń, aqyly qyzmet kórsetseń, mashınań bolyp, qolyń bosta jolaýshy tasysań – «eńbeksiz tabys tabý» degen aıyp daıyn turatyn. Adamnyń erkin qımyldaýǵa qol-aıaǵy ǵana emes, sanasy, aqyly da qursaýda boldy. О́zderiniń salyp bergen sara jolynan sál aýytqyǵan adamnyń bárin «teris pıǵyldy», «qaýipti» degen esepke alatyn. О́tken ǵasyrdyń 60- jyldarynan bastap qana ondaılardy joıyp jiberýdi azaıtyp, túrmege, jyndyhanaǵa qamady, oǵan deıin tek atyp tastaıtyn.
Qýatty tamaq ishpegennen qarapaıym adamdardyń sany ekeýden aspaıtyn balalary qulaǵynan kún kórinetin aryq, áljýaz bolatyn edi. Qaladan qonaqqa kelgen ondaı balalardy aýyldyń qaradomalaqtary kúreskende op-ońaı burap tastaıtyn.
Árıne, kıim, tamaq óndiretin barlyq óndiris oryndary jumys istep jatqanda birinshi kezektegi qajet dúnıeler tapshy bolmaýǵa tıisti edi, biraq sosıalızmniń solaqaı saıasaty bólinisti durys uıymdastyra almady. Qalada turatyn partııa-keńes qyzmetkerleri, ásirese nomenklatýraǵa engender defısıt degendi bilgen joq. Olarǵa aptanyń arnaıy kúninde jabyq dámhanalardan et, sút ónimderi, sheteldik sándi kıimder, etikter, tipti taza araq-sharap pen sapaly temekige deıin satylatyn. Al úlken qyzmettegilerge kez kelgen dúnıeni úıine tapsyryspen jetkizip beretin. Bulardan basqa kóp aqsha tabatyn jazýshylar men ǵalymdar, ataǵy bar ártister men ánshiler, kásiporyndar men mekemelerdiń bastyqtary jaqsy turdy. О́ıtkeni aqshasy kóp bolǵan soń olar «túsirip beretin» adamdarǵa artyq aqsha tólep, bárin de tabatyn. Sondyqtan olar sosıalızm ıdeologııasyn jaqtap, onyń kúsheıe túsýine qyzmet etti.
Al qarapaıym halyq barlyq qıyndyqty kórdi. «Sosıalızm naǵyz ádiletti, barlyq halyqtyń joǵyn joqtaıtyn qurylym» degen sózder tek aýyzben ǵana aıtylatyn jalǵan nasıhat ekenine kózderi jetti. Árıne, bilim alý mektepte de, joǵary oqý oryndarynda da tegin boldy, alaıda ondaı mysaldardy kapıtalıstik elderden de keltirýge bolady. Mysaly, kapıtalıstik Fransııada kúni búginge deıin joǵary bilim óz azamattary túgil sheteldikterge de tegin beriledi. Sosıalızmniń tegin emdeýimen de maqtanýǵa bolmaıdy. Sapaly dárilerdiń bári defısıt, sondyqtan qarapaıym halyqty sapasyn tyshqanǵa, ıtke synaǵanymen adamǵa qanshalyqty paıdaly bolary tekserilmegen, jetildirilmegen preparattarmen emdeıtin.
Osynyń bárin jazyp otyrǵan sebebimiz – keıbireýlerdiń KSRO-ny maqtap, burynǵy nasıhattyń qurbany bolyp júrgendikterin kórgen soń esterine salyp otyrmyz. Onyń ústine táýelsizdik jyldary týǵan jastar da kóp nárseni bile bermeıdi. «Sosıalızm kezinde bári jaqsy bolyp edi, áleýmettik qoldaýlar keremet bolýshy edi» degen keıbireýlerdiń áláýláılimine erip ketpeı, ashy shyndyqty bile júrsin degen oı da bar.
Qudaıǵa shúkir, qazir qazaq qalaǵa batyl kelip, tegis qonystanyp jatyr. Bul aýyldaǵy ómirdiń qıyndyǵynan ǵana emes, jaqsy turmysqa jetýdi, jaıly jaıdy (balasyn durys mektepte oqytý maqsaty da sonyń ishinde) ańsaǵan tilekten de bolyp jatqan nıet. Árıne, kóship kelip jatqan halyqtyń bárine Jıdeli-Baısyn jaǵdaı týyp jatqan joq. Halyqtyń kóbi, ásirese baspanadan qysylýda. Esesine «jemeseń de maı jaqsy, bermese de baı jaqsy» degendeı defısıt degen joq, bári bar. Aqsha tapsań boldy, dúkennen bárin kedergisiz alýǵa bolady. Onyń ústine aýylda turyp «qalany shaýyp», Turǵyn-úı qurylys jınaq bankine aqsha jınap, sonyń kómegimen úı alyp, qonystanyp jatqandar da bar. Prezıdenttiń Úndeýinen keıin nesıe alýdyń joldary tipti jeńildep, turǵyn úıge qol jetkizý ońaılaı túseri de sózsiz. Osynyń bári qazaqtyń «men qalada ómir súre almaımyn» degenin teristeıdi.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»
