Rýhanı jańǵyrý – óskeleń urpaqtyń dara joly, adam balasynyń ishki áleminiń jańarýy, sana-sezimi, jańa ózgeristi qabyldaı bilýi. Oı jańarsa, dástúr jandanady. Dástúr jandansa, rýh kúsheıedi. Rýh kúsheıse, ult kórkeıedi. Qazaqty san ǵasyrlyq ańsaǵan armany men jarqyn kúndi kórsem degen maqsat-úmiti búgingi ǵajap kúnge jetkizdi. Ǵumyrlyq qyzmetin qazaq halqynyń táýelsiz el, órkendegen ult bolýyna arnap, sol jolda qurban bolǵan babalardyń qaısar úni búgingi jastarymyzdyń boıyna ata-ana tárbıesimen sińdi.
Úkimettiń 2017 jylǵy 17 qarashadaǵy qaýlysymen ýnıversıtet mártebesine ıe bolǵan 80 jyldyq tarıhy bar Ońtústik Qazaqstan memlekettik pedagogıkalyq ýnıversıtetinde «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn jastar arasynda keńinen nasıhattaý maqsatynda oblystaǵy joǵary oqý oryndary boıynsha alǵash ret «Rýhanı jańǵyrý» ortalyǵy quryldy. Ortalyq stýdenttik rektoratpen, stýdentterdiń ózin-ózi basqarý uıymymen, «Elbasy seriktesteri» eriktilerimen, belsendi stýdenttermen birlese kóptegen is-sharalardy uıymdastyrdy. Ádeptilik álippesi – durys sálemdesýden bastap, HHI ǵasyr pedagogyna qoıylar talap-tilekter údesinen shyǵýǵa talpynǵan jastarǵa «Rýhanı jańǵyrý» úlken serpilis syılaǵan baǵdarlama boldy.
Rýhanı jańǵyrý – adam sana sezimi men seniminiń, bilimi men ómir súrý daǵdysynyń jańarýy. Al, jastardyń rýhanı baılyǵy – olardyń bilimdiligi, ana tilimen qatar orys, aǵylshyn tilderin jetik bilýi, joǵary mádenı dúnıetanymdyq oı-óris deńgeıi. Elbasy: «Tabysty bolýdyń eń irgeli, basty faktory bilim» degende álemdik órkenıet taǵdyry da, damýy da eń aldymen adamı damýǵa, al adamı damý tikeleı bilimge táýeldi ekenin aıtsa kerek. Al bilimdi beretin orta – mektep, ony jetkizýshi – muǵalim. Ustaz – adam ómiriniń keleshektegi tutas taǵdyryna tikeleı yqpal etýshi tulǵa. Sebebi ol bolashaqtyń tutqasy bolar jas urpaqty tárbıeleıtin jáne jan-jaqty bilim berý isindegi qoǵamnyń halyq sengen ókili. Bizdiń ýnıversıtet bolashaq ustazdardy daıarlaıtyn kıeli meken. Tabysty, aldyńǵy qatarly el bolý úshin ózgeristerge tez beıimdelip, ǵylym-bilimdi jedel meńgerý qajet. Biz de osy jolda aıanbaı eńbek etip kelemiz.
Bizdi ulttyq bolmys pen biregeılikti saqtap, sanany jańǵyrtý jolynda bilimge umtylǵan jastarymyzdyń Otanǵa, elge, ultqa degen súıispenshiligi súısintedi. Birneshe tildi bilgen adam eshteńeden utylmaıtynyn júregimen túsinetin olar keminde úsh tilde erkin sóıleıdi. О́z jeri men onyń baılyǵynyń ıesi bolý úshin jańa tehnologııalardy meńgerip, jańasha ómir súrýge úırenýdiń joldaryn bilýge tıis ekendikterin túsinedi. Ońtústik Qazaqstan memlekettik pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń hımııa, bıologııa, ınformatıka mamandyqtarynyń stýdentteri taza aǵylshyn tilinde oqıdy. Al basqa mamandyq stýdentteri qazaq, orys, aǵylshyn tilderinde bilim alady. Sheteldiń joǵary oqý oryndarymen jasalǵan kelisimshart negizinde oqytýshylar tildik taǵylymdamadan ótip, stýdentter bir akademııalyq semestrge oqýǵa jiberiledi. Bul – Elbasy usynǵan básekege qabilettilikti damytýdyń bir úlgisi.
Jańǵyrý – ulttyq qundylyqtardy dáripteý, qurmetteý. Ol úshin kózge kórinbes detaldiń ózi úlken rólge ıe. Bir ǵana mysal, ýnıversıtettiń burynǵy dástúrli qońyraýyn búginde qazaqtyń qońyr úndi dombyrasynan tógilgen kúı almastyrǵan. Bul – shákirt sanasyna ulttyq ónerdiń sińirilýine az bolsa da óz úlesin qosýda.
Ulttyq sana – urpaqtan urpaqqa tarıhtyń bilimi, tulǵalar taǵylymy, tól tárbıe arqyly berilip otyrady. Ulttyq sananyń, ult rýhanııatynyń ózegi – onyń týǵan tarıhy, salt-dástúri, ádet-ǵurpy. Rýhanı jańǵyrýǵa serpin beretin kósheli ǵylym – tarıh ǵylymy. Osy maqsatta ýnıversıtette «Uly dala eli – órkenıetter toǵysynda»ataýymen kórme ortalyǵy ashylǵan. Onda Ońtústiktiń temir dáýirinen orta ǵasyrlarǵa deıingi zattaı tarıhy jınaqtalǵan. Ordabasy aýdanyndaǵy áıgili Kúltóbe qalashyǵyn zertteý barysynda bizdiń arheologtar Qańly qaǵanatyna tıesili úsh qorym tapty. I-II ǵasyrlarǵa jatatyn kóne qabirden adam súıekterinen basqa áshekeı buıymdar men qarý-jaraqtar shyqty. Sondaı-aq bizdiń ýnıversıtet arheologtary tarıhqa Arys mádenıeti degen termındi engizdi. Bul – bizdiń zamanymyzǵa deıingi IV ǵasyr men bizdiń zamanymyzdaǵy IV ǵasyr arasyndaǵy Ońtústik ólkedegi mádenıettiń joǵarǵy deńgeıde bolǵanyn kórsetedi.
Rýhanı jańǵyrý – oı-sananyń kemeldenýi. «Eger sen álemniń ózgergenin qalasań, sol ózgeris óziń bol!» Shákirtterime únemi Mahatma Gandıge tıesili osy sózdi qaıtalap aıtýdan jalyqqan emespin. Stýdentter sanasyndaǵy silkinis ózdiginen týmaıdy. Oǵan áser etýshi faktorlar kerek. Bul turǵyda ýnıversıtette esimi elge tanymal iri tulǵalarmen jıi kezdesýler uıymdastyrylyp turady. Sondaı kezdesýler shákirtterge orasan zor motıvasııa, bolashaqqa degen umtylys syılap, maqsat-mindetterin naqtylaýǵa úlken áserin tıgizetinine kózim jetti. Myrzataı Joldasbekovtiń táýelsizdik tarıhy jaıly oılary, Jaqsylyq Úshkempirov pen Qanat Islamnyń sporttyń sıqyrly álemi týraly syrlary, Bekbolat Tileýhannyń ulttyq sport pen óner týraly aıtqan tushymdy áńgimeleri men tolǵaýlary, Roza Rymbaeva men Nurjamal Úsenbaevanyń shyrqaǵan ánderi áriptester men stýdentterge shyǵarmashylyq shabyt, qulshynys syılady. Otanǵa, eńbekke degen súıispenshilikterin arttyrdy.
Bolashaqtyń baǵdarlamasyna aınalǵan maqalada atalǵan ulttyq sananyń qalyptasyp, rýhty jańǵyrtýdyń taǵy bir joly – stýdentterdi óner arqyly estetıkalyq sulýlyqqa, ulttyq qundylyqtardy dáripteýge, qundylyqtardy saqtaýǵa tárbıeleý. Osy maqsatta ınstıtýtta stýdentterdiń áýesqoı «Nur-Shańyraq» teatry quryldy. Shymyldyǵy ınstıtýttyń 80 jyldyq mereıli merekesinde túrilgen bul teatr kórermenderdiń ystyq yqylasyna bólenip úlgerdi.
Ýaqyt kerýenine bóget joq. Búgin erte, erteń kesh bolmas úshin alǵa umtylý kerek. Ýaqyt – adamnyń ómirlik kapıtaly. Ol aqsúıektikti moıyndamaıdy, bizben sanaspaıdy, tez ótip ketedi. Bir danyshpannyń mynandaı qanatty sózi bar: «Keshegi kún ótip ketti. Erteńgi kún belgisiz. Sondyqtan búgingi kúnniń quny men qadirin bil». Ýaqytty meńgere almaǵan adam jetistikke jete almaıdy. Rýhanı tutastyqta damyǵan el bolý úshin ýaqytpen sanaspaı elge eńbek eteıik!
Ońalbaı AIаShEV,
Ońtústik Qazaqstan memlekettik pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń rektory
ShYMKENT
