Shortanbaı jyraýdyń týǵanyna – 200 jyl: Zar zamannyń zarlyǵy

Shortanbaıdyń qaı óleńin alyp qarasań da qozǵaıtyn máselesi eldiń jaıy, ezgige ushyraǵan ultynyń kókeıkesti armany. Júzde­gen jyldar boıy halqymyzdyń jınaǵan rýhanı qazynasynyń aıaqasty bolǵanyna ashynyp, sol qazy­nadan shettetilgen qazaqtyń beıshara kúıge jetkizip, ótken tarıhy, máde­nıetinen jurdaı etip, dalany maqsat­syz kezip qańǵyp júrgen tobyr dáre­jesine túsirgen otarshyldyqqa qar­sy úndeıdi. Ashyn­ǵan jyraý myna dármensiz halden elin qutqarýdyń jolyn izdeıdi.

Qazaqtyń eýropasha bilim alǵan uldary qalyptasyp bolmaǵan sonaý bir qıyn kezeńde ult quryp ketpes úshin Shortanbaı jyraý ózinshe jol izdep jantalasty. Patshalyq Reseı bıligi qazaqty ult retinde qurtýdyń bir joly dep, shoqyndyrý máselesin jappaı qolǵa alǵan tusta qazaq bala­synyń ǵasyrlar boıy qanyna sińgen ıslam dininiń negizin jyrlaryna qosýy da sonyń bir kórinisi. Atameken jerinen aıyryla bastaǵan qazaqty qarsy kúreske shaqyryp «jalańash min de, jaýǵa shap» dep úndeýi de ezgi­den qutylýdyń bir joly dep qaras­tyrǵany daýsyz.

Shortanbaı jyraý sóıtip zar zamannyń týyn kóterip, kóp adam aıta almaıtyn qazaqtyń júreginde turǵan muńdy álemge jarııa etip, gazeti joq zamanda qazaq dalasyn aralaı júrip, orys otarshylarynyń ozbyr saıasatyn áshkereleýden bir tynbady. Onyń jyrlary jalǵyz qazaq emes, tatar, bashqurt, ózbek, túrikmen, qaraqalpaq, qyrǵyz, noǵaı, qarashaı tektes túrki halyqtaryna da tegis tarady. Al halqym dep tebirengen júregi eliniń eńsesi bıik bolǵanyn, azamattarynyń ata dástúr men ata dininen syrt aınalmaýyn tilegen edi. Sol sebepten de onyń jyr­lary sonaý Peterborda kózi tirisinde jaryq kórse, ózi dúnıeden ótken­nen keıin Tatarstan astanasy Qazan qalasynan 1883, 1888, 1890, 1897, 1901, 1906 jyldary qaıta-qaıta jeti ret jaryq kórdi.Túrki tektes halyqtardyń qoldan-qolǵa kóshi­rip alyp taratqan qoljazbalary áldeneshe myńǵa jetetin edi.

Otarshyldyqtyń aýyr ezgisine túsken halqynyń aıanyshty hali, óz jerinen aıyrylyp bosqynǵa aınala bastaǵan jekelegen otba­sylardyń aldan úmit kútpes tirshiligi Shor­tanbaı jyrlaryna enip, sonan qutylýdyń jolyn izdegen ulttyq ıdeıaǵa aınaldy. Onyń osy oıǵa toly jyrlary ultynyń sanasyna sińip, júregin bıledi. Zaman tanymastaı ózgerdi. Sútteı uıyǵan qazaqy qalyp bu­zyldy. Rýlyq kóshpeli kooperatıv bolyp ómir keshken tirliktiń talqany shyqty.

Shortanbaı zamannyń bulaı buzy­lýyn el taǵdyrymen, ulttyń bola­shaǵymen, qazaqtyń halyq retinde quryp ketý qaýpimen baılanystyra qaraı­dy. Osy páleniń bastaýynda qazaq­ty halyq retinde quryp ketýin maqsat tutqan orys bıligi, saqaldy sary patshasynyń ózi turǵanyn ha­lyq­qa túsindirýden uly jyraý jalyq­paıdy.

Ýáliden ketti keremet,

Patshadan ketti ǵadilet,

Aqyr zaman taıandy.

Uly jyraýdyń «Aqyr zamany» Alladan keler qııamet-qaıym emes, ol otarshyldan keletin surqııa saıasat, qazaqy ult retinde joıý saıasaty. Bı­lik qazaqy qoǵamdy ishteı irite bastady.

Áýelgi qorlar zor boldy,

Sondaı zorlar qor boldy...

Jón bilmegen jamandar,

El bılegen bek boldy, –

dep surqııa saıasatty áshkerelese, onan ári:

Minip kórer kúshi joq,

Saýyp isher súti joq,

Aqsha degen mal shyqty,

Jarly kedeı, joq-jitik

Jetkize almaı jan shyqty,–

dep halyqtyń basyna túsken aýyr da, aıanyshty haldi sýretteıdi. Jyraý buǵan zar qaǵyp qana qoımaıdy.

Tańda mahshar kún týsa

Tarazyny aýdarar, –

deıdi. Shortanbaı jyraý aıtyp otyrǵan Tarazyny (ádildik keler) aýdarar, tańda Mahshar kúni de qııamet-qaıym kúni emes, jer betindegi otarshyldyq ezgisiniń joıy­latyn kúnin meńzep otyr. Sol kúnge jetý úshin de ımandylyq, beriktik kerek ekenine halqyn sendirip, úgittep otyr.

Arqadan dáýren ketken soń,

Qýǵyndap orys jetken soń,

Amal tappaı qazaǵym,

Tústiń baryp toryna, –

dep qınalǵan jyraý osydan qu­tylar «amaldy» izdestirý kerek ekenin aıtady.

Shortanbaı jyraýdyń eldiń endigi betalysy týraly oılary, usynystary onyń óleńderiniń, paıymynyń astarynda jatyr. Onyń maqsaty – otar­shyldar bıligi jantalasa qıratýǵa kirisken qazaqy dúnıetanymdy saq­taý. Sóıtip qazaqty halyq retinde saqtap, óziniń erekshe jolymen keler zamanǵa beıimdese eken deıdi. Sol sebepten de Shortekeńniń abyzdaı sarnaǵan jyrlary halyqtyń boıyna sińimdi boldy, qazaqy dúnıetanymy saqtalǵan úlkender onyń oı-paıymyn jaqsy túsindi. Shortanbaı jyrlary aýyzdan aýyzǵa tarap, qazaq balasynyń sanasyn bı­ledi. Alashtyń ardaqty azamaty, repressııanyń qurbany bolǵan Qosh­ke Kemeńgeruly óz kitabynyń «Qarsy qozǵalystar» degen bóliminde Kene­sary sarbazdarynyń arasynda keńinen taraǵan, uranǵa aınalǵan Shortanbaı jyraýdyń myna óleńin keltiredi:

Baǵynbaǵyn, qazaq orysqa!

Baǵynsaq, qazaq orysqa,

 Osy bastan amandas,

Saryarqa degen qonysqa.

Bereke keter asyńnan,

Bılik keter basyńnan.

Nekennen neken kúıersiń,

Kúıdirýshi tabylyp,

 Kórshiles jaqyn-qasyńnan.

Qyzyǵyp tursyń baıqamaı,

Kúıingennen aıtam-aı!

 Kórinisi orystyń –

Tekemettiń túrindeı.

Oılaǵany jamandyq,

Jaradan aqqan irińdeı.

Abaqty degen úıi bar,

Qazýly qara kórińdeı.

 Qara qazan, sary bala,

Obalyna qalarsyń.

Keıingi urpaq butaqtyń,

Qarǵysyn nəlet alarsyń,

Ap keteıin bir jaqqa,

Sońymnan ershi erinbeı.

Qazaq sarbazdarynyń júreginde jattalǵan bul urandy sóz qazaqtyń HIH ǵasyrdaǵy ıdeologııasy bolǵan. Sol ıdeologııasynyń bastaýynda turǵan tulǵa Shortanbaı jyraý.

Ulttyq damý, óristeýdiń ejelgi zamannan jalǵasyp kele jatqan qazaqqa ǵana tán joly kúıreýge ushyrap jat­­qan tusta kóne ádebıeti joq halyq­tyń basqa, bóten jurtqa sińip, ju­ty­lyp kete beretinin de, oqyǵan-toqyǵany bar, Eýropa halqynan habary bar Shortekeń jaqsy túsingen. О́z halqynyń kóne jurt ekenin, ejelgi sózdiń ıesi ekenin tanytý úshin óz jyrlarynda «Sofy Aldııar» kitabyn jıi atap, Qoja Ahmet Iаssaýı sózderin eske alyp otyrady. О́z halqynyń basyna osyndaı kún týyp otyrǵanda ol «Jeruıyq», «Jıdeli Baısyndy» izdegen Asan qaıǵy, Buqar jyraý tálimin ary qaraı jalǵaıdy.

Shortanbaı jyraý saıyn dalada saırandy dáýir qurǵan kóshpeli eldiń saǵynyshty zamanyn jyrlaǵan – erkindiktiń jyrshysy. Qazaqty shyrmap, torǵa túsken torǵaıdaı halge jetkizgen otarshyldarǵa jyrmen qarsy turdy.

Keteıin dese, aldy bar,

Turaıyn dese, kápir bar,

Qaısybirin aıtaıyn,

Qazaqtyń uly qamaldy, –

deıdi ashynǵan jyraý.

Uly jyraý «Zamanyń ketti baıaǵy» degen jyrynda:

Jandaral boldy ulyǵyń,

Maıyrdy kórdiń jezdeńdeı,

Kápirdi kórdiń pirińdeı,

Tilmashty kórdiń jeńgeńdeı,

Dýandy kórdiń úıińdeı,

Abaqty tur qolyńda,

Qazylǵan qara kórińdeı, –

dep zamannyń zymııan betin ashyp, oǵan baǵynbaýǵa, moıynsynbaýǵa, ár qazaq azamatyn osy kórinisten jırene bilýge shaqyrady. Onyń bul shaqyrý joly – kúres joly, azattyqqa umtylý joly, qazaqty ult retinde saqtaý joly.

Qazaq týǵan dalasynyń tabı­ǵatymen birge ósip-óngen halyq. Ta­­myljyǵan jazdyń maısaraǵan qyzyǵyna ǵana emes, ıen dalanyń at qulaǵy kórinbes boranyna da súısine bilgen halyq. Sol dalaǵa degen súıispenshiligi de eren kúsh-qýat bergen. Onda onyń babalarynyń múr­desi jatyr. Uly daladan qym­bat qazaq úshin eshteńe joq. Sol súıispenshilik Shortanbaıdyń jyrynda bylaı kes­telengen eken:

Arqanyń jazy beıishti,

Jylqynyń eti jemisti.

Sol dalaǵa qazaq qana ıe bolý kerek ekenin jyraý bylaısha jet­kizedi:

Uzyn aqqan Sarysýdy,

О́ziń jaılap, jaǵala.

Júırik penen jorǵańdy,

О́ziń minip baǵala.

Odan ári bo­dandyqqa túsip, qazy­naly jerinen aıyrylǵan jaǵdaıdy:

Edildi aldy, eldi aldy,

Endi almaǵan neń qaldy?

Qorany sanap maldy aldy,

Qazaqqa qamqor handy aldy.

Keteıin deseń aldyń tar,

Ketpeıin deseń kápir bar, –

dep kúıinishpen jetkizedi.

Eliniń osyndaı jaǵdaıǵa túskenine jyraý kónbeıdi, qarsy áreket etýge úndeıdi. Mine, osy úndeý – halyqtyń sanasyna engen sóz ıdeıalyq baǵyt alyp, HIH ǵasyrda halyqty ezýshi otarshyldarǵa qarsy tik kótergen rýhanı kúshke aınalǵan.

Jalańash bolyp, jaýǵa shap,

Ajaldan buryn óler me?

Noqtaly basqa bir ólim,

О́lmeı de adam júre me?

Qatyn-bala qamy úshin,

Qarsy shap ta, myltyq qush!

Qur jabyrqap júdeme, –

dep uly jyraý qarsy áreketke sha­qyrsa, dushpanymen birge kúresý úshin túrki halyqtarynyń bir bolýy­n qalaıdy.

Duǵaı sálem aıtaıyn,

Tashken menen Buqarǵa.

Musylmannyń balasy

Qor bolmasyn dushpanǵa,–

dep onan ári túriktiń Qondy­gerine hat jazý, birlesý qajettigin de eske salady.

Reseı patshalyǵy qazaqty halyq retinde qurtýdy josparly túrde, kezeń-kezeńimen júrgizdi. Ulttyń basyn biriktirer kúsh, memlekettiginiń belgisi handyqty birinshi kezekte joısa, ekinshi joly ózin-ózi bıleýdiń, bótenge – dushpanǵa moıynsynbaýdyń kórinisi – bıler bıligin qurtý úshin bolystyqty engizip, bolystyń maıly jiligin ortaǵa tastap, qazaqty ózara qyrqystyryp qoıdy. Qazaq jerin tartyp alý qosa júrip jatty. О́zen-kólderdiń mańyn mujyqtar aldy. Olar sol sý kózderinen malyn sýarýǵa qazaqqa ruqsat bermedi, ańsha qýyp, atty. Osyny paıdalanǵan orys bıligi shoqynǵan qazaqqa ǵana múmkindik týǵyzyp, qalǵany qańǵyp, qyryla bersin degenge toqtady.

 Shortanbaı jyraý dinniń, ımandylyqtyń patshalyq ezgisine qar­sy bolar eń ótkir ıdeologııalyq qarý ekenin de bilgen tulǵa. Musylman dini qazaqtyń qanyna sińgen ata-baba dini, senimi. Uly jyraý:

Menmensingen zor keýde,

Qıyq júrip kete almas,

Aspanmenen óte almas,

Aldyndaǵy jolyǵar,

Qudaıdyń qurǵan tezine, –

dep otarshy bıligin qoldaǵan-qol­pashtaǵanǵa ses kórsetse,

Medrese, meshit saldyryp,

Múftıge berseń balańdy...

Sırattyń jeli soqqanda

Oraza, namaz panań-dy,–

dep kez kelgen jerge shirkeýin salyp, musylman dinine qysymshylyq jasap, qazaqty shoqyndyrýdy shuǵyl qolǵa alǵan qysastyqqa kónbeýge úndeıdi.

Ǵaıbattyń jaman ekenin

Bile tura aıtasyń,

Namaz qaza bolaryn,

Bile tura jatasyń,

Allanyń bergen aq dámin,

Aýzyńa almaı áýeli

Aramdy nege tatasyń, –

dep jyraý jaqsy men jaman aıqasqan, qazaq balasyn tobyǵynan qaǵý údegen zamanda taban tirer jeriń, arqasúıer tireýishiń, úmit qazyǵyń musylman dini ekenine eldiń kózin jetkize túsedi.

Otarshyldyń ishten búldirý áreketi sútteı uıyǵan qazaqtyń otbasyna da keri áserin tıgizetinin Semeı, Kókshetaý, Omby, tatar jur­tyn ara­laǵan Shortanbaı kóre bil­gen. Alar jarynyń páktigi – otba­syn uıy­tar negizgi kúsh ekenin, otba­synyń beriktigi qazaqy qoǵamnyń berik­tigi ekenin uly jyraý aıtýdan jalyqpaǵan.

Shynarǵa bitken maqtadaı,

Shyraıly bolsa alǵanyń,

Halal sút emgen jolyqsa,

Bolar ma edi armanyń.

Jyraý tegi, tálimi jaqsydan qyz alyp, ata-babanyń izgilikti qa­sıe­tin saqtap, órkendetetin urpaǵyn oı­laǵan adamnyń armany osylaı bolsa kerek ekenin jyrlaǵan. Eýropanyń ý­ly dertteı juqqysh saltynan saq­tandyrǵan.                

Aýdarylǵan dúnııa,

Ulyń kıdi dúrııa,

Ustaranyń júzindeı,

Qyzyń kıdi bıqasap,

Tergep kımeı baıqastap, –

dese, onan ári Batystyń buzylǵan saltyn tilge tıek etip, keler zamandy aıtqandaı boljaıdy.

Kenesary han bastaǵan ult-azat­tyq kóterilis jeńiliske ushyrap er azamattyń talaıy jazalanyp, qýǵyn­ǵa túsip, endi qaıtyp bas kótere almas jaǵdaı týyp, jat bıliginiń tor-shyr­maýyna túsken halge jyraý qatty kúıingen.

Zamanaqyr aıaǵy,

Zamanyń ketti baıaǵy.

Yqylas-nıet qalmady,

Úlkenge bılik salmady,–

dep basynan bıligi ketken eldiń toqyraýǵa ushyraǵan halin sýrettese, otarshyldyń ynsapsyzdyǵyn:

Ynsapsyz eken bul kápir,

Jerińdi aldy, maldy aldy.

Pálesi joq salmaǵan,

Qaıysady qabyrǵań.

Kótere almaı salmaǵyn, –

dep, odan ári ishteı búlingen eldiń de haline toqtalady.

Bıler para jemeńder,

Jalǵandy joldas demeńder,

Kisi aqysyn almańdar,

Aýzyńa haram salmańdar,–

dep uly jyraý endigi el jaq­sylaryn eldi azdyrar joldan aýlaq­tatyp, ǵasyrlar boıy kele jatqan qazaqtyń kóne arnasyn joǵaltpaýdy qaperge salady.

Shortanbaı jyraý túrki dúnıe­siniń rýhanı oıanýyna ıgi áse­rin tıgizgen óziniń zamandasy Shaha­býtdın Mar­janı (1818-1889) ǵula­manyń oı-piki­rinen áser aldy desek, artyq ket­peımiz. Sh.Marjanıdiń zamandasy ári shákirti Kamaraddın Haziret Semeı medresesiniń ustazy bolǵan. Ka­maraddın haziretten Abaı tálim alyp, arab, parsy tilin meńgerip, shy­ǵystyń uly jyraý­larynyń eńbekterimen tanysýǵa jol ashylǵan. Shortanbaı jyraý Semeıge barǵan ár saparyn­da osy Kama­raddın haziretpen jıi jo­lyǵyp, biraz kúnderin birge ótkizgen.

Shortanbaı Qanaıuly HIH ǵasyr­dyń basynda Peterbor, Qazan, Ýfa, Omby, Tashkent qalalarynda myńdaǵan danamen kitaby shyǵyp, ısi túrki jurtynyń rýhanı álemine áser etken «qansha ýaqyt ótse de umytylmaı...(teris qaraǵan kúnderde de» (S.Qırabaev), «uly daryn... qoǵam qaıratkeri, iri ıdeolog» (T.Kákishev) bolyp ǵumyr keshken tulǵa.

Sóıtip Shortanbaı jyry HIH ǵasyrda halyq arasyna eń kóp tara­ǵan, eldiń oı-sanasyn bılegen, rýhanı kúshke aınalǵan.

Qyzyl ımperııa zamanynda qazaq balasyn kommýnıstik ıdeologııaǵa jyǵý úshin Shortanbaı jyraý arqyly ısi qazaqtyń qanyna sińgen qazaqy ıdeologııany qurtý qajet boldy. Kommýnızmniń shapanyn jamylǵan shovınıster sol sebepti Shortanbaı jyraýdyń ár sózine tyıym saldy. Onyń birer shýmaq óleńin eske alǵany úshin eldi qatty jazalady.

Qazaq halqynyń basyna quryp ketý qasireti tónip, jer-sýyn tartyp alyp, ózenge malyn sýarýǵa kelgen qazaqty ańsha qýyp, shydamaǵany shoqynsyn, baǵynbaǵany qyrylsyn degen zamanda osy surqııalyqqa óleń-jyrlarymen qarsy shyqqan, aıtqany týǵan eliniń sanasynda jattalǵan Shortanbaı jyraý HIH ǵasyrda qazaq namysyn tý etken uranshymyz, zar zamandaǵy zarlyq aqyndarymyzdyń kóshbasshysy.

Kámel JÚNISTEGI,

jazýshy, «Qurmet» ordeniniń ıegeri