Árbir óner ıesiniń talant qýatyn tanytatyn shoqtyǵy bıik shyǵarmasy bolady desek, sýret óneriniń sańlaǵy Moldahmet Kenbaevtyń týyndylary týraly sóz qozǵaǵanda, aldymen kóz aldymyzǵa onyń «Asaýǵa quryq salý» kartınasy oralady. Tulpar dese delebesi qozatyn qazaq balasy jastaıynan jylqy jalynda oınap, qashannan qasıetti sanalǵan Qambar ata balasyn janyndaı jaqsy kórýi tegin emes. El basyna ekitalaı kún týǵan jaýgershilik zamandarda shóptiń shúıginin jep, sýdyń tunyǵyn ishken kıeli janýar ata-babalarymyzdyń taqymynda oınady, senimdi serigi bola bildi. «Astyńdaǵy atyń júrdek bolsa jalǵannyń pyraǵy» deıtin babalar sózi jaı aıtylmasa kerek-ti. Sýretshi qoltańbasyn asqaqtatqan osy shyǵarma halqymyzdyń asqaq rýhyn da aspandatyp turǵandaı. Kenep betin kómkergen keremet kórinis kerýen-kerýen oılarǵa tartady. Dalanyń rýhyn, babanyń ǵurpyn, halyqtyń qasıetin, dananyń ósıetin jetkizgisi keledi. Tektilikti tumar ǵyp taqqan jylqy minez jurttyń jan-júregine úńiltedi.
Quryq kórmegen shý asaý en dalanyń erkin jortqan erkesindeı elesteıdi. Bas bermek túgili, mańaılatpaıdy. Al ony qýǵan beıtanys ekeý aldarynda atyrynǵan asaýǵa quryq salýǵa umtylady. Shý asaý shirkin, olar túgili ýaqyt jyldamdyǵyna da des bermeıtindeı. Dúnıe dıdaryndaǵy máńgilik qozǵalys tulpardyń tuıaǵymen birge shyr-kóbelek aınalady. Jelden júırik arǵymaqtyń saýyrynda namys qamshysy oınaıdy. Oınaıdy da, jyldamdyq odan saıyn údeı túsedi. Tulpar namys tutas dalany dúbirge bóleıdi. Arǵymaq taǵy da, tuıaǵy jumyr dalanyń júregin julyp alardaı yshqynady. Beıne bir tańǵajaıyp ertegilerdegi aq qanatty sáıgúlikteı keń dalada kósile shaýyp barady. Shashasyna shań juqpaǵan tákappar tulpar ekpininen jel burqap quıyndap aǵady. Qoldarynda uzyn quryq pen arqany bar erjúrek jas jigitter bar ekpinimen shaýyp kele jatqan aqbozatty jan ushyra qýady. Endi birde kese-kóldeneń kelip qaptarlasa zaýlaıdy. Áne, qasqa jırendi tizgindegen adýyndy qara bala qolyndaǵy arqanmen asaýǵa shalma urmaqqa bekinedi. Dál osy jerde sýretshi qııaly sharyqtaý shegine jetip, arpalysqan oılarmen alysady. Kenep betindegi jansyz beıne kóńil kúıdi terbetip san sezimniń sıqyryna jeteleıdi. Sol baıaǵy kókjıek, asqar taýlardyń tizbegimen qorshalǵan tanys dala. Tek mundaǵy peızaj batyp bara jatqan kún sáýlesimen araılanady. Taýlar syzyǵy boıaý túrleriniń úılesimdilik tabýyna oraı anaǵurlym qımyl qozǵalysty, oınaqy bop kórinedi. Sýretshi peızajdy kók, aq, qyzyl, sary boıaýlarmen keskindegen. Munyń ózi kartınaǵa jandy qozǵalys berip tur. Kompozısııadaǵy qıǵash qıyp túsken syzyqtar jeligip alǵan sáıgúlikterdiń shabys yrǵaǵyn ekpindetedi. Aqbozat kartınanyń naq ortasynda beınelengen, sondyqtan eń ashyq tús kórermenniń nazaryn eriksiz aýdarady. Salt attylardyń ústindegi ulttyq kıim, kartınanyń bolmysyndaǵy ulttyq boıaýlardy qalyńdata túskendeı. Qylqalam ıesiniń shyǵarmadaǵy negizgi mıssııasy erlik pen eptilik arqyly halyq batyldyǵyn, ulttyń asqaqtyǵyn kórsetý.
Qylqalam sheberiniń bul eńbegi jaryq kóre sala ónertanýshylardyń bıik baǵasyna ıe boldy. Bul turǵysynda «Asaýǵa quryq salý tabıǵat pen adamnyń gımni sekildi tasqyndaǵan kúı» dep tegin aıtylǵan joq. Tereń tolǵanystan týǵan týyndyny Tretıakov galereıasy satyp aldy. Mamandar kenep betindegi aıryqsha sulba – asaýdy baǵyndyrý dınamıkasynyń tolyq kórinisin ashyp, qazaq jigitteriniń sheksiz batyldyǵy men erligin dáriptegen teńdessiz madaq jyry dep baǵalady. Sary dala, jaryq pen taý jotalarynyń tizbektelgen kóleńkesi, aq boz attyń shabysy men qos salt attynyń qımyly kórermenniń kóńili men qııalyn áp-sátte ózine aýdaryp áketedi.
Sheber tiliniń qudireti sonda – adam men tabıǵat baılanysynyń áýezdi úndestigin aıǵaqtap turǵandaı áserge qaldyrady. Jaı kezde elene bermeıtin qarapaıym kórinistiń ádemi ıirimderin ǵana emes, búkil jan dúnıesiniń yrǵaq bulqynysyn kenep betine jaıyp salady.
Qaǵaz betin qansha shımaılaǵanymyzben týyndynyń túıinin, tamyryn tap basa almaı mı qabyǵyn kemire berdik. Aldymyzda taǵy da sol sýret, taǵy da telmire qarap otyrmyz. Kenet, avtordyń negizgi oıyn anyq oqyǵandaı boldyq. Sýret jaıly sýret jazý qıynnyń qıyny. Qazaq balasynyń tabıǵatqa jaqyndyǵy, bizdiń oıymyzdaǵy tabıǵat, bizdiń kózqarasymyzdaǵy darhan dala dıdary, asqaq sezimmen astasyp, halqymyzdyń kóńil qalaýymen úndesedi. Kemerine kelgen asqar talant osy sezimderdiń bárin de taýdyń tunyq bulaǵyndaı tap-taza, aq adal kóńilmen usynady. Tirshilikke nur shashqan araı kún uıasyna batyp bara jatqan sátte ásem dala kelbetin alýan túrli túspen kómkeredi. Naq osy sát jalǵyz tabıǵatqa emes, jan dúnıeńe de shuǵyla syılaıdy. Janyńdy nurǵa bóleıdi. Kompozısııalyq sheshimi tutas bir poemaǵa tatıtyn irgeli týyndynyń tula boıynda qanshama jumbaq jasyrýly.
Kim bilsin, bálkim, Kenbaev ózi beınelegen kartınadaǵy erkindigi men bostandyǵy úshin kúresken has tulpar arqyly erkindikti ańsap bodandyqtyń buǵaýynan arylýdy armandaǵan halqynyń arman-ańsaryn jetkizgisi kelgen bolar. Qazaqtyń basyna túsken aýyr halin, muń-nalasyn, qaıǵy-sherin osylaısha bir tarqatyp alǵysy kelgen shyǵar. Ultynyń uıyqtap jatqan namysyn oıatyp, rýhyn qaıraǵysy kelgeni belgili. Iá, anyq solaı. Zamana kelbetine tik qarap turyp tulpar tektes ulttyń boıyndaǵy alapat órlikti óshirý múmkin emes, ony quryqtap ustaý tabıǵat zańyna qarsy shyǵýmen birdeı dep eskertip tur. Araǵa qanshama jyldar salyp jeltoqsanda bostandyq dep bulqynǵan qazaq jastarynyń órligin kórgen shaqta sýretshi, kenep betinde ózi somdaǵan aqbozattyń asyl armany aqıqatqa aınalýǵa az qalǵanyn sezip, janaryna jas aldy ma eken?! Táýelsizdik tańy atqan soń nebári eki jyldan keıin máńgilik saparǵa attanǵan has talant júregindegi arman tulparynyń máńgilik azat bolǵanyn Táńirinen tilep ketkeni anyq. Kenbaev kenebindegi sáıgúlik máńgilik azat. Máńgilik eldiń muratyn asqaqtatyp, tóbeden kún sóngenshe óziniń baıtaq dalasynda erkin samǵaı bermek.
Samǵa aqbozatym, talma...
Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
