– Bolat Ábilqasymuly, kásipkerler kóbinese sizge qandaı máselelerge qatysty júginedi? Sizderdiń taraptaryńyzdan qandaı jumystar atqarylyp jatyr?
– Bıznes-ombýdsmenniń negizgi mindeti kásipkerler quqyqtarynyń saqtalýyn qadaǵalaý, memlekettik organdar kásipkerlerdiń qyzmetine zańsyz aralasqan jaǵdaıda týyndaǵan máseleni sheshýge kómektesý bolyp tabylady. Elbasy bızneske túsetin qysymdy azaıtý jáne salany damytý úshin qolaıly jaǵdaılar jasaý jóninde naqty mindetter qoıdy. Osy tapsyrmany iske asyrý barysynda ekonomıkalyq qylmystar boıynsha qylmystyq isterdi azaıtý qolǵa alyndy. Sonyń arqasynda qylmystyq ister sany 5 esege deıin azaıdy. Kásipkerlerge qatysty 2015 jyly 8170 qylmystyq is tirkelse, 2017 jyly ol 1618-ge deıin tómendedi.
– Keı jaǵdaıda bolmashy zań buzýshylyqtar úshin kásipkerlerge tym aýyr jaza kesý faktileri tirkelip jatatyny jasyryn emes. Bul kásippen aınalysqysy keletinderdiń yntasyn tómendetip, betin qaıtaryp tastaıdy. Bul týraly ne aıtasyz?
– Onyńyz ras, sońǵy jyldary osy máselege basym nazar aýdarýǵa týra keldi. Kásipker úshin bıznesinen aıyrylýdyń ózi úreı týǵyzady, al bas bostandyǵynan aıyrylý odan da úreıli ekeni anyq. Sol sebepti ekonomıkalyq qylmys jazasyn jeńildetý máselesine qatysty kásipkerlerdi kez kelgen bolmashy zań buzýshylyqtary úshin bas bostandyǵynan aıyrmaı, jazany jeńildetý máselesi sheshildi. Atap aıtar bolsam, qazir birinshi ret zań buzýshylyq bolǵan kezde qatań jaza qoldanylmaıdy. Kóptegen baptarda qarastyrylǵan qatań jazalar aıyppuldarmen almastyryldy. Qylmystyq quqyq buzýshylyq bolyp tabylatyn «jalǵan kásipkerlik» týraly bap alynyp tastaldy. Osynyń bári jumysyn adal atqaryp júrgen kásipkerlerge oń áserin tıgizgeni sózsiz.
Kásipkerlik kodeks boıynsha bıznes-ombýdsmen kásipkerler arasyndaǵy daýlarǵa aralaspaıdy. Bul jerde bankterdiń de kásipkerlik qurylym bolyp tabylatynyn aıta ketken jón.
Atqarylǵan ister týraly aıtar bolsam, sońǵy eki jylda bizge 12 420 ótinish kelip tústi. Bul problemalardyń 90%-y jergilikti sıpatta – jer alý, qurylys jáne taǵy da basqa osyǵan uqsas máseleler. Onyń bári jergilikti jerde sheshilýi tıis dep esepteımin. Bul týraly otyrystarda jergilikti atqarýshy organdar ókilderine únemi aıtamyz.
– Negizgi mindetińiz memlekettik organdardyń kásipkerler qyzmetine zańsyz aralasýyna jol bermeý dedińiz. Memlekettik organdar ony qalaı qabyldaýda, sizdermen birlesip jumys atqarýǵa daıyn ba?
– Jalpy, biz «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasymen birlese otyryp, barlyq máselelerdi Biryńǵaı tizilimge engizdik. Ondaǵy 571 máseleniń 386-sy oń sheshimin tapty. Atap aıtqanda, Ulttyq ekonomıka mınıstrligimen birlese otyryp, ruqsat berý júıesi ońtaılandyryldy, lısenzııalar men ruqsattar sany 72 %-ǵa azaıdy, ıaǵnı 1115-ten 315-ke deıin qysqardy. Baqylaý-qadaǵalaý salasyndaǵy máselelerdi sheshý úshin birshama is-sharalar iske asyrylyp jatyr.
Birqatar tekserýlerdi alyp tastaý boıynsha zańnamalyq túzetýler daıyndalyp, Parlament Májilisine engizildi. Sońǵy eki jylda Ádilet mınıstrligimen belsendi yntymaqtastyqtyń arqasynda bızneske ákimshilik júktemeni azaıtý úshin aýqymdy jumystar jasaldy.
– О́tken jyldyń sońynda Ákimshilik kodekske túzetýler engizilgen edi. Onyń bızneske yqpaly qanshalyqty?
– Ol ózgeristerdiń bızneske tikeleı yqpaly aıtarlyqtaı zor. Atap aıtqanda, bızneske áser etetin baptardyń basym bóligi qaıta qaraldy. Máselen, 410 baptyń 323-ine ózgeris jasaldy. Sonyń arqasynda aıyppuldardyń jalpy kólemi 30%-ǵa qysqardy. Aıyppuldy 50 paıyzdyq jeńildikpen tóleý jáne aıyppuldyń ornyna eskertý jasaý jaǵy da bar. Sol sııaqty 30-baptaǵy tárkileý jáne lısenzııanyń qoldanylýyn toqtata turý talaptary alynyp tastaldy.
Sonymen qatar Qarjy mınıstrligimen birlese otyryp, salyq jáne keden zańnamasyn jetildirý boıynsha jumystar júrgizildi. Adaldyq prınsıpi engizildi, ıaǵnı Salyq kodeksi normalarynyń anyq emes tustary salyq tóleýshiniń paıdasyna sheshiletin boldy. Bul úlken jetistik dep oılaımyn.
Búginde otandyq kásipkerlerdiń quqyqtary men múddelerin qorǵaý máseleleri de halyqaralyq deńgeıge kóterildi. 2017 jyldyń qyrkúıeginde Qazaqstan men Reseı bıznes-ombýdsmenderiniń forýmy uıymdastyrylyp, oǵan Reseıdiń 40 óńirinen ókilder qatysty. Kórshi eldegi áriptesterimizben arada О́zara kómek kórsetý jáne yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoıyldy. Osyndaı birlesken jumystardyń arqasynda Qazaqstan men Reseı aýmaǵynda kásipkerlik sýbektilerdiń múliktik jáne zańdy quqyqtary qorǵalady. Sondaı-aq Máskeý men Atyraýda birlesken kezdesýler ótkizildi. Bıylǵy jyly О́zbekstannyń bıznes-ombýdsmenimen kezdesý josparlanǵan.
– Salyq kodeksi jaıly aıtyp óttińiz. Jańa Salyq kodeksinde bıznes úshin qandaı jeńildikter engizgeni týraly tolyǵyraq baıandap berseńiz.
– Jalpy, bıznes-qoǵamdastyq jańa Salyq kodeksin ázirleýge eki jyl boıy memlekettik organdarmen birge atsalysty. Sebebin túsinip otyrsyz, jańa qujat osy salanyń alǵa basýyna tikeleı áser etýge tıis. Kodekste bıznes bastamalardyń basym bóligi eskerildi, degenmen talqylanýy tıis birqatar ashyq suraqtar áli de bar. Bul qujattaǵy eń mańyzdy máselelerdiń biri – salyq tóleýshiniń adaldyq prınsıpin engizý ekenin qaıtalap aıtaıyn. Eger salyq organdary kodekstiń erejelerin durys túsindirmese, kásipkerlerge aıyppul jáne ósimpul salynbaıdy.
Kásipkerlik ókilderine kodekstegi ózgeristermen tereń tanysyp, jan-jaqty zertteý úshin kóp ýaqyt berildi. Túzetýler 1 shildeden keshiktirilmeı qabyldanyp, 1 qańtardan bastap engizilmek. Jańa salyq kodeksindegi jańalyqtardyń eń bastysy, bálkim, jazalaý sharalarynan adal kásipkerlermen áriptestik qatynastarǵa kóshý shyǵar.
Sonymen qatar jaýapkershilik máselesi de nazardan tys qalǵan joq. Bul kásipkerlik salasynyń taza jumys isteýi úshin kerek ekeni túsinikti. Sol sebepti salyq tóleýden jaltarǵan jeke kásipkerlerge qatysty qylmystyq jaýapkershilik shegi 2 myń aılyq eseptik kórsetkishten 20 myń aılyq eseptik kórsetkishke deıin ósti.
Jańa Salyq kodeksinde qamtylmaǵan máseleler áli de az emes. Olardy aǵymdaǵy jyly talqylaý týraly Úkimetpen kelisim jasaldy.
– Kásipkerlerge salyqtyq júktemeniń aýyrlyǵy nemese jeńildigi týraly sizdiń pikirińiz qalaı?
– Salyq aýyrtpalyǵy týraly aıtatyn bolsaq, Qazaqstanda bul kórsetkish basqa eldermen salystyrǵanda óte tómen. Máselen, Doing Business 2018 reıtıngindegi «Salyq salý» kórsetkishinde Qazaqstan 50-orynǵa ıe boldy. 189 eldiń arasynda reıtıngtegi ortasha salyq aýyrtpalyǵy 33,1%-dy qurasa, Qazaqstanda bul kórsetkish – 29,2 %. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq elderiniń arasynda eń tómengi ortasha salyq stavkasy bizdiń elimizde. Bul kórsetkish Reseı Federasııasynda – 47,1 %-ǵa, Armenııada – 19,9 %-ǵa, Belarýste – 51,8 %-ǵa, Qyrǵyzstanda 29 %-ǵa teń.
– Kásipkerlerdiń salyqqa qatysty shaǵymdary kóp jaǵdaıda ne nársege baılanysty?
– Shaǵymdar negizinen salyq organdary qyzmetkerleriniń biliksizdiginen jáne biryńǵaı ustanymnyń bolmaýynan salyq zańnamasy normalaryn durys qoldanbaýyna qatysty týyndaıdy. Atap aıtqanda, salyqtyq tekserýler merzimderin keshiktirý, qosymsha qun salyǵyn ýaqtyly qaıtarmaý, shyǵys operasııalaryn zańsyz toqtata turý, aıyppul sanksııalaryn qoldaný, habarlamalar jiberý jáne taǵy basqalar...
– Sońǵy suraǵymyz halyq kóp jınalatyn jerlerdegi órt qaýipsizdigi sharalaryna qatysty. Bizdiń elimizde de buǵan deıin kásipkerlik nysandarynda órt týyndap, adamdardyń ómiri qıylǵanyn bárimiz bilemiz. Osyndaı kásipkerlik nysandarda týyndaýy múmkin qaıǵyly jaǵdaılardyń aldyn alý jaǵyna toqtalyp ótseńiz?
– Jalpy, ǵımarattar men qurylystarǵa arnalǵan órtke qarsy qaýipsizdik talaptary qurylys normalary boıynsha retteledi. Qurylys kezinde qoldanylatyn qurylys jáne árleý materıaldary árdaıym qajetti standarttarǵa saı bolýy kerek. Bul áý basta nazarǵa alynatyn jumys. Osy normalardan aýytqymaý órttiń aldyn alýǵa aıtarlyqtaı yqpal etedi. Sebebi órt bolǵan kezde adamdar kóp jaǵdaıda jalynnan emes, tútinnen, ottegi jetispegendikten qaza tabady.
Halyq kóp jınalatyn ǵımarattarda órt bolǵan jaǵdaıdaǵy nusqaýlar men adamdardy evakýasııalaý josparlarynan bólek órt qaýipsizdigi organynyń eskertýleri jazylǵan taqtaıshalar ilinip turýǵa tıis. Osy eskertýler joıylǵandyǵy týraly aqparat ta bolýy kerek. Munyń bári buljymaı oryndalýǵa tıis talaptar, ol elimizde qalypty jaǵdaıǵa aınalýy kerek.
– Jıi kezdesetin bir tótenshe jaǵdaı týraly aıtqym kelip otyr. Qandaı da bir tótenshe jaǵdaı oryn alǵanda, sol jaǵdaıdy tekserip, qadaǵalap otyratyn memlekettik organ ókilderi jazalandy ma?
– Meniń bilýimshe, kásipkerlerden basqa eshkim jazalanbaıdy, eshqandaı shyǵynǵa ushyramaıdy. Barlyq jaýapkershilik tek bızneske túsedi. Sondyqtan árbir kásipker óz jaýapkershiligin tolyq sezinedi. Biz ókiletti organdardyń jaýapkershilikti de, jazany da teń kótergenin qalar edik. Bul – meniń pikirim.
Jalpy, elimizde Elbasynyń tikeleı qoldaýynyń arqasynda bıznesti damytý úshin jaǵdaıdy jaqsartý boıynsha júıeli jáne aýqymdy jumystar júrgizilip jatyr. Ol kásipkerliktiń damýyna, halyq arasynda kásipkerlikpen aınalysýǵa degen qulshynystyń artýyna yqpal etip jatyr dep aıta alamyn.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»
