Iemende áskerı qımyldar júrgizip jatqan Er-Rııad bastaǵan koalısııa naýryzdyń sońynda Iemen tarapynan Saýd Arabııasyna baǵyttalǵan jeti zymyrandy atyp qulatqanyn habarlaǵan bolatyn. Koalısııanyń málimetinshe, ol zymyrandardyń úsheýi Saýdııanyń astanasyna baǵyttalǵan kórinedi. «RIA Novostıdiń» habarlaýynsha, Arab elderi lıgasynyń sammıtinde Saýd Arabııasynyń Koroli Salman ben Ábdel Ázız Ál Saýd Tegerandy osy máselege qatysty aıyptap, zymyrandardyń Iranda jasalǵanyn alǵa tartqan. Artynsha Mehr News Irannyń Syrtqy ister mınıstrligi bul aıyptaýdy joqqa shyǵarǵanyn habarlady.
Jalpy, Iemendegi qarýly qaqtyǵys 2014 jyldan beri jalǵasyp keledi. Osy ýaqyttan beri shıızmniń «Ansar-Alla» qozǵalysyna jatatyn hýsıt kóterilisshileri úkimet áskerimen soǵysyp jatyr. 2015 jyldyń naýryz aıynda Saýd Arabııasynyń bastamasymen koalısııa qurǵan sýnnızm tarmaǵyndaǵy arab elderi úkimet áskerlerine bolysyp, Iemendegi shııtterge qarsy áýeden soqqy berýde.
Irannyń qoldaýymen hýsıtter 2014 jyly Iemen astanasyn basyp alyp, úkimetti Saýd Arabııasyna qashýǵa májbúr etken. Sodan bergi urystar úzdiksiz bolmasa da sırek soqqylarmen jalǵasyp keledi.
Eki tarapty beıbit kelisimge shaqyrǵan BUU-nyń áreketteri esh nátıje bermedi. 2016 jyly BUU munda ondaǵan myń adamnyń qaza bolǵanyn málimdegen, sodan beri qaza bolǵandar sany arta túskeni aıtylady, alaıda naqty málimet joq.
Islamnyń shııt tarmaǵyn ustanyp, zeıdıt mazhabyn tutynatyn musylmandardyń áskerı toptary – hýsıtter negizinen Iemenniń ońtústik aýmaǵynda ornalasqan. 2011 jyly Iemendegi tóńkeriske qatysyp, prezıdent Alı Abdalla Salehti taqtan ketirýge osy toptar belsene qatysqan. 2014 jyly Iemenniń astanasy – Sana qalasyn basyp alǵannan beri eldiń is júzindegi bıleýshi uıymy da osylar bolyp tabylady. Boljam boıynsha bulardy Irandaǵy «Hezbolla» partııasy qoldaýda.
Saýd Arabııasymen birge onyń onshaqty odaqtastary (bular sýnnıtter) hýsıtterdiń bılik basyna kelýine qarsy 2015 jylǵy naýryzda «Batyldyq daýyly» atty operasııa jasap, Iemenniń aýmaǵynda avıa soqqylar bergen. AQSh bul operasııalardy qoldaıtynyn jarııalaǵan. BUU-nyń derekterine qaraǵanda, bul qyrǵynda 6400 beıbit turǵyn qyrylyp, 30500-deı adam túrli jaraqattar aldy.
Hýsıt ókilderi bul soǵystyń aımaqtaǵy úlken qantógiske ulasatynyn jarııalaǵan. Kóptegen sarapshylar onyń negizi de joq emes ekenin aıtady, óıtkeni tóńkerisshilerdi din qaryndastary bolyp tabylatyn Iran qoldaıdy. «Bı-bı-sı»-diń «Besinshi qabat» atty saraptamalyq baǵdarlamasynda sarapshy M.Smotrıaev pen shyǵystanýshy E.Sýponına bul kıkiljińniń túbinde Iran men Saýd Arabııasynyń aımaqtaǵy kóshbasshylyqqa talasýy jatqanyn aıtady. Sonymen qatar buryn eki memleket bolyp kelip, 1990 jyldardyń basynda birikken Iemendegi shııtter men sýnıtterdiń ejelgi qaqtyǵysy jandana túskeni aıtylǵan.
Osy kıkiljińde Iran Saýd Arabııasyn Iemenniń egemendigine qol suǵyp otyr dep aıyptaıdy. Shyǵystanýshy E.Sýponova Iran men Saýd Arabııasynyń ózara teketiresi Iemen oqıǵasynan da buryn bastalǵanyn aıtady. «Olar buǵan deıin Sırııada, Lıvanda jáne Irakta da qaqtyǵysqan bolatyn. Endi Iemende Iran hýsıtterdi ashyq qoldaýda», deıdi sarapshy.
Eki eldiń arasyndaǵy kıkiljiń 2016 jyldan ashyq teketireske ulasty. Osy jyldyń basynda Saýd Arabııasynda terrorızmge qatysýshy jáne oǵan shaqyrýshylar degen aıyp taǵylǵan 47 adam ólim jazasyna kesildi. Sonyń ishinde Saýdııadaǵy shıızmniń kórnekti ýaǵyzshysy – 57 jastaǵy Nımr an-Nımr de bolǵan edi. Bul Iran astanasynda burq etken qarsylyqtarǵa ulasty. Tegerandyqtar Saýd Arabııasynyń elshiligine shabýyl jasap, ony tas-talqan qıratty. Árıne, Iran polısııasy sodyrlardyń ishinen 38 adamdy ustap, qamaǵan. Biraq bul is Saýd bıligin tynyshtandyrǵan joq, syrtqy ister mınıstri Adel ál-Jýbeır Iranmen dıplomatııalyq qatynastardyń úziletinin jarııalaǵan.
Iran men Saýd Arabııasynyń dıplomatııalyq qatynastardy úzýi buryn da bolǵan. Naqtyraq aıtsaq, 1988 jáne 2016 jyldary. Eki rette de Saýd Arabııasynyń bastamasymen jasalǵan. О́z kezeginde Er-Rııad Tegerandy elindegi shııt oppozısııasyn qoldaıdy dep kinálasa, Iran jaǵy sol shııtterdiń quqy taptalýda dep qarsylasyn jazǵyrady. Sonymen birge ırandyqtar Mekkege qajylyq paryzyn óteýge barý úshin engizilgen kvotanyń azdyǵyna qarsylyqtaryn bildirip kelgen.
Aıta ketetin jaıt, KSRO Saýd Arabııasymen 1926 jyly dıplomatııalyq qarym-qatynas ornatqanda onda alǵashqy ókiletti ýákil (ol kezde elshiler osylaı atalǵan) bolyp qazaq azamaty Názir Tórequlov taǵaıyndalǵan. Biraq keıin stalındik saıasattyń ozbyrlyǵyn jaqtamaǵan Saýdııamen qatynas tolyqtaı úzilip, ol tek 1991 jyly qalpyna keltirilgen bolatyn.
Saýd Arabııasy AQSh-tyń Parsy shyǵanaǵy elderiniń arasyndaǵy eń jaqyn odaqtasy bolyp sanalady. Sondyqtan Saýdııa Koroli Salman ben Ábdel Ázız Ál Saýdtyń byltyrǵy jyldyń qazan aıynda Reseıge jasaǵan resmı saparynyń barysyn Washington Post gazetiniń sholýshysy Adam Teılor AQSh basshylyǵynyń «úzdiksiz qadaǵalap otyrǵanyn» jazdy. Reseı prezıdentiniń baspasóz hatshysy D.Peskovtyń aıtýyna qaraǵanda eki eldiń arasyndaǵy osy sapardaǵy kelissózder aımaqtaǵy qaýipsizdik pen beıbitshilik máselelerin talqylaýmen qatar «áskerı-tehnıkalyq yntymaqtastyqtar máselesin qamtyǵan». Muny keıbir basylymdar Reseıdiń túrli qarýyn Saýdııanyń satyp alatyndyǵymen baılanystyrdy.
Byltyrǵy jyldyń sońyna taman hýsıtter Saýdııanyń astanasy Er-Rııad qalasyn ballıstıkalyq zymyranmen atqylady. Saýd Koroli bul iste Irandy aıyptap, hýsıtterge zymyrandar berdi dep ashyq jazǵyrǵan.
AQSh basshysy da bul oqıǵaǵa salǵyrt qaraǵan joq. Prezıdent D.Tramp ta Saýdııa basshysymen telefon arqyly sóılesip, óziniń «Saýd Arabııasymen tilektes» ekenin jetkizgenin Aq úı resmı túrde jarııalady. Sonymen birge Aq úıdiń málimdemesinde eki jaq ta zymyrandyq soqqyny jasaǵan Irannyń «Islam tóńkerisiniń kúzet korpýsy» ekenine kelisetindigi aıtylǵan. Al bul uıym Irannyń elıtalyq áskerı-saıası qurylymy. Olar ózderiniń hýsıtterge eshqandaı zymyran bermegenin málimdegen. Hýsıtter bolsa, zymyrandyq soqqy jasaǵandaryn moıyndap, maqsattary koroldiń saraıyn talqandaý ekenin jasyrmady. Biraq Saýdııadaǵy sýnnıt koalısııanyń ókili, polkovnık Týrkı zymyrandar qalanyń turǵyn aýdandaryna baǵyttalǵanyn, alaıda olar áýe qorǵanysy kúshterimen zararsyzdandyrylǵanyn málimdegen.
Jýyrda Saýd Arabııasynyń taq murageri Muhammed ben Salman ál-Saýd óz eliniń Iranmen soǵysy aldaǵy 10-15 jyldan keıin bolýy múmkin ekenin eskertti. Sonymen qatar Wall Street Journal gazetine bergen suhbatynda ol halyqaralyq qaýymdastyqty Tegeranǵa qarsy jasalatyn sanksııalardy kúsheıtýge shaqyrdy. Er-Rııadtyń negizgi taǵar aıyby – Irannyń hýsıtterdi qoldap, olarǵa astyrtyn qarý-jaraq berýi.
Iranǵa qarsy sanksııalar toqtatylǵannan keıin bul eldiń aımaqtaǵy yqpaly artqan bolatyn. Ol qoldaıtyn Iraktaǵy shııt jasaqtary da qýatty kúshke aınaldy. Sırııada Reseımen birlesip qorǵap otyrǵan Bashar Asad ta áli kúnge taqtan taıar emes. Al Saýdııanyń bul elderdegi múddesi Iranǵa kereǵar bolǵanymen, kózdegen maqsatyna jete almaı otyr. Al eki eldiń Iemendegi teketiresiniń qalaı órbip jatqanyn joǵaryda jazdyq.
Sarapshylar osy teketires qarýly qaqtyǵysqa ulassa Saýdııany amerıkalyqtar, Izraıl, Egıpet jáne basqa da sýnnıt álemi qoldaıtynyn aıtady. Al Irandy Reseı qoldaýy múmkin, biraq onyń sońǵy kezderdegi Saýdııamen jaqsy qarym-qatynasy qaqtyǵysqa ashyq aralasýdan tejeýi múmkin deıdi, keıbir saıasatkerler.
Iran men Saýdııa arasyndaǵy kıkiljińder osylaı óris alýda. Oǵan kóptegen halyqaralyq uıymdar men beıbitsúıgish álemdik qaýymdastyq óz tarapynan ún qosyp, beıbit kelisimge kelýge shaqyrýda. Ázirge ol oń nátıje bere qoıǵan joq.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»
