– Asanáli aǵa, sizdi sońǵy jyldary elimizde ótkizilip júrgen úlken aıtystardyń tórinen, ejelgi halyqtyq qazynamyzdyń órinen jıi kórip júrmiz. Buǵan búıregińizdiń basybaıly buryla bastaýynyń syryn aıtyp bermes pe ekensiz?
Asekeń qoıylǵan suraqqa tikeleı jaýap qaıtarmastan buryn «Egemenniń» tilshisi ekenimizdi bilgen soń qyzyl qońyrqaı júzi odan saıyn shyraılanyp: «Egemennenmin» deımisiń, Bas gazetimizdiń jóni bólek qoı. Keshegi nómirde Quman ekeýmizdiń osydan otyz jyldan astam ýaqyt buryn Atyraýǵa barǵan saparymyzdan túsirilgen sýretimizben shaǵyn materıal jarııalanypty. Ortamyzda otyrǵan sol kezdegi búldirshin qyz Stellanyń búgingi jetistigine qatty qýandym. Rahmet bárińizge», dep bir qaıyryp aldy da qoıylǵan suraǵymyzǵa qaraı oıysa berdi.
– Aıtys – halqymyzdyń bitim-bolmysymen o bastan birge jaratylǵan álemdegi eki júzden astam memleket pen bes myńnan astam ult pen ulys ókilderiniń bir- de birinde kezdespeıtin dara rýhanı qundylyǵymyz. Halyqtyq ónerimizdiń bastaýy aıtys der edim. Endeshe buǵan búıregim qalaısha burylmaıdy. Onyń taǵy bir artyqshylyǵy, jazba aqyndar jetkize almaǵandy aıtysker aqyndar tolyqtyra alady. Sońǵy jyldary ejelgi aıtys óneri óziniń mazmuny jaǵynan da, túri jaǵynan da túrlene tústi. Qarsylasyna qara sózben emes, sýyryp salyp sulý jyrmen utymdy jaýap qaıtarý úshin shynaıy sheberlik kerek. Buǵan zerde men bilimdi qosyńyz. Búgingi aıtysker aqyndarymyzdyń boıynan osyndaı qasıetterdi baıqap, tanyp júrmiz. Degenmen aıtystyń deńgeıi burynǵy kezben salystyrǵanda tereńdeı tústi deı tursaq ta buǵan báribir belgili bir baǵyt-baǵdar kórsetýdiń eshqandaı artyqshylyǵy joq.
Bul turǵyda Aqtóbede ótkizilgen respýblıkalyq aıtystyń basty ózegine elordamyz Astananyń 20 jyldyǵy arqaý bolýynyń máni joǵary. Maǵan bul taqyryp táp-táýir ashylǵandaı kórindi. Qazirgi kezde óńirlerdiń Astanaǵa qarap boı túzeýiniń de orny bólek. Bul másele de aıtysker aqyndarymyzdyń nazarynan tys qalǵan joq. Sońǵy jyldary elimizde totydaıyn taranyp, suńqardaıyn sylanyp boı túzep kele jatqan respýblıka qalalarynyń qaq tórinde Aqtóbe tur. Halyqtyq ónerdiń júırikteri bul jetistikterdi oramdy tilmen jetkize bildi.
– Bıyl osy óńirdiń týmasy, iri tarıhı tulǵa Ábilqaıyr hannyń ómirge kelgeniniń ataýly bir datasy atalyp ótýde. Aıtystyń aqberen júırikteri ony da aınalyp ótken joq. Bul týraly ne deýge bolady? Ábilhaıyr hannyń elimizdiń tarıhyndaǵy orny men rólin qalaı baǵalaısyz?
– Otandyq tarıhshylar Ábilqaıyr hannyń qarama-qaıshylyqty kúrdeli tarıhı tulǵa ekendigi jóninde jıi jazyp júr. Munda tarıhı shyndyqtyń sáýlesi bar dep esepteımin. Sondaı-aq halqymyzdyń basyna qıyn-qystaý kún týǵan kezde, tipti budan da tereńdete aıtqanda sonaý bir jaýgershilik zamandarda jer betinen ult retinde joıylyp ketý qaýpi tóngen kezde el men jerdi jáne ultty saqtap qalý úshin onyń Reseı ımperııasymen ózara kelisimge kelgenin kústánalaı almasaq kerek-ti. Reseı – bizdiń ejelgi kórshimiz. Geosaıası turǵydan da, jaǵrafııalyq turǵydan da bizge Reseı memleketimen kórshilik qarym-qatynasta bolýdy taǵdyrdyń ózi jazǵan bolsa kerek.
– Aseke, búgingi aıtystyń shymyldyǵyn ashqan kezde ózińizdiń rýhanı inińiz, sóz súleıi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Júrsin Erman kesheli-beri Aqtóbeniń kórikti jerlerin aralap ósý ústindegi óńirdiń arhıtektýralyq ajaryna rıza bolǵanyn aıtyp berdi. Buǵan ne deısiz?
– Aqtóbege kelgen saıyn onyń ajary atqan tańdaı ashyla túskenin kórip rıza bolyp attanamyn. О́ner adamy bolǵandyqtan munda ótken jyly qaıtalanbas kelbeti bar mádenı nysandar salynyp, paıdalanýǵa berilgenine mereıim kádimgideı tasydy. Sonyń ishinde «Jubanovtar álemi» mýzeı-úıine toqtala ketýge bolady. Bir áýletten ádebıetimiz ben ónerimizdiń deńgeıin asqar bıikke kóterýge yqpalyn tıgizgen tórt birdeı akademıktiń shyǵýy – sırek qubylys. Qazaqtyń ulttyq kásibı mýzyka óneri Ahańnan – Ahmet Jubanovtan bastaý alady.
Qasıetti jerge taban tirep, arqa-jarqa bop elmen aralasyp kelip qalǵan jaıymyz bar. Aqtóbeniń tól perzenti – Ahańnyń tárbıesin kórdim desem artyq aıtqandyq bolmas. Maǵan ol kisi tikeleı sabaq bermese de, júris-turysymen, dýaly sózimen úlgi bolǵany bar. Ol kisini men ustazym dep esepteımin. Onyń ústine konservatorııaǵa túsýge kelgende komıssııa músheleriniń qatarynda bolyp monologymdy tyńdaǵan edi. Ol kezde qaıbir keremet oqydyq deısiń. Qolymyzdy ári-beri sermep, azdap jańylysyp, shamamnyń jetkeninshe ónerimdi kórsetýge tyrystym. Sol kezde tórt adamnyń arasynan Ahańnyń «... Bala áli jas, úırenedi ǵoı...» degen bir aýyz sózimen aǵalyq aq tilegi meniń stýdent atanýyma septigin tıgizgen edi. Al Ahańnyń qyzy, qazaq mýzyka óneriniń qaıtalanbas tulǵasy Ǵazıza Jubanovamen, ol kisiniń jubaıy, tarlan talant, teatr rejıssýrasynyń patrıarhy Ázirbaıjan Mámbetovpen qatarlas, qanattas qyzmet atqarýdyń sáti men múmkindigi tústi maǵan. Múmkin, ónerdiń óz ókili retindegi baqytty shaqtarymyzdyń biri osy kez shyǵar. Ásirese qazaqtyń klassıkalyq mýzykasynyń óresi men órisin ári sheberlik deńgeıin kóterý isindegi Ǵazızanyń talantyna tánti bolýmen kelemin. Eger Áýezov teatrynda qoıylǵan spektaklderge qatysty aıtsam, «Qan men terdegi», «Ana-Jer anadaǵy» Ǵazıza jazǵan mýzyka naǵyz shedevr, naǵyz klassıkalyq áýen dep bilemin.Rýhanı jańǵyrýdyń basty kilti tól ónerimiz ben mádenıetimizdiń tamyryn tereńdete túsýden bastaý alady. Ony keleshek urpaqqa tabystaý, ulttyq ónerdegi sabaqtastyq tinin úzbeý paryz.
Osy oraıda Aqtóbe aımaǵynda qolǵa alynǵan ister oń baǵaǵa ábden laıyqty. Taǵy bir aıtaıyn degenim, rýhanııat pen mádenıetke jaqyn júretin, ony qoldaıtyn ári jany ashıtyn basshylar bar jerde halyqtyq ónerimizdiń órisi esh ýaqytta tarylmaıdy. Bul rette men osy óńirdi basqaryp otyrǵan baýyrym Berdibek Saparbaev kóp isterdiń basyn qaıyrǵanyna kýá bolyp otyrmyn. Maǵan onyń qarapaıymdyǵy men elgezektigi, jumys istese janyn salatyn qasıetteri unaıdy.
– Áńgimeńiz úshin sizge kóp rahmet.
Áńgimelesken Temir Qusaıyn,
«Egemen Qazaqstan»
Aqtóbe
