Qalaısha qýanbassyń, endi ánshini qazaq emes, álem tanıtyn bolady! О́ıtkeni «Ámire» fılmi – qazaq kınoóndirisindegi gollıvýdtyq mamandarmen birlese túsirilgen aýqymdy jobalardyń biregeıine aınalady dep kútildi. Ol boljamǵa ımandaı sengimiz keldi. Arman aldamasa, qııal kúıremese dep ishteı jáne tiledik.
Sóıtip, mejeli ýaqyt týyp, kópten kútken «Ámire» fılminiń tusaýyn kestik. Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń qoldaýymen «Qazaqfılm» AQ jáne Álıdar О́temuratovtyń «Dar Play» kompanııasynyń birlese túsirgen bul fılmniń basty jańalyǵy – týyndyǵa Djef Vespa (Jeff Vespa) esimdi gollıvýdtyq kınorejısserdiń tartylýy boldy. Csenarıı avtory – Benjamın A. Van der Vın (Benjamin A. van der Veen).
Kórkemdik turǵydan gollıvýdtyq kınotýyndylardy kóz aldyńyzǵa keltiretin bul fılmniń túsirilý deńgeıi men tehnıkalyq múmkindigine, álbette, min taǵa qoıý qıyn. Barlyǵy da óz ornymen, óz jolymen jasalǵany birden baıqalady. Tipti, qyzdy-qyzdymen tarıhı shyndyqty kórkem shyndyq jolyna qurban etip jiberýin de amerıkalyq kınomamandardyń kórermen qyzyǵýshylyǵyna saı qyzmet etýi dep qabyldadyq. Ssenarıst Ámireniń Parıj saparyna deıingi jáne odan keıingi taýqymetti taǵdyryna tereńirek boılaýdan góri, jeńil de qyzyqty órbıtin ǵashyqtyq hıkaıasyna ekpin túsirgen. Týyndy avtorlarynyń sıýjettik turǵyda sensasııa qýǵany sonshalyq, Ámireni óz qııaldarynan týdyrǵan fransýzdyń sulý bıkeshine ǵashyq qylyp, Djorj Gershvın syndy esimi álemge áıgili óner maıtalmandarymen jan qıysar dos etip beıneleıdi. Hosh, muny da qup kórdik delik. Biraq Ámireniń Parıj sapary tek álemdik sahnada óner kórsetip, dańq shyńyna kóterilý men fransýz bıkeshine degen qushtarlyq sezimnen ǵana turmaıdy ǵoı. Bul sapar – ánshi ómirin túbegeıli ózgertken, tipti ǵumyryn qıǵan tragedııasyn da qosa alyp kelmep pe edi!?. Al ol dúrbeleńniń dál sol saparda Alash arysy Mustafa Shoqaımen kezdesýinen bastalǵanyna tarıh kýá. Mine, ssenarııst qaıshylyqty osy tustan izdese, másele máıeginen alystamas edi. Al bul fılmde, kerisinshe, gollıvýdtyń ádettegi klassıkalyq sıýjetke qurylatyn melodramalaryndaǵy mahabbat kórinisi aldyńǵy planǵa kóterilgen de, Ámire ómiriniń basty tragedııasyna arqaý bolǵan negizgi oqıǵa atústi baıandalǵan. Sonyń saldarynan fılmde ara-tura boı kórsetip qalatyn Mustafa Shoqaıdyń beınesi maqsaty men mindeti aıqyndalmaı, túsiniksiz kúıde alystan kómeskilene qol bulǵaıdy. Erkebulan Daıyrov qansha jerden myqty akter bolǵanymen de, tomaǵasy sypyrylmaǵan qyrandaı qanatyn keńge jaıyp, erkin qalyqtaı almady. Áıtse de talanttyń aty – talant qoı, óner ıesiniń az ǵana ýaqytqa ekranǵa jarq etip shyǵýy, ásirese Parıj sahnasynda án salǵan Ámireniń ánine tolqyp, kózine jas alýy – Mustafadaı qaıratker tulǵanyń barlyq bolmysy men muratyn, eline degen saǵynyshyn kórermeniniń kóz aldyna keltirgendeı erekshe áserli. Bul – ssenarıstiń emes, sózsiz ártistiń sheberligi. Akter Erkebulan Daıyrov oıyny arqyly ekranda ara-tura kólbeń ete qalatyn ulttyń minezi men tabıǵaty ózge ýaqytta Parıj kósheleri men sahna saltanatynyń kóleńkesinde eleýsiz qalǵandaı.
«...Án salsa, ol ózin-ózi umytady, ánniń áýenine tóńkeriledi, onyń daýsy kómeıinen shyqpaıdy, júreginen shyǵady. Ol ánniń ár naqysyn uǵady, ándi ǵana súıedi. Án salsa raqattanyp, gúl-gúl jaınaıdy. Kózi de, aýzy da, denesi de, qoly da birge án salady. Ámirqan kisi emes, ánge aınalady. ...Ámirqannyń kıimi de, júris-turysy da jat edi; qazaqtyń erkindigin eske túsirýshi edi...»
Zamandasy, Ámire Qashaýbaevtyń kózin kórgen abzal inisi Júsipbek Aımaýytovtan artyq ánshiniń tabıǵatyn, bútindeı bolmysyn sýrettep jetkizý múmkin be?.. Atalmysh áńgimemen tanys kez kelgen kórermen, sózsiz, aıaýly ánshisin osy beınede, osy minezde kórgisi keledi. Bizdiń de fılmnen kútkenimiz – qazaq ánin Parıj kóginde qalyqtatqan alapat ánshiniń alapat daýsy men daýys arqyly júrekke quıylatyn ulttyq rýh qudireti bolatyn.
Biraq qazaqtyń bútindeı bolmysyn án tabıǵatyna salyp jetkizý bylaı tursyn, tipti qazaqsha mandytyp sóıleı almaıtyn akterdiń Ámire róline bekitilgenin estigende-aq kúdigimiz qoıýlana túsken. Rejısser Djef Vespa Ámire róline akter Sanjar Mádıevtiń tańdalýyn onyń aǵylshyn tilin jetik meńgerýi men syrtqy symbatyna baılanysty dep túsindiredi. Al akterdiń ózi bolsa, Ámire beınesine kelý asa zor jaýapkershilik júktep, buryn-sońdy jasaǵan jumystaryna qaraǵanda áldeqaıda kóp izdenisti talap etkenin aıtady.
Ras, Sanjar Mádıevtiń buǵan deıingi shyǵarmashylyq jumysymen jiti tanys adam akterdiń ár róline úlken daıyndyqpen kelgenin kórer, biler, sezer edi. Biraq keıbir sátte, talanttan bólek, akter janynyń keıipker tabıǵatymen úndesýi degen jáne bir uly uǵymnyń qatar júretini bar. Sanjardyń Ámire beınesinde «ómir súre almaýynyń», qabyldanbaýynyń basty sebebi de osynda bolsa kerek, bizdińshe.
Iá, qalanyń «glamýr» balasy Arqany, tipti álemdi ánimen áldılegen dala balasynyń beınesin jetkizýde rólinen tosyrqaǵany baıqalady. Dombyrasyn erkin qaǵa, janyn salyp kósile án salatyn qazaqtyń erkindigi men tynysy, jalpy tereńdigi akter boıynda kemshin túsip jatqandaı. Ol – ánshiniń aýzyn ashýy men dombyrany qaǵýy, ándi sezinýi men jetkizýi – qaı jaǵynan kelgende qalalyq Sanjardyń dalalyq Ámireni jatyrqap turǵany anyq sezildi. Án oryndaýynda ánmen qatar sóılep turar akter júzindegi mımıka men qozǵalys, mýzykany seziný kúıi – barlyǵy da tym jasandy. О́ner ıesiniń dástúrli án men dástúrli aspapta oınaýda tájirıbesiniń tym az ekeni kózge kórinip-aq tur. Munyń barlyǵy akterge Ámire beınesinde óz deńgeıinde kórinýine aıtarlyqtaı zardabyn tıgizdi.
Sonymen qatar fılmge tańdalǵan ánder de ánshiniń tolyqtaı daýys múmkindigin ashyp kórsete almady. Qaraǵandylyq dástúrli ánshi Serjan Musaıynnyń daýsymen jetken Ámire áni baıqaýǵa qatysqan ózge ult ánshileriniń repertýarymen salystyrǵanda, moıyndaý kerek, óte álsiz. Tipti akterlik oıynǵa kelgende de brıtandyq akter Ben Aldrıdj ben aýstralııalyq aktrısa Ebbı Kornıshtiń izdenisi, ishki organıkasy da kóp jaǵdaıda bas keıipker oıynyn kómeskilendire berdi. 8 shaqyrym qashyqtyqqa erkin jetetin (Júsipbek Elebekov) alapat daýsymen kúlli Eýropany tańdaı qaqqyzyp, moıyndatqan Ámireniń múmkindigi kıno tilinde múldem ashylmady sóıtip. Árıne bul jerde ánshini kinálaýdan aýlaqpyz. Desek te, kıno-
týyndynyń mýzykalyq redaktorlary Serjan Musaıynnyń únindegi barlyq baılyqty – daýys múmkindigin shyǵaryp alýǵa talpynǵanda, Ámire beınesi ekranda budan da góri jarqyraı kóriner me edi degen jáne bir izgi tilek ketti ishimizde.
«Bitken iske synshy kóp» deımiz. Ol ras. Jasalǵan qomaqty jumystyń qaı kezde de kemshiligi birinshi kórinedi. Áıtse de, «Ámire» fılmin birden joqqa shyǵaryp, iske alǵysyz etip tastaý ónerge jasalǵan qııanat bolar edi. Osy turǵydan kelgende, «Ámireniń» artyqshylyqtary da jeterlik.
Ol – eń birinshi, joǵaryda atap ótkenimizdeı, fılmniń kórkemdik hám tehnıkalyq túsirilý sapasy. Kınotýyndyda oqıǵa orny aıtarlyqtaı jıi aýyspaǵanymen, oqıǵanyń basym kópshiligi negizinen bir ǵana teatr men qonaqúıdiń ishinde órbip, fılm-spektakl janrynda túsirilgendigine qaramastan, týyndyda gollıvýdtyń qoltańbasy aıqyn kórinedi. (О́kinishtisi – ulttyq ún joq).
Ekinshiden, keńes dáýiri kezeńindegi qazaq zııalylaryna kórsetilgen qysas áreketter men qazaqty ózderinen tómen sanap, jabaıyǵa teńeıtin pasyq pıǵyldyń amerıkalyq rejısserlerdiń kózqarasynda ashyq ta erkin kórsetilýi. Bul da ósip kele jatqan erkin oıly jastardyń táýelsiz pikiriniń qalyptasýyna yqpal etetini sózsiz.
Úshinshiden, Ámiredeı qazaqtyń birtýar perzentine álem nazaryn aýdarýǵa baǵyttalǵan alǵashqy talpynystyń jasalýy. Atalmysh fılmniń túsirilýine kınoóndiristiń otany – Gollıvýd rejısserleriniń qyzyǵýshylyq tanytýy. Osy arqyly «Ámire» fılminiń taralý aýqymy keńeıip, ánshi esimin álemge tanytýda jaqsy múmkindiktiń ashylýy dep oılaımyz. Áıtse de sheteldik mamandarmen jumys istegende ssenarıstiń negizinen qazaqtyń tól tarıhyn jetik bilýine basa nazar aýdarylsa degen tilegimiz de qyltııady kóńil túkpirinde. Sebebi kórkem fılm qandaı deńgeı, qandaı jaǵdaıda túsirilse de, qazaq tulǵasy jaıly sóz bolǵannan keıin týyndydan qazaqtyń ıisi ańqyp turýy tıis.
Sondaı-aq kórkem shyndyq pen tarıhı shyndyq arasyndaǵy altyn ortanyń saqtalýy da – ulttyq kınotýyndy úshin asa mańyzdy jaıttyń biri. Osy turǵydan kelgende, bul fılmniń taǵy bir áttegen-aıy qııaldan týyndaǵan kórkem shyndyqqa basymdyq berilý aldyńǵy qatarǵa shyǵyp, ánshiniń naǵyz ómiriniń tarıhy men taýqymeti kadr syrtynda qalyp, tek tıtrmen shektelýi boldy.
Tórtinshiden, qazaqtyń qaıratker tulǵalarynyń ómiri men óneriniń, ultyna sińirgen eren eńbeginiń kıno tilinde taspalanýyna tuńǵysh ret Álıdar О́temuratov sııaqty táýelsiz prodıýserlerdiń demeýshilik kórsetip, fılmniń jaryqqa shyǵýyna shyn mánindegi janashyrlyq tanytýy. Qalaı desek te, qazaq kınosy, ásirese tarıhı janrdaǵy fılmder qaı jaǵynan da qoldaýǵa zárý. Qaltaly azamattardyń qazaq óneri men tarıhyna kezindegi Esenqul Maman baı sekildi osylaı qamqorlyq tanytyp, qoldaýy – qazaq kınoónerin jańa beleske shyǵýyna jol ashary sózsiz. Sebebi kıno túsirý – tikeleı qarjyǵa táýeldi kásip. Sondyqtan da Álıdar О́temuratovtyń bul eńbegi qaı jaǵynan da úlken qurmetke laıyq.
Kıno túsirý barysynda ketken azdy-kópti kemshilikterdi eskermegende, jalpy, fılm bar (Al ketken kemshilik bolashaqta ánshi jaıly túsiriler kelesi fılmniń izdenisine sabaq bolýy tıis). Qazaqtyń kınoshejiresine Ámire Qashaýbaevtaı ult arysynyń ómiri men teńdesiz ónerinen syr qozǵaıtyn alǵashqy kórkem týyndy kelip qosyldy. Basty jeńis osy!
Nazerke JUMABAI,
«Egemen Qazaqstan»
