Qaraýyly joq túrme
Brazılııada qaraýyly, qarýly baqylaýshylary joq erekshe túrme ashyldy. BBC arnasynyń málimetine súıensek, bul – álemde balamasy joq mekemege aınalmaq.
Jalpy, Brazılııada qylmys jasaýshylar kóp. Sondyqtan shyǵar, eldegi túrmege túskender sany boıynsha álemde tórtinshi oryn alady. Onyń ústine, eldegi mundaı mekemelerdegi jaǵdaı máz emes. Ásirese Brazııalııa túrmelerinde jıi-jıi kóterilister bolyp turady.
Osy máseleniń sheshimin tabý úshin «Sottalǵandardy qorǵaý jáne kómek uıymy» taıaýda jańa júıe oılastyrǵan bolatyn. Soǵan sáıkes, jańadan ashylǵan túrmede eshqandaı qaraýyl, qarýly kúzet bolmaıdy. Munda jazasyn óteýshilerge óz kıimin kıip, aınaǵa qaraýǵa, boıanýǵa ruqsat etiledi. Tipti syrttan keletin qonaqtardyń ózine esikti ashatyn osy túrmede otyrǵandar.
Alaıda mundaǵy sottalǵandar uıymnyń erejesine qatań baǵynýy tıis. Áýeli olardan júıeni buzbaý, soǵan baǵyný jóninde kelisim alynady. Sondaı-aq jazasyn óteýshiler uıym júıesine saı, bilim alýǵa jáne jumys isteýge mindetti.
Mundaı erekshe júıe jazasyn óteýshilerge de qolaıly bolǵan syńaıly. Máselen, 12 jyl boıy túrmede otyrǵan Tatıane Sorrea de Lıma esimdi sottalýshy alǵashqyda senbegenin aıtady. «Aınaǵa qaıta qaraǵanda ózimdi tanyǵan joqpyn», deıdi ol.
Uıym ókilderiniń aıtýynsha, mundaı júıe sottalǵandardyń qoǵamnan bólektenbeýine, onyń boıynda jekkórý sezimi týyndamaýyna kómektesedi. Ári jazasyn ótep shyqqannan keıin qaınaǵan ómirge bite qaınasyp ketýine mol múmkindik beredi dep esepteıdi. Onyń ústine, qarýly kúzet pen qaraýyldyń bolmaýy túrmedegi janjalǵa jol bermeýge septigin tıgizbek.
Iran AQSh-tyń usynysynan bas tartty
Iran Prezıdenti Hasan Rýhanı AQSh-tyń birjaqty sheshimin qoldamaıtynyn málimdedi. Budan sál ǵana buryn Vashıngton bıligi Iranmen jańa ıadrolyq kelisim týraly óz pikirimen bólisken bolatyn.
Al Jazeera arnasy taratqan málimetke qaraǵanda, H.Rýhanı teledıdar arqyly jasaǵan málimdemesinde álem úshin AQSh-tyń sheshim qabyldaıtyn ýaqyty aıaqtalǵanyn jetkizgen. «Elderdiń bári táýelsiz. Biz óz jolymyzben júrip, óz halqymyzdy qoldaımyz. Iran jáne álem úshin AQSh sheshim qabyldaı almaıdy», dedi H.Rýhanı.
Iran prezıdentiniń bulaı deýiniń óz sebebi bar. Biraz buryn AQSh prezıdenti Donald Tramp Tegeran men ıadrolyq derjavalar arasyndaǵy 2015 jylǵy kelisimnen bas tartyp, elge jańa sanksııa salý jóninde sheshim qabyldaǵan bolatyn. Onyń ústine, AQSh-tyń Memlekettik hatshysy Maık Pompeo Iran tarapy ózderi qoıǵan 12 mindetti oryndamasa, Vashıngton bıligi qarjylyq qysymdy kúsheıtýge kirisetinin habarlady. Aq úı qoıǵan mindetterdiń qatarynda Halyqaralyq atom energııasy agenttigine eldegi ıadrolyq baǵdarlamany tolyq baqylaýǵa ruqsat berý, Sırııadan áskerin shyǵarý sekildi máseleler bar.
Sýkerberg Eýropa parlamentinde jaýap beredi
Facebook-tiń negizin salýshy Mark Sýkerberg Cambridge Analytica kompanııasyna qatysty daýǵa baılanysty Eýropa parlamentinde ózine qoıylǵan suraqtarǵa jaýap bermek.
Buǵan deıin, Cambridge Analytica kompanııasy 50 mıllıonǵa jýyq áleýmettik jeli qoldanýshysynyń jeke derekterin urlap, ár eldegi saılaý nátıjelerine aralasty degen kúdik týǵan bolatyn. Euronews arnasynyń málimetine súıensek, M.Sýkerberg EO depýtattarynyń shaqyrýyn qabyl alǵan. Ol aldaǵy aptada Brıýsselge arnaıy kelmek.
Mundaı aqparatty Eýropa parlamenti tóraǵasy Antonıo Taıanı da rastady. Eýroodaq Facebook basshysy qoıylǵan suraqtarǵa naqty jaýap berýi tıis dep talap qoıyp otyr. О́ıtkeni EO sheneýnikteri osy áleýmettik jeli arqyly Cambridge Analytica mıllıondaǵan adamnyń jeke derekterin urlap, ony AQSh-taǵy saılaý kezinde jáne Ulybrıtanııanyń Eýropalyq odaqtan shyǵýy sátinde qoldanǵan dep esepteıdi.
EO depýtattary álden M.Sýkerbergke qoıatyn suraqtaryn ázirlep qoıǵan syńaıly. Máselen, «Jasyldar partııasynyń» kóshbasshysy, belgııalyq saıasatker Fılıp Lamberts «Feısbýk bıznes modelin ózgertip, qoldanýshylardyń derekteri urlanbas úshin ol qandaı áreket jasaıdy?» degen suraǵyn kóldeneń tartpaq.
Al Belgııa qaýipsizdik komıssııasynyń zańdy keńesshisi Brendan Van Alsenoıdyń aıtýynsha, Facebook qoldanýshylardyń derekterin jınaýdy kez kelgen sátte júrgizedi eken. Bul suraq ta naqty jaýap berýdi talap etedi.
M.Sýkerberg munyń aldynda AQSh Kongresi aldynda qoıylǵan suraqtarǵa jaýap berip, máseleniń mán-jaıyn túsindirgen bolatyn.
Sholýdy daıyndaǵan Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»
