Qazaq dalasyn, onyń ishinde Saryarqany áskerı otarlaý úshin 1830 jyldan bastap salynǵan qamaldardyń biri osy Aqmola boldy. Otarshylyqqa qarsy on jyl boıy kúres júrgizgen Kenesary han 1838 jyly bul qamaldy jermen-jeksen etkenin de jaqsy bilemiz. Ilııas Esenberlınniń «Qahar» romanynda bul oqıǵa týraly tarıhı derekterden aýytqymaı kórkem baıandalǵan. Qamaldyń komendanty I.Karbyshev pen aǵa sultan Qońyrqulja Qudaımendın qamaldan zorǵa qashyp, qutylady. Patshalyqtyń qazaq jerinde qulatylǵan qamaldarynyń ishindegi eń kórnektisi de osy boldy. Sóıtip qazaq halqynyń erkindikke, azattyqqa umtylǵan kúresiniń sımvoly da Aqmola dep aıtýymyzǵa bolady.
Aqmolanyń tarıhyna úńilsek, aspany únemi ashyq, zamany beıbit bolǵan joq. Onyń aýmaǵy da qazaqtyń keń dalasy sııaqty neshe túrli qııampurystardy basynan ótkerdi. Tipti ózgelerge qaraǵanda kóbirek ótkerdi dep aıtsaq ta artyq emes.
Qazaq jer-sý ataýlaryna «qara» degen sıpatty sırek qoldanady, óıtkeni bul tús bizde qaterdiń, qaýiptiń belgisi. Aqmola jerinde qaramen atalatyn jer, sý ataýlary da kóp. Mysaly, Qaraótkel, Qarasý, Qarakól, Qarajar jáne t.b. Bul da Aqmola dalasynyń bir ereksheligi, onyń boıyndaǵy el men jer úshin bolǵan shaıqastardyń, «tar jol, taıǵaq keshýlerdiń» kóp bolǵandyǵynyń belgisi.
Qazaqtyń ushy-qıyrsyz Saryarqasy osy oblystyń aýmaǵynan bastalady. Ormandy-dala aımaǵynyń tyńmen kóterilgen jazyǵynyń da eń sońy osy oblystyń sheginde. Qazaq dalasynda tyńnyń daqpyrtymen eń kóp jyrtylǵan jer de osy jazyq boldy. AQSh-tyń L.Braýn ınstıtýtynyń zertteýlerine qaraǵanda tyńnyń kesirinen jalpy KSRO topyraqtyń 2,3 mlrd tonna joǵarǵy qunaryn joǵaltqan bolsa, sonyń 95 paıyzy Qazaqstannyń úlesine tıdi.
1960 jyldyń sońynda Aqmolaǵa baq aıaq astynan qonyp, ol Qazaqstan aýmaǵynyń 21 paıyzyn, halyq sanynyń 31 paıyzyn alatyn Soltústik Qazaqstan, Qostanaı, Pavlodar, Kókshetaý, Aqmola oblystary sııaqty bes oblystyń terrıtorııalarynan jasaqtalǵan Tyń ólkesiniń ortalyǵy bolyp shyǵa keldi. Bul da qazaq dalasynyń basyna bult úıirilgen aýyr jyldar boldy. О́ıtkeni Hrýshev ony Reseıge qosyp jibermek bolǵany belgili. Tek Jumabek Táshenov sııaqty namysty aǵalarymyz basyn báıgege tigip, qasqaıyp qarsy turǵandyǵynyń arqasynda ǵana alyp qalǵandyǵy da el tarıhyndaǵy óshpes erlikterdiń biri.
Tyń ólkesiniń ortalyǵy bolǵandyǵynyń syltaýymen Selınogradqa ájeptáýir ınvestısııa quıylyp, jańbyr qatty jaýsa tóbesinen sý sorǵalaıtyn burynǵy shatyrsyz saman úılerdiń ornyna júzdegen «hrýshevtik» qoraptar turǵyzyldy. Áleýmettik qurylystar salynyp, óndiris oshaqtary da ashyldy. 1961 jyly Selınograd turǵyndarynyń sany 115 myń adamnan aspaıtyn. Osy ólkedegi Petropavl men Pavlodar qalalary odan úlken edi, Qostanaı da olarǵa jeteǵabyl bolatyn, alaıda Hrýshev Selınogradty shý degennen unatyp, ortalyqtyń osy bolǵanyn qalady. Máskeýlikterdi Selınogradqa shef qylǵan ol tek 1964 jyly ǵana 600 vagon qurylys materıaldaryn jáne myńdaǵan qurylysshylar jiberdi. «Moskva» degen qonaqúı, dúkender, balalar oryndary sol jyldary salynǵan.
Munyń bári materıaldyq turǵydan jaqsy bolǵanymen, halqymyzdyń ulttyq murattaryn aıaqqa basyp, rýhyn syndyrǵan, tilin, dilin umyttyrýǵa bet alǵan jyldar edi. Qalada birde-bir mádenı shara qazaqsha ótpeıtin, birde-bir jıyndarda, úlken jınalystarda ana tilinde sóıleýge bolmaıtyn, sóıtip, qazaqtyń burynǵy Aqmolasyna jylap kórisetin zaman týdy. Sonyń zardabyn aqmolalyqtar áli kúnge tartyp keledi. Hrýshevtiń ornynan ketirilýimen ǵana 1965 jyldyń 19 qazanynda Tyń ólkesi taratylyp, burynǵy oblystar qaıtadan ornyna keltirildi.
Alaıda elimiz táýelsizdik alǵan jyldardan bastap qana Aqmola qalasynyń halqy óz joǵaltqanyn taýyp, tilin, dilin, dinin qaıtarýǵa qol jetkizdi. Aqmolanyń basyna baıandy baq tek búkil elimizdiń astanasy bolyp bekitilýimen qondy. Osy kezden bastap Aqmola turalap qalǵan el ekonomıkasynyń lokomotıvine aınalyp, barlyq qurylystar men óndiris oshaqtarynyń uıytqysy boldy, elimizdiń barlyq túkpirinen jumys izdegen jastar osynda umtyldy.
Al 1998 jyly aty Astanaǵa aınalyp, osy jyldyń 10 maýsymynda halyqaralyq tusaýkeseri boldy. Astana qazaqtyń saıyn dalaly Saryarqasyna jarasqan eýropalyq úlgidegi joǵary mádenıetti, ásem qurylysty qalaǵa aınaldy. Jaqsy atyn shyǵarǵan erleri men qyzdarynyń, dúnıe júziniń nazaryn ózine aýdarǵan mańyzdy mádenı isteri men sharalarynyń arqasynda búkil álem tanyp, qyzyǵýshylyq kórsetip keledi. Astananyń baǵy – qazaqtyń baǵy, sondyqtan Astanamyzdyń osy baǵy basynan taımasyn dep tileıik.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»
