Avtokólik ónerkásibi jumysynyń 80 paıyzy mashınanyń kómegimen atqarylady. Davostaǵy dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń negizin qalaýshy ári prezıdenti Klaýs Shvab «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa» atty eńbeginde robot tehnıkasynyń kóptegen salaǵa – óndiristen aýyl sharýashylyǵyna, jeke saýdadan qyzmet kórsetýge deıin yqpal etetinin jazǵan bolatyn. Sondyqtan otandyq robot tehnıkasyn damytýǵa arnalǵan kez kelgen jobanyń keleshegi bar. Sebebi jańa tehnologııanyń qarqyndy engizilýi eńbek naryǵynyń bolmysyn aıtarlyqtaı ózgertti.
Astana qalasyndaǵy halyqaralyq mektepte World Robot Olympiad ataýymen ótken ulttyq birinshilik qatysýshylarynyń jobalaryna nazar aýdarǵan jan jaqyn keleshektegi jańa sıfrly kezeńniń qazaqstandyq kásibı mamandaryn kórgendeı áserde qalady. Elimizdiń ár túkpirinen kelgen 250-den astam oqýshynyń Lego, Arduino uno, WeDo konstrýktorlary arqyly jasaǵan robot jobalarynyń áleýmettik, ekonomıkalyq, ekologııalyq jáne basqa da salalardy qamtyǵan taqyryptary san alýandyǵymen ári ózektiligimen erekshelenedi.
Aıtalyq, Semeı qalasyndaǵy fızıka-matematıka baǵytyndaǵy Nazarbaev zııatkerlik mektebiniń 11-synyp oqýshylary Nazym Jazylbekova men Aıǵanym Saǵıdollına taǵam ónerkásibin damytý saıasatyn iske asyrý maqsatynda ǵımarattardyń syrtqy qabyrǵasyn tıimdi paıdalanýdy robot tehnıkasynyń kómegimen júzege asyrýdy kózdeıdi. «Qazirgi tańda gendik modıfıkasııaǵa ushyraǵan ónim kólemi artýda. Sondaı-aq iri qalalardyń ekologııasy buzyldy. Bul oraıda ǵımarattardyń qoldanyssyz turǵan syrtqy qabatyn ósimdik ósiretin oryn retinde tıimdi qoldanýǵa bolady.
Iаǵnı qabyrǵaǵa tekshelengen uıashyqtar ornatyp, onyń ishine gúl ósiretin qysh qumyrany qoıý arqyly oǵan jemis-jıdek egemiz. Arnaıy robot relstermen júrý arqyly ár uıashyqqa baryp, jemis-jıdekti qaraýǵa, kútýge jáne jınaýǵa múmkindik bar», deıdi Nazym Jazylbekova. Oqýshylardyń zertteýinshe, eger uıashyqta qulpynaı ósirse, bul ósimdik kúnine 12 saǵat jaryq pen aptasyna 2 ret 15-20 lıtr sýdy qajet etedi. Esepteýler arqyly 9 qabatty úıdegi 14400 qulpynaı túbi kúnine 1 kılo kómirqyshqyl gazyn jutatyny anyqtaldy. Osy arqyly qalanyń ekologııasy jaqsarady. Sondaı-aq odan 5 kúnde orta eseppen 2,5 mln teńge paıda tabýǵa bolady. Atalǵan joba taza ónim alýǵa, sonymen birge shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa kómektesedi. Jumystyń 90 paıyzyn robot oryndaıtyndyqtan «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasy mindetterin oryndaýǵa da septesedi.
Al Shymkent qalasyndaǵy hımııa-bıologııa baǵytyndaǵy Nazarbaev zııatkerlik mektebiniń oqýshysy Saılaýbek Nurǵısa Arduino uno qondyrǵysy, ýltra dybysty datchık pen jaryq dıodtary arqyly jolda júrýdiń ıntellektýaldy júıesin jasap shyǵardy. Bul joba kóshe qıylysyndaǵy jol qozǵalysyn retteýge arnalǵan. Máselen, kólik alysta kele jatqanda kók, jaqyndaǵan sátte jasyl tús jansa, keıin sary jáne qyzyl tús janady. Bul joldy qıyp ótetin kólikterge toqtaý belgisin beredi. Budan bólek atalǵan qondyrǵy dybys jıiligin arttyrý arqyly múmkindigi shekteýli jandarǵa kólik kele jatqanyn bildiredi. Osy jobany birge jasaǵan 8-synyp oqýshysy Dáýlethan Asanov elimizdegi jol apatynyń aldyn alýdy kózdegenderin, mysaly, 2017 jyly Qazaqstanda 2086 adam jol apatynan qaıtys bolyp, 30 myńnan astam adam túrli dárejede jaraqat alǵanyn, jol-kólik apattarynyń aldyn alý úshin atalǵan «aqyldy qurylǵyny» oılap tapqandaryn aıtady. Sondaı-aq bul jedel járdem men órt sóndirýshi kólikterdiń keptelekte turyp qalmaýyn da kózdeıdi.
Sol sııaqty tarazdyq oqýshylar Dinmuhamed Muhamedjanov pen Álıhan Qalmahanbet sý qoımasyndaǵy sý deńgeıin avtomatty túrde retteý jobasyn alǵash ret tanystyryp otyr. Bul dambynyń jarylý qaýpiniń aldyn alady, jaýyn-shashyn mólsherinen bolatyn sý deńgeıiniń kóterilýin qadaǵalaıdy, eń bastysy halyqtyń zardap shekpeýi úshin artyq sýdy jedel aǵyzyp otyrady.
Al astanalyq jas robototehnıkter Álisher О́tkelbaev pen Qazybek Toqtarov shaharda aqyldy saıabaqtar qurý týraly joba jasaǵan eken. Onda aýanyń ylǵaldylyǵyn saqtaıtyn aqyldy sýburqaqtar, kún men jelden qýat alý arqyly tynyǵýshylardyń qurylǵylaryn qýatqa toltyryp beretin aqyldy oryndyqtar, ózdiginen ymyrt úıirile janatyn, tań shapaǵymen óshetin kóshe shamdary, qoqysty jınap, óńdeýge jiberetin joldar jáne smart kıiz úıler ornalastyrylǵan.
Atyraýdan kelgen oqýshylar Maqsat Qobdabaev pen Marlen Sákenov bolsa, qýańshylyq jaılaǵan óńirlerde sýdyń jetispeýshiligi jaǵdaıynda ósimdik ósirýge múmkindik beretin robot-ferma qurastyryp shyǵarǵan. Máselen, robot-fermada jylyna 7 ret, 1 sharshy metrine 70 kıloǵa deıin ónim beretin sańyraýqulaqty ósirý óte tıimdi, deıdi atyraýlyq oqýshylar.
Bul jarysqa 7-8 jastaǵy búldirshinder de qatysty. Pavlodar qalasyndaǵy №25 orta mekteptiń 1-synybyn úzdik támamdaǵan Zarına Turǵanbekova, Qonaqbaı Asaın, Aldııar Aıtekenovterdi elimizdegi eń jas ınjener-robototehnıkter deýge bolady.
Jalpy Nazarbaev zııatkerlik mektepteri World robot olympiad halyqaralyq jarysynyń Qazaqstandaǵy resmı úılestirýshisi jáne tájirıbe almasý maqsatynda jyl saıyn robot tehnıkasynan óńirlik, respýblıkalyq irikteý kezeńderiniń uıymdastyrýshysy. Osy arqyly zııatkerlik mektepter Qazaqstannyń robot tehnıkasy boıynsha ulttyq quramasyn qalyptastyrdy. Bul qurama músheleri 2014 jyly Reseıdiń Sochı qalasynda, 2016 jyly Úndistannyń Nıý-Delı qalasynda, 2017 jyly Kosta-Rıkanyń San-Hose qalasynda ótken álemdik jarystarda aldyńǵy oryndardan kórindi. Máselen, taldyqorǵandyq oqýshylar Talǵat Bek pen Anatolıı Alekseev ázirlegen «Jer aınalasyndaǵy orbıtada ǵaryshtyq qaldyqtardy joıýǵa arnalǵan stansa» atty joba «Open» sanatyndaǵy «Creativity Award» atalymyn jeńip aldy. Avtorlardyń oıynsha, robottandyrylǵan spýtnık orbıtaǵa raketa tasyǵyshtyń kómegimen jetkiziledi. Robot datchıktiń kómegimen ǵaryshtaǵy qaldyqty anyqtap, ony qýyp jetedi jáne arnaıy qurylǵynyń kómegimen qaldyqtardy ustap alady. Sodan keıin robot baıaýlaıdy, manevrlyq qozǵaltqyshty paıdalaný arqyly kúnge qaraı baǵytty aıqyndaıdy. Jaryq datchıginiń kómegimen kúnge qaraı burylyp, qaldyqty jyldamdyq qosa otyryp, kúnge qaraı joldaıdy. Osylaısha robot ǵaryshty qaldyqtardan tazalaıdy. Sondaı-aq zııatkerlik mektepter oqýshylarynyń «Robot-órt sóndirýshi» jobasy da álemdik robot tehnıkasy órenderiniń arasynda keńinen tanymal deýge bolady.
Búginde bedeldi World robot olympiad klýbyna 50-den astam elden 20 myń bala múshe bolyp engenin aıta ketken lázim. WRO quramynda Taıaý Shyǵys, Eýropa, Afrıka, Ońtústik jáne Soltústik Amerıka elderi men Aýstralııa bar. Bıylǵy ulttyq birinshiliktiń jeńimpazy qarasha aıynda Taılandta ótetin WRO-2018 halyqaralyq olımpıadasyna joldama alyp, Qazaqstannyń namysyn qorǵaıtyn bolady.
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»
