Sonyń báriniń uıytqysy aq jaýlyqty ájedeı seziledi. Álgi ájeniń taza baldaı tilimen, tunyq únimen: «Týǵanda dúnıe esigin ashady óleń» (Abaı), dep alyp, «Shyryldap týǵan sábıge, jaıalyq ettim óleńdi» (Nartaı Bekejanov), «Áldı, áldı, aq bópem, Aq besikke jat, bópem! Aınalaıyn, shyraǵym, Kólge bitken quraǵym. Mańdaıdaǵy qundyzym, Aspandaǵy juldyzym, Áldı, áldı, áldı-aı, Áldı bópem, uıyqta jaı!» dep, «Arsha ma eken besigi, О́rik pe eken besigi, Kóp bolsa eken nesibi» degen tilegin, «О́s, bópem, óse ber, Alǵys aıtsyn shesheńe el. Palýan bop ós bilekti, Batyr bol taýdaı júrekti! Aıaǵyńdy sozaıyn, Saýsaǵyńdy jazaıyn, Etti bolsyn baltyryń, Epti bop ós jarqynym, Aınalaıyn qulynym!», degen ádemi áýeni jer álemdi sharlap ketkendeı kúı keshtirip, saraıyńdy ashady.
Tal besikte nemereleri men shóberelerin osylaı áspettegen asyl ájeler ul men qyzdyń ǵana baǵbany emes, ulttyń da uıytqysy bola bilgen bir zamandary.
Iá, mundaı el anasyna, jurt tiregine aınalǵan ájeler qazir sırep barady-aý!
Áje degende jeńgeleri Telqara dep, atyn týra atamaı tergegen Abaıdaı daranyń ájesi Zere eske túsetini bar. Zere ananyń: «Qarashyǵym, qońyr qozym... Abaıjanym!» degen sózi júregińdi eljiretedi, kóńilińdi tolqytady.
Kemeńger kemeńger ájeniń baýyrynan qanat qaǵatyn kórinedi. Sóz zergerleri Ábish Kekilbaıuly men Asqar Súleımenovtiń attary da ádemi Aısáýle men Qymbat analary da sondaı aıaýly jandar edi. Syrttaı kórgende kelisti, tildeskende úıirip alar meırimimen erekshe áserge bóleıtin. Shapaǵaty kún sáýlesindeı bolatyn. El qurmettegen, jurt áspettegen ekeýiniń de keskin kelbeti, kıim úlgisi naǵyz qazaq anasyna tán edi.
Búgin sondaı kemeńger analar men ájeler qazaqqa kerek bolyp tur.
Altyn tamyr aýyldan bolmasa, qalaǵa qyz bolyp kelip, kelinshek bolyp kerege kerip, ana atanǵandar arasynan ondaı ájelerdiń tabylýy ekitalaı sekildi. Bar shyǵar, biraq az-aý!
Áje men kelin qazir ulttyq úlgiden góri eýropalyq salt-sanaǵa beıim. Kıim kıisteri, júris-turystary, sóıleý máneri – bári de solaı burylǵan desek, qatelese qoımaspyz. Ásirese, tildegi kibirtik kóńilińe qaıaý túsirmeı qoımaıdy.
Árıne, qaıtsek qazaqy qalypty qalpyna keltiremiz, tilge tirek, ádet-ǵurypqa uıytqy bolamyz degen sáýleli jandar joq emes, bar. Áıtse de, nesin jasyraıyq, keýdelep álemdik órkenıetti «pir» tutqandar olarǵa, kóp jaǵdaıda ese beretin emes.
Aýyldaǵy ájeler kúıbiń tirlikten qoly tımeı júrse, qaladaǵy turmysy túzý ájelerdiń birazy dáýlet salystyryp, ul-qyzynyń qyzmetin aıtyp, nemereleriniń ózge tildi, onyń ishinde aǵylshyn tilinde sóıleıtinine, ózge jurttardyń úlgisine jetik ekenin jelpinip, basqalardyń kún kórisin ańyzǵa balap, ózderiniń de tynysy keń ekenin alǵa tartady.
Iá, árkimniń erki ózinde, biraq bizge azat eldiń erteńi, jalańdaǵan jahandaný kezinde urpaqtyń jutylyp ketpeý jaǵy qymbat ekenin uqsaq, ult jolynyń dańǵyl bolýyn oılasaq, qazaq tirligi máńgilik bolar edi. Bir sáttik qyzyq ulttyń úzilmeıtin arqaýy bola almasa kerek.
Shúkir, táýelsiz eldiń barlyq azamaty búgin bolmasa, erteń dáýletti dárejede ómir súretinine esh kúmánimiz joq. Tek ultymyzdy, jurtymyzdy, tilimizdi árqaısymyz soǵan jetkenshe qadir tutsaq, qasıetin uqsaq, qáne.
О́z tilin ana sútindeı boıyna sińirgen adam, ózge tildi de biledi. Oǵan bir mysal, keshegi keńes zamanynda shet tilin bilýge talpynǵandar, mektepti bitirgennen keıin óz tilinen aıyrylmaı-aq, ózge tildi úırenip alatyn. Ondaı azamattar týraly bul arada dálel-dáıek keltirmeı-aq qoıaıyq.
Qazir qarǵadaıynan til úıretýge ata-analary myńdap teńge tólep, qansha súıregenniń ózinde ózge tildi meńgerý jaǵy kemshin soǵyp jatady. Onyń sebebin, óz tilin tereń bilmeýden izdegenimiz jón sekildi. Árıne, til bilgen jaqsy. Degenmen, óz tilińnen ajyramaý kerek.
Ana tilin uqpaýdyń astaryna úńilgende baıqalatyny – besik jyryn aıtyp, tárbıe úlgisin kórsetetin ájeler mektebiniń kemshindiginen sekildi. Ult tili, ult úni besikte jatqanda sábıdiń sanasyna sińse, bala ulttyq rýhty ómir boıy ulyqtap ótetinine ımanymyz kámil.
Qazir úsh urpaq, ásirese, qalada: bala – ana – áje óz tilinde emes, kóp jaǵdaıda ózge tilde sóılesetindi ádetke aınaldyryp bara jatqandaı. Ony olar munymyz oǵash qylyq demeıdi. Bul qalaı deseń, zamandy alǵa tartyp, órkenıetti elderden qalmaýdyń tirligin tilge tıek etedi. О́rkenıetti elge bet alǵan adam oǵan óz dástúrinsiz, tilinsiz qalaı barady?
Jaqynda mynandaı bir jaısyz áńgimeni estip – jaǵamyzdy ustamasaq ta, apyr-aı, á, dedik.
Orys tildi áje men ana balalaryn qazaq mektebine aparypty. Quptarlyq, qýanarlyq is. Memlekettik mártebe alyp, tórge ozǵan qazaq tilin bilsin, keleshegine kedergi qoımaıyq depti. Basqalarǵa jar salyp aıtatyn ádemi úlgi. Biraq ana tilinen habary kem ana men áje qyzdarynyń mektepten úırenip kelgen, Abaı óleńindegi «О́sek, ótirik maqtanshaq, Erinshek, beker mal shashpaq», degen eki joldaǵy «ósek» sózin oǵash sanap, muǵalimge «shabýyl» jasap, ata-ana jınalysyn ótkizýdi, «ósek» sóziniń jaman ekenin dáleldeýge nıet etipti. Sodan ata-analar jınalysy ótip, «ósek» degen sóz oqýshyǵa qarap aıtylmaǵanyn, Abaı óleńinde bar ekenin jınalǵandar dáleldep, oǵan ana men ájeniń kózin jetkizipti. Sóıtip, muǵalimdi arashalap alypty. Sonda ǵana baryp ana men áje ózderiniń qateleskenin, til bilmeý isi orǵa jyqqanyn aıtyp ókinish bildiripti.
Osylaısha, ózge tildi jetik bilgen órkenıet kóshinen qalmaıdy degen áje men ana Abaı óleńiniń astaryn uqpaı, utylyp qalypty. Bul ańyz emes – aqıqat. Ult tilin uqpaıtyndardyń qaı-qaısysynan da kezdese ketetin jaıt.
Ulttyń tiregi de altyn arqaýy da – ana men áje. Áje men ana ulttyń rýhanı qundylyqtarynan, tilinen ada bolyp jatsa, ulttyń bolashaǵy bulyńǵyr. Eger bala aldymen ana sútin emgendeı, qazaq tilin emip ósse shatyspaıdy, shatqaıaqtamaıdy. Bir zamandary Maǵjan Jumabaev: «Osy kúngi túrik tilderiniń ishinde qazaq tilinen baı, oramdy, tereń til joq. Túrik tilimen sóıleımin degen túrik balalary kúnderdiń bir kúni aınalyp qazaq tiline kelmekshi» depti. Baqsaq, qazaq urpaǵy qazaq tiline oralmaı qoımaıdy. Bir qýanarlyǵy qazir osy úrdis bel alyp keledi.
Aınalyp kelgende, áje tárbıesiniń negizinde – ult tárbıesi jatyr. Endeshe, sol ult tárbıesiniń bir kezdegi tárbıeshisi – ájeler mektebin qalyptastyrsaq, orasholaq ul men qyz jiptikteı bolyp, ult rýhynda jigerli bolyp óseri sózsiz. Tildegi múkistikten, oıdaǵy bulyńǵyrlyqtan arylar edi. О́zgeniń kóleńkesi bolyp qalýdan qutylar edi. Azattyqty túısinip, Qazaq eliniń urpaǵymyn, kimnen kemmin, terezem teń degen otanshyldyq sezimi oıanyp, serpiler edi. Sóıtip, Ahmet Baıtursynulynyń: «Balany ulsha tárbıeleseń – ul bolmaqshy. Qulsha tárbıeleseń – qul bolmaqshy», dep aıtqan qanatty qaǵıdasy shyndyqqa aınalar edi.
Bul aıaǵymyzǵa tusaý bola beretin quldyq sanadan qutqaryp, ulttyq sanaǵa taban tireter edi. Bul iste qaı-qaısysymyzda, ásirese, zııaly sanalatyn úlkender, oqyǵany men toqyǵany mol delinetin jaqsylar, ıaǵnı «Alashqa aty shyqqan adamdar! Kósemdikterińdi adaspaı túzý isteńder! Sender adassańdar – arttaryńnan Alash adasady, arttaryńnan ergenderdiń obal-saýabyna sizder qalasyzdar» (A.Baıtursynuly), degen ósıet sóz qazaqtyń altyn ózegine, ana men áje úlgisiniń baıaǵydan qalyptasqan altyn arnasyna aınalyp, jalǵasyn taýyp, ozyǵy alǵa ketip, tozyǵy shań qaýyp, qazaq jurtynyń órkeni ósip, urpaǵy kemeldene bermek. Bul mynaý alasapyran zamandaǵy ultty saqtaýdyń myqty arqaýy bolary anyq.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»
