Kimder qatysa alady?
Elimizde buǵan deıin de baspana alýǵa baǵyttalǵan birqatar baǵdarlamalar iske asqan-dy. Solardyń nátıjesinde byltyrǵy jyly 11,2 mıllıon sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berilip, baspanaly bolǵan turǵyndar sany eselene tústi. Dese de, eldegi iri qalalardaǵy halyq sanynyń kúrt artýyna qatysty jas otbasylar men kóp balaly otbasylardaǵy baspana máselesi áli tolyqtaı sheshim taba qoıǵan joq. Osy rette, memleket basshylyǵy barlyq qazaqstandyqtarǵa arnalǵan tıimdi ári qoljetimdi baǵdarlama usynyp, Ulttyq bank «7 – 20 – 25» jańa ıpotekalyq baǵdarlamasyn bekitip, ony júıeli iske asyrýdy uıymdastyratyn «Baspana» ıpotekalyq kompanııasyn qurdy. Maýsym aıynda Parlament baǵdarlamany tıimdi iske asyrýǵa arnalǵan zań jobasyn maquldady. Atalǵan baǵdarlamanyń budan burynǵy jobalardan ereksheligi kóp. Jyldyq mólsherlemesi 7 paıyzdy qurasa, bastapqy jarna – 20 paıyz, al nesıeni 25 jylǵa deıin berý kózdelip otyr. Baǵdarlama talaby boıynsha ótinish berýshi Qazaqstan azamaty bolýy shart, ekinshiden, qaryz alýshyda kásipkerlik nemese eńbek qyzmetinen túsetin tabys bolýy kerek. Úshinshiden, qaryz alýshyda úı satyp alýǵa, onyń qurylysyna nemese onyń jóndeýine arnalǵan nesıeler boıynsha ótelmegen qaryzdar bolmaýy shart. Tórtinshiden, el aýmaǵynda otbasynyń ár múshesine shaqqanda 15 sharshy metrden aspaıtyn jataqhana bólmelerinen, apatty jaǵdaıdaǵy úılerden ózge baspanasy bolmaýy tıis. Al satýǵa qoıylatyn turǵyn úılerge qoıylatyn talap – jańa salynǵan ıa bolmasa paıdalanýǵa berilgen, ıaǵnı eshqandaı qosymsha qurylys jóndeý jumystaryn qajet etpeıtin bolýy tıis.
Turǵyn úı alýdyń sharttary bekitildi
Atalǵan baǵdarlama sheńberinde turǵyn úıdiń eń joǵarǵy quny Astana, Almaty, Aqtaý, Atyraý qalalary úshin – 25 mln teńge, al ózge óńirler úshin – 15 mln teńgeni quraıdy. Turǵyn úıdiń 1 sharshy metriniń qunyna, sondaı-aq aýdanyna shekteý joq. Sonymen qatar baǵdarlama aıasynda aýyldyq jerlerden turǵyn úı satyp alýǵa nemese menshik úı satyp alýǵa da bolady. Aıta keterligi, satyp alýshylar úshin jańa salynatyn ıa bolmasa qoldanystaǵy nysandar men turǵyn úılerdiń tizimi jasalmaǵan. Tek satyp alýshy turǵyn úıdi ózi tańdap, bastapqy jarnany tóleýge qajetti qarajatymen bankke júginedi. О́z kezeginde bank qaryz alýshyny tekserip, nesıe berýdi maquldaıdy. Odan keıin klıent pen qurylys salýshy ıa bolmasa turǵyn úı satýshy arasynda kelisim jasalady da, sodan soń baspana kilti jańa úı ıesiniń qolyna tabystalady.
Eger de turǵyn úı quny 5 mln bolǵan jaǵdaıda bastapqy jarnanyń mólsheri 1 mln teńgeni quraıdy da, aı saıynǵy tólem mólsheri 28 myń teńge bolady. Al 10 mln teńge bolsa, bastapqy jarna − 2 mln teńge, aı saıynǵy tólem mólsheri – 57 myń teńge. Turǵyn úı baǵasy 15 mln teńgeni qurasa, bastapqy jarna – 3 mln teńge, aı saıynǵy tólem mólsheri − 85 myń teńge. Baspana quny 20 mln teńge bolsa, aldyn ala tólenetin alǵashqy jarna – 4 mln teńge, al aıyna – 113 myń teńge bolady. Baǵdarlama boıynsha úıdiń eń joǵarǵy baǵasy − 25 mln teńge, onda aldymen qolma-qol − 5 mln teńge aýdarý qajet bolady da sosyn aı saıyn 141 myń teńge tóleý qajet.
Baǵdarlama elimizdegi orta deńgeıdegi turǵyndardyń baspana alýyna múmkindik beredi. Ásirese, jas otbasylar úshin tıimdi bolyp otyr. Otbasynda ıpotekaǵa qaryz alýshynyń tabys kózi jetkiliksiz bolǵan jaǵdaıda, qosalqy qaryz alýshy retinde jaryn nemese týysyn tartýǵa ruqsat etilgen. Tipti, olardyń basynda baspanasy bolǵan jaǵdaıda da nesıe alýǵa bolady. Iаǵnı, qosalqy adamǵa negizgi sharttar qoıylmaıdy, olarǵa talaptardy bankter ózderi belgileıdi.
Baǵdarlamanyń sharty boıynsha alǵashqy jarnany qolma-qol tóleýge múmkindigi joq jandardyń Qazaqstannyń Turǵyn úı qurylys jınaq bankine (QTQJB) salynǵan salymdar esebinen tóleý qarastyrylǵan. QTQJB-da azamattar salystyrmaly túrde tómen mólsherlememen ıaǵnı 3-5 paıyz qaryz alýyna bolady.
Ipoteka beretin bankter
Taıaýda Ulttyq bank tóraǵasy Danııar Aqyshev «7 – 20 – 25» jańa ıpotekalyq baǵdarlamasy boıynsha Astana, Almaty, Aqtaý, О́skemen jáne Oral qalalarynda alǵashqy 7 nesıeniń berilgenin habarlady. Búgingi kúni nesıe beretin bankterdiń de tizimi belgili bolyp otyr. Oǵan kez kelgen banktiń qatysa almaıtyny túsinikti. Bul rette, bankterde baǵdarlamaǵa qatysýy úshin «Standard & Poor’s» agenttiginiń halyqaralyq shkalasy bolýy shart. Sonymen qatar naryqta bankterdiń jıyntyq aktıvteri keminde 3 paıyz bolýy tıis. Bizdiń eldegi atalǵan talaptarǵa sáıkes keletin bankter «Baspana» uıymymen kelisimge kelip úlgergen. Olardyń qatarynda Sentrkredıt, Halyq bank, Eýrazııalyq bank, Sesna bank, ATF Bank, RBK Banki jáne Turǵyn úı qurylys jınaq banki bar. Aldaǵy ýaqytta bul tizimge Sberbank pen Forte bank ta qosylmaq. Baǵdarlama boıynsha qaryz alý teńgemen júrgiziledi. Al óz kezeginde qaryzdy bergeni jáne oǵan qyzmet kórsetkeni úshin bankterge komıssııa alýǵa tyıym salynǵan. Jospar boıynsha atalǵan baǵdarlamany iske asyrý aıasynda bankterdiń ıpotekalyq portfeli kem degende 1 trln teńgege ulǵaıady degen jospar bar.
Nesıe tarıhy «taza» bolýy mańyzdy
Eskeretini, «7 – 20 – 25» jańa ıpotekalyq baǵdarlamasyna ótelmegen ıpotekalyq qaryzy barlar, buǵan deıingi nesıe tarıhynda ýaqytyly tólem júrgizbegeni tirkelgender ıa bolmasa múldem qaryzyn qaıtarmaǵandar qatysa almaıdy. Sonymen qatar baǵdarlamada búgingi kúnge deıin alynǵan ıpotekalyq qaryzdardy qaıta qarjylandyrýǵa shekteý qoıylǵan. Satyp alýshy tarapynan ıpotekalyq qaryz ýaqytyly ótelmegen jaǵdaıda bank kepildikke qoıylǵan múlikpen qaryzǵa alynǵan úıdi qaıtaryp alýǵa quqyly.
«7 – 20 – 25» jańa ıpotekalyq baǵdarlamasy bıylǵy jyldyń shildesinen bastap berile bastady. Onyń naqty aıaqtalý merzimi belgilenbegen. Jobanyń «ómirsheńdigin» qatysýshylardyń belsendiligi anyqtaıtyn bolady.
Statıstıkalyq málimetterge súıensek, eldegi ıpotekalyq nesıeleý naryǵynda sońǵy 10 jylda ósim kóńil kónshiterlik emes. IJО́-degi bank sektorynyń ıpotekalyq úlesi 5,3 paıyzdan, 2,2 paıyzǵa deıin tómendegen. Eger 2007 jyly ıpotekalyq turǵyn úı qaryzdaryn berý kólemi − 418 mlrd teńge bolsa, 2017 jyly 357 mlrd teńgeni qurady. Buǵan deıin elimizdegi ıpotekalyq nesıe berý boıynsha paıyzdyq mólsherleme 10 paıyzdan tómen bolmaǵan. Sondyqtan da jurtshylyqtyń eselep nesıe tóleýge qulyq tanytpaǵany túsinikti. Osy olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin «7 – 20 – 25» jańa ıpotekalyq baǵdarlamasy iske qosylyp otyr. Onyń tıimdiligi men paıdasyn ýaqyt kórseteri anyq.
Erkejan AITQAZY,
«Egemen Qazaqstan»
