I BО́LIM
HABARLANDYRÝ BOIYNShA HABARLASQAN JIGIT
2008 jyl. Maýsymnyń 23-i. Dúısenbi. Men jergilikti gazetke baryp, habarlandyrý berdim. Habarlandyrýda: «Telefon jóndeıtin adam kerek. Erkin 87773465960» dep jazǵan edim. Birneshe adam habarlasty. Biraq eshqaısy kóńilimnen shyqqan joq. Sársenbi kúni Anton degen orys jigit habarlasty.
– Qaıyrly kún!
– Qaıyrly kún!
– Habarlandyrý boıynsha habarlasyp turmyn.
– Iá, atyńyz kim?
– Anton.
– Buryn osy salada jumys istep kórdińiz be?.
– Joq, – dedi Anton. – Biraq úıde telefon jóndep kórgenmin. Buryn televızor, dendı, segalardy da jóndeı beretinmin... Úırenip ketemin.
Maǵan onyń sypaıy, shynaıy, ári batyl sóılegeni unady.
– Jasyńyz neshede?
– On toǵyzdamyn.
– Onda sen dep sóıleı bereıin. Men senen úlken ekenmin. Seksen toǵyzynshy jylǵysyń ba sonda?
– Iá.
– Men seksen tórtinshi jylǵymyn. Onda erteń tańerteń toǵyzda kel, bir apta synap kóremin, – dedim.
– Jaraıdy, – dedi Anton.
***
Men mamyr aıynda ǵana áskerden kelgenmin. Oǵan deıingi ómirimdi qysqasha aıtaıyn. 2001 jyly on bir jyldyq mektepti bitirdim. Odan soń bir jyl bos júrip, úsh jyldyq kolledjge tústim. Mamandyǵym – programmıst. Koledjden soń taǵy da bir jyldaı bos júrdim de, byltyr áskerge kettim.
Áskerden kelgen soń áke-sheshem jumysqa tur dep úgittedi. «Qazaqmystyń» shahtasynda Dýlat degen jaqyn týysymyz ájeptáýir bastyq edi. Sol kisi mamandyǵyma saı jumys taýyp beremin depti. Men kelisken joqpyn. О́zim bir kásip kózin taýyp, bıznes jasaǵym keledi dedim. Sóıtip, eki kún ǵana úıde jattym da, úshinshi kúni júk túsiretin jerge jumysqa shyǵyp kettim. Vagonmen keletin taýarlardy túsirip, tańerteńnen keshke deıin jumys istep, 16 000 teńge aqsha taptym. Bir aıda úsh-aq kún demaldym. Áskerge keter aldynda satyp alǵan kompıýterim bar edi. Sony 30 000 teńgege sattym. Áskerdegi tabysymnan jınaǵan 8 000 teńgemdi qostym. Sóıtip, 54 000 teńge jınadym. Bizdiń Jezqazǵan kishkentaı qala. Sondyqtan 54 000 teńgeni tabý ońaı emes. Onyń ústine qazirgi daǵdarys kezinde.
Bıyl dúnıejúzilik daǵdarystyń kesiri bizge de tıip jatqan sekildi. Benzın qymbattap ketipti. Biraz janarmaı beketteri jabylyp ta qaldy.
Men qandaı bıznes ashqanym durys dep, bir aı boıy kóp oılandym. Daǵdarys kezinde qalaı aqsha tabýǵa bolady? О́zimde bar aqshany eskerdim. Áke-sheshemnen aqsha suraı almaımyn. О́ıtkeni, ol kisilerde onsyz da qaryz kóp. Jalǵyz uldarynyń túri – men. Áskerge deıin eshteńe oılamaı, qydyryp, tóbelesip júre berippin. Endi-endi oılanyp, ata-anamdy qaryzdarynan qutqaraıyn dep sheshtim. Qaıtsem de jaǵdaıyn jasaýym kerek. Áreket jasaı bastaǵanym da sondyqtan.
Buryn stýdent kezimde ártúrli jumys istedim: kafede daıashy, janarmaı beketinde kúzetshi, telefon satatyn jerde dúkenshi boldym.Eń uzaq istegenim osy telefon satatyn jumys boldy. Keıin shahtadan rýda urlaıtyndarmen birigip, kamazben Qytaıǵa rýda jiberip te kórdik. Ol kezde aqshany kóp taptym. Biraq eki ret jibergen soń, bul jumysqa endi jolamastaı boldym. Aram aqsha maǵan jaqpaıtynyn bildim. Ońaı kelgen aqshany ne isterińdi bilmeı, jumsaı beredi ekensiń. Kóp qydyrdyq. Araqty da sol kúnderi iship kórdim. Áke-sheshem menen úmit kútip otyrǵanda men solaı aqymaqtyń isin istep júrdim. Endi tek durys jolmen aqsha tapqym keledi. Oılanyp-oılanyp, ustalǵan telefondardy satatyn jáne jóndeıtin jer ashaıyn dep sheshtim. Jyldan jylǵa uıaly telefon ustaıtyn adamdar kóbeıip kele jatyr. Jańalary qymbat. Daǵdarys kezinde osy eskiler kóp ótetin shyǵar dep oıladym. Onyń ústine áskerge deıin uzaq ýaqyt istep kórgen jumysym da osy.
Minekeı, osyndaı oımen aldyńǵy aptada býtıkti jalǵa aldym. Býtıkti bazar jaqtan emes, Beıbitshilik kóshesiniń boıyndaǵy úlken «Nur» degen saýda ortalyqtan aldym. Aıyna 15 000 teńgege kelistik. Onyń tólegen soń, meniń qolymda 39-aq myń teńge qaldy. Endi taýar qoıatyn vıtrına izdedim. Jańasyn alýǵa nemese arnaıy jasatýǵa ázirge qalta kótermeıdi. Sondyqtan ustalǵan, eski eki vıtrına taptym. Bireýin 2500 teńgeden, ekeýin 5000 teńgege ázer berdi. Ekeýi eki túrli. Meıli. Ekeýin ákelip qoıdym. Janyna úıdegi ústelim men oryndyqtardyń bireýin ákelip ornalastyrdym. Bulardy eki jerden ákelý úshin taksı shaqyryp, oǵan 800 teńge tóledim. Sodan soń álgi «Telefon jóndeıtin adam kerek» degen habarlandyrýdy berdim. Oǵan taǵy da 1000 teńgem ketti. Sonymen 29700 teńgem qaldy. Shydamaı, 120 teńgege sý satyp alyp ishtim. Júk túsirýge jaıaý baryp, tamaqty tek úıden iship, áskerden kelgeli 1 tıyn jumsamaı júr edim. Shóldedim ǵoı dep, óz-ózimdi kóndirip, sý alyp ishtim. Jalpy, óz-ózimdi qınamaǵanym durys qoı. Biraq aqshany jumsamaımyn degen soń, erejeni saqtap, jumsamaǵanym durys edi. Iаǵnı, men tabys taýyp, 54000 teńgemdi qaıtarǵansha aqsha jumsamaýym kerek dep osydan bir apta buryn ereje qabyldaǵanmyn.
Gazetke habarlandyrý bergen soń qabyrǵaǵa iletin sózdi de shyǵarttym. «Uıaly telefon satamyz, satyp alamyz, jóndeımiz» dep jazǵyzdym da, prınterden 130 teńgege shyǵartyp, býtıktiń shyny qabyrǵasyna jabystyrdym. Esigi kóbinese ishke qaraı ashylyp turatyn bolǵan soń, kórinbeı qalady ǵoı dep, ádeıi qabyrǵaǵa jelimdedim.
Seısenbi kúni telefon jóndegende kerek bolatyn qural-saımandardy alý úshin bazarǵa bardym. Ony izdep taýyp, satyp alyp, qaıtyp kelgenshe tús boldy. Saımandarǵa ketken aqshamdy da aıta keteıin: 2800 teńge jumsadym.
Seısenbi kúni tústen keıin jáne sársenbide kúni boıy býtıkte ózim otyrdym. Birinshi kúni vıtrınam taza bos turdy.
Beısenbide jumysqa Anton keldi.
***
Anton aryq, uzyn boıly bala eken. Ústine eski qyzyl fýtbolka kıgen. Shashy ósińkirep ketken. Biraq ózi jaǵymdy jigit ekeni birden baıqaldy. Ekeýimiz qaıta tanystyq.
Meniń boıym 172 santımetr ǵana. Anton, sirá, 180 santımetrden asatyn sııaqty. Janyma kelgende tipti uzyn kórindi.
– Buryn qaıda jumys istediń? – dep suradym.
– Eshqaı jerde uzaq ýaqyt jumys istegen joqpyn.
– Qaıda oqydyń?
– Kásiptik lıseıde oqyǵanmyn, biraq tastap kettim.
– Áskerge bardyń ba?
– Joq.
Sottalǵansyń ba dep te suraǵym keldi. Biraq sypaıy, jaǵymdy jigitti ondaıǵa qımadym.
Oǵan endi sharýa jaǵdaıyn túsindirdim. Aptasyna alty kún tańerteń onnan keshki jetige deıin osy jerde otyrasyń, aıyna 20 000 teńge aılyq alasyń dedim. Jeksenbi – jumys, demalys – dúısenbi kúni bolatynyn da aıttym. Anton kelisti.
– Jóndeýge telefon ákeletin bolsa, aldymen qolyńnan kele me, sony qarap al, – dep eskerttim keter kezde. – Múmkin demalys kúnderi biletin bir adamdardy taýyp, biraz úırenip qaıtatyn shyǵarmyz. Kóremiz.
Anton basyn ızedi.
***
Býtıkti Antonǵa tapsyrǵan soń, basqa sharýalardy isteýge múmkindik týdy. Endi aldymda eki jumys turǵanyn túsindim. Birinshisi, býtıkti jarnamalaý, ekinshisi taýar tabý.
Telefon satatyn jáne jóndeıtin jer dep atadyq. Biraq áli bir de bir telefon jóndegen joqpyz. Keshe bir qyz kelip Motorola RAZR V3 telefonyn usynǵan. Men ony 6000 teńgege satyp aldym. Tipti, ustalǵan telefonnyń baǵasy qandaı bolatynyn da onsha bilmeıdi ekenmin. Qymbatqa alyp qoıǵan sııaqtymyn. Antonǵa túsindirgende osy jaıtty eskertip, barynsha arzanǵa alýǵa tyrys dep, qolyna ádeıi tórt-aq myń teńge tastap kettim. Al Motorola-ny kem degende 8000 teńgege sat dedim.
Antonǵa aqsha bergennen keıin qaltamda 16 500 teńge qaldy.
«Túıeniń tanyǵany japyraq» degendeı, aldynda habarlandyrý berip Antonty tapqan gazetke baryp, «biz ashyldyq» dep jarnama berdim. Jarnama habarlandyrýǵa qaraǵanda qymbattaý boldy. 1 500 teńge aldy.
Qalǵan on bes myńymnyń neshe teńgesine telefon alýym kerek dep biraz oılandym. Endi 28 kúnnen keıin 15 000 teńge býtıktiń aqshasyn, Antonǵa 20 000 teńge aılyq tóleýim kerek. Odan bólek ózim de paıda tabýym kerek emes pe? Ne isteýim kerek? 15 000 teńgeni býtık úshin tóleýge qaldyrsam ba eken? Álde bárine telefon alyp, vıtrınany toltyryp qoıǵanym durys pa? Biraq aıdyń sońyna deıin olar ótpeı qalsa she? Nemese aıaq astynan aqsha kerek bolyp qalsa ne isteımin?
Túski asta úıge barǵansha osyny oıladym. Tamaq iship otyryp ta bas qatyrýmen boldym. Al tamaq iship bolǵan soń, taǵy bir máseleni eskermegenimdi túsindim. Osy Anton túski asty qaıdan ishedi? Keshke deıin býtıkte ash otyra ma? Ash otyrǵan adam jumysty durys isteı me? Men oǵan áli aılyq bergen joqpyn, aqshasy da joq shyǵar. О́zim toıyp alyp, ony ash qaldyrǵanym durys pa?
Bir nárseni ýaıymdap otyrǵanymdy baıqap, anam mán-jaıdy surady. Men shynymdy aıttym. Anton degen balany jumysqa aldym da, onyń túski asy týraly oılanbappyn dedim. Anam maǵan rıza bolǵandaı kórindi. Jymıyp kúldi de:
– О́zi úıden pisirip ákelip otyrmaı ma? – dedi.
Men oılanyp qaldym. Solaı istese, Antonnyń ózine jaqsy bolar edi. Áıtpese ana jerden uzaq ýaqytqa kete almaıdy. Qalaı bul jaǵdaıdy eskermegenmin...
Jumysqa turǵan adam berilgen tapsyrmany oryndaıdy. Ruqsat etken ýaqytta ketedi, belgilengen ýaqytta jumysyna qaıta barady. Al men bıznes bastaǵan adam retinde bireýden kómek kúte almaımyn. Qaıta ózim qol astymdaǵy adamdarǵa kómektesýim kerek. Olardyń jaǵdaıyn jasaýym kerek. Osy oıdan ózim shoshyǵandaı boldym. Rasynda da men bireýge jumys berip otyr ekenmin ǵoı? Ol men ne aıtsam sony isteıdi. Men jaqsy qarasam, jumysty jaqsy isteıdi, durys qaramasam, nashar isteıdi. Nemese ketip qalady.
Men tústen keıin ustalǵan telefondardy satatyn basqa dúkenderdi qaraıyn dep sheshtim. Býtıkke saǵat alty jarymnyń kezinde bir-aq barǵanym durys shyǵar.
Biz stýdent bolyp júrgen kezde baılanys túrleri az edi. Qatelespesem, Activ pen Beeline ǵana boldy-aý deımin. Qazir, mine, Neo, Pathword degender shyqty. Buryn qalada ǵana baılanys bolsa, qazir aýyldarda da bar. Sol úshin kúnnen kúnge uıaly telefon saýdasy qyzyp kele jatyr.
Sonymen birge, telefon urlaıtyn buzaqylardyń tabysy kóbeıgen sııaqty. Gop-stop degen paıda boldy. Túnde júrgen adamdardy tonap, telefonyn urlap, satady. Árıne, ózderi satpaıdy. Ony uıymdastyratyn adamdar bar. Erteń olar maǵan da kelip usynys jasaýy múmkin. Biraq ony alýǵa bolmaıdy. Alsań, artynan ıesi kelip telefonyn tanyp qoısa, shý shyǵarýy múmkin. Buny Antonǵa eskertýim kerek eken dep oıladym.
Qalada bazardyń mańynda telefon satatyn jerler kóp eken. Bazar Nekrasov kóshesiniń boıynda. Meniń býtıgim kelesi úlken kóshe – Beıbitshilikte. Iаǵnı Nekrasov pen Beıbitshilik parallel jatyr. Bazar arzandaý, saýda úıi qymbattaý. Demek men turǵan jerge jaǵdaıy bar adamdar keledi... Bul týraly da oılaný kerek.
Osylaı oılanyp júrip, dúkenderdiń birazyn qarap shyqtym. Sodan soń saǵat alty jarym bolǵanyn kútýge shydamaı, altyǵa on mınýt qalǵanda býtıkke kirip bardym.
Anton qolyn qýsyryp, oryndyqta otyr eken. Biraz zerikken sekildi. Men jaqqa birden qaraǵan joq. Jaqyndap kele jatyp vıtrınaǵa qarap úlgerdim. Bir de bir telefon joq eken. Tipti ózim satyp alǵan Motorola da kórinbeıdi.
Týra vıtrınanyń janyna barǵanda Anton meni kórip, atyp turdy.
– Qal qalaı? – dedim jymıyp.
– Jaqsy, – dedi ol da. Men sııaqty jymıyp kúlgen joq, biraq jyly jaýap berdi.
– Motorola-ny sattyń ba?
– Iá.
– Qanshaǵa ketti?
– 9000.
– Tamasha. Tamasha ǵoı?! Birnárse jediń be?
– Joq.
– Qap. Sharshaǵan ekensiń.
– Joq, sharshaǵan joqpyn.
– Qural-saımandardy qarap kórdiń be?
– Iá, qarap shyqtym.
– Onda erteń istemeıtin biraz telefon alyp keleıin. Solardy jóndep kór. Búgin habarlandyrý berdim. Endi osy jerde otyryp jaýap beretin bir telefon qoıýym kerek. Ázirge meniń nómirime habarlasa beredi ǵoı.
Anton basyn ızedi. Men kóńildenip kiltteletin sýyrmany ashtym. Bul – bizdiń kassamyz. Ishinde 13 000 teńge jatyr. Tańerteń ketkende 4 000 bolǵan. Sonda bul saýda Motorola-ny satyp alǵan 6000 teńgemdi japty jáne 2000 teńge paıda túsirdi degen sóz. Birinshi kúnge jaman emes. Biraq kúnine 2000 teńge degen, árıne, az.
– Anton, – dedim sodan soń aqshany qaltama salyp jatyp. – Sen túski asty úıden pisirip ákelip otyrǵanyń durys shyǵar? О́ziń boıdaqsyń ǵoı, ıá?
– Iá.
– Onda mamań pisirip berip otyrsa?
Anton úndemeı qaldy. Men birnárseni búldirgenimdi sezdim. Qalaı sezgenimdi bilmeımin, áıteýir denem dir etkendeı boldy.
– Qazir áli bir saǵat ýaqytymyz bar eken, – dep aıaq astynan áńgimeni basqa jaqqa burdym. – Búgin qandaı adamdar keldi, ne surady sony aıtyp bershi maǵan.
– Kóp adam kelgen joq. Kelgender qandaı telefon jóndeısińder, baǵasy qansha dep surady.
– Sen ne dediń?
– Birinshi telefondy alyp kelińiz dedim.
– Durys. Aldymen qarap kór, sodan soń jóndeýi qıyn ba, jeńil me soǵan qara. Jeńil bolsa arzandaý aıta ber. Al qıyn bolsa, odan soń bólshekterin aýystyrý kerek bolsa, onda baǵasyn keıin aıtamyz de. О́ıtkeni ol bólshekterdi izdeý kerek qoı...
– Ony qaıdan izdeımiz?
– Alańdama, ol jaǵyn ózim birdeńe qylamyn.
Kúndiz qaraǵan dúkenderimdi eske aldym. Olar da jóndeýmen aınalysady. Demek, buzylǵan, ishindegi keı bólshekteri alynǵan telefon olarda bar. Solardan surap kórýge bolady. Odan soń...
– Odan keıin istemeıtin telefon ákelse, óte arzan baǵaǵa alamyz de. Solardyń bólshekterin keıin basqa telefonǵa salamyz. Biraq sırek kezdesetin telefondardy almaýǵa tyrys.
– Jaraıdy.
– Aıtpaqshy, bir adam qaıta-qaıta telefon ákele berse, almaı qoı. О́ıtkeni, urlanǵan telefondardy ákelýi múmkin. Keıin basymyzǵa bále bolady.
– Jaraıdy.
– Bárinen buryn Motorola-ny satqanyń kúshti boldy. Ony kim aldy ózi?
– Bir qyz kelip alyp ketti. Biraz tekserip qarady. Sımkartasyn salyp sóılesti. Sodan keıin saýdalaspastan 9000 teńgege alyp ketti.
– Jaqsy, tamasha. Búgin biraz ishiń pysqan shyǵar, biraq alda áli jumys kóbeıedi. Keshki jetiniń qalaı bolǵanyn bilmeı qalatyn bolasyń.
Anton jymıdy. Men jaraısyń degendeı arqasynan qaǵyp qoıdym.
***
Mamasy týraly aıtqanda Antonnyń úndemeı qalǵany esimnen ketpeı qoıdy. О́zi oqý oqymaǵan, durys jumys istemegen. Osy ýaqytqa deıin nemen aınalysty eken? Álde áke-sheshesi joq jetim be eken?
Keshki as iship otyrǵanda áke-shesheme Anton týraly aıttym. О́zi jaqsy bala, biraq otbasylyq jaǵdaıy qıyn sekildi dedim. Ákem «baıqap júr» degendeı qaýip aıtty da qoıdy. Kóp sóıleı qoımaıtyn kisi. Anam bolsa jaqynyraq sóılesip, jaǵdaıyn bilip alǵanyń durys shyǵar dedi.
Men úndemeı oılanyp otyrdym da, anama:
– Jeńil-jelpi túski as daıyndap, ydysqa salyp berip otyrasyz ba? Anton ózi pisirip ákele almaıtyn sııaqty, – dedim.
– Sosyn ony qalaı aparasyń? – dep kúldi anam.
– Bilmeımin. Tús kezinde soǵyp, alyp ketip otyrsam she?
– Jaraıdy, ary-beri júrýge sharshamasań boldy ǵoı, – dedi anam. – Kórshi býtıkterińde tońazytqysh joq pa eken, surap kór. Bolsa, tańerteń shyqqanda aparyp qoıa salasyń. Tipti mıkrotolqyn pesh bolýy da múmkin. Soǵan jylytyp ishe beredi, – dep aqyl qosty sodan soń.
***
Mende qazir 28 000 teńge bar. Tańerteń úıden shyǵardaǵy oıym osyndaı boldy. Onyń 4 000 teńgesin keshe kassaǵa tastap ketkenmin. Sonda qaltamda 24 000 teńge tur.
Búgin kún ysıyn dep tur eken. Maýsymnyń ortasy ǵoı. Jezqazǵan osy ýaqytta qurǵaı bastady. Ystyq kóterilse boldy, aýa qapyryqtanyp ketedi.
Úıden erte shyqqan ekenmin. Bir qyzyǵy Jezqazǵannyń bazarynyń ózi saǵat 11-den bastap tolyq iske kirisedi. Biren-sarany 10-da ashylady. Al qazir saǵat toǵyzdan jıyrma ketti. Áli erte. Sony oılap, jaıaý shyqtym.
Anton úıinen shyǵyp, jumysqa kele jatqan shyǵar. Býtıktiń shyny esiginiń kilti de, kassanyń kilti de sonda. О́zi baryp ashyp, saǵat onda otyrýy kerek. Áıteýir kelmeı qalmasa boldy. On jarymǵa qaraı sol jerge baryp, bir teksere salaıyn.
Men Jezqazǵannyń toǵyzynshy oram degen jerinde turamyn. Bazardan ájeptáýir alys jer. Biraq qala ózi sonshalyq úlken emes, sondyqtan alys degen jeriniń ózine jaıaý bara berýge bolady.
Búgin beısenbi. Adamdar jumystaryna baryp úlgerdi. Keshikkenderi ǵana asyǵa basyp ketip bara jatyr. Jalpy, Jezqazǵan tynysh qala. Bazardyń aınalasynda bolmasa, adam az.
Jolmen júrmeı, úı-úıdiń arasymen tóte tarttym. Stýdent kezimizde talaı júrgen jerler. О́zim oqyǵan kolledjdiń janynan da óttim. Saǵat onǵa taıady.
Keshe soǵyp, telefondaryn kórip ketken bir dúkenge bardym. Dúken bolǵanda tolyq dúken emes, ol da bizdiki sekildi bir býtık qana. Biraq bazardyń janyndaǵy dúkenniń ishinde. Jáne týra kireberiste, esiktiń janynda. Keshe kelgenimde jas jigitter úımelep, mýzyka júktep jatqan. Bizde ondaı qyzmet joq. Mýzyka jazý úshin kompıýter kerek. Múmkin keıin qosý kerek shyǵar. Múmkin qospaǵan da durys shyǵar. Ony da oılaný kerek.
Dúkenge kirgenimde satýshynyń ornynda bir jas qyz tur eken. Mektepte oqıtyn sııaqty. Dúkenniń kireberisinde kondısıoner qosylyp turǵan soń ba, bulardyń býtıgi turǵan jer salqyn eken. Sol úshin qyz ústine sportbeshpent jamylyp alypty. Sirá, keshegi jigit bul qyzdyń aǵasy bolsa kerek, myna kıim sonyki shyǵar dep oılap úlgerdim.
– Sálemetsiz be? – dedi qyz maǵan qarap. Qarasy baıypty eken.
– Sálemetsiń be... Keshe osy jerde bir jigit tur edi...
Men osy sózdi aıtqansha bolǵan joq, býtıktiń esik jaq buryshynda eńkeıip, shkaftyń ishindegi zattardy jınap otyrǵan jigit basyn kóterdi. Men ony sol kezde bir-aq baıqadym.
– Assalaýmaleıkým! – dep daýsymdy shyǵara amandastym.
– Ýaǵaleıkým.
Tanymadym ǵoı degendeı maǵan baqylaı qarady.
– Men keshe de kelip ketkenmin. Adam kóp boldy da, sóılese almadym.
– Iá, ne sharýa edi?
– Men telefon jóndeıtin, satyp alyp, satatyn býtık ashyp jatqanmyn.
– Qaı jerden?
– «Nurdan».
– Qansha boldy ashqanyńa?
– Úsh kún.
Ana jigit kúlip jiberdi. Sirá, birazdan beri istep jatqan adam dep qalsa kerek.
– Atyń kim? – dedi sodan soń.
– Erkin.
– Marǵulan.
Ekeýimiz qol alystyq. Baıqaýymsha, menen 7-8 jas úlken jigit sııaqty.
– Qaı mektepte oqydyń? – dep suradym.
– Men Sátbaev qalasynda oqydym. 4-shi mektep.
– Á, onda men osy jaqta 13-shi mektepti bitirdim.
– Neshinshi jylǵysyń?
– 84. О́ziń?
– 76.
Budan keıin Marǵulannan sharýa jaıyn suraı bastadym. Qaı jerden bólshekter alýǵa bolady, qaı jerden arzan baǵaǵa jańa telefondar alýǵa bolady. Ol kómek retinde kerek adamdardyń nómirin berdi. Almatydan tapsyrys boıynsha ákeletin jigitter bar eken.
– Sende istemeıtin telefondar bar ma? – dedim sodan soń.
– Durys istemeı turǵandar bar. Bireýiniń daýsy shyqpaıdy, bireýi zarıad almaıdy.
– Satasyń ba?
– Al.
– Qanshaǵa beresiń?
– Eski telefondar ǵoı. Myń jarymnan al.
– Onda ekeýin 2500 teńgege berseńshi?
– Jaraıdy, ala ber.
Sóıtip, 2500 teńgege eki eski telefon alyp, «Nurǵa» qaraı tarttym. Marǵulan ekeýimiz sóıleskende sózge aralaspaı, biz jaqqa nazaryn salmaı óz betimen turǵan qyzdy esime aldym. Áli 9-10 synypta oqıtyn bolsa kerek.
Býtıkke kirgenimde saǵat on birge jıyrma qalǵan edi. Anton týra keshegideı oryndyqta otyr eken. Ekeýimiz qol alysyp amandastyq.
– Jaqsy demaldyń ba? – dep surap qoıdym. Ol basyn ızedi.
Qaltamdaǵy eki telefondy alyp, qural-saımandar turǵan ústeldiń ústine qoıdym.
– Búgin ishiń pyspaıdy endi. Myna ekeýin jóndep kór. Bireýi zarıad almaıdy deıdi. Bireýiniń daýsy shyqpaıdy. О́ziń tekseresiń ǵoı. Ekeýiniń de zarıadchıgi bar. Mine.
Anton oryndyǵyn ústelge jaqyndatyp qoıdy da, yńǵaılanyp otyryp, telefondardy qaraı bastady. Men kishkene syrtynan baqylap, úndemeı turdym. Telefonnyń ekeýin qarap shyqty. Batareıkalary bar ma, batyrmalary basyla ma, silkigende artyq dybys shyqpaı ma – sony qarady. Odan soń ekeýin de qosyp kórdi.
– Qazir ózimniń sımkartamdy salyp sóılesip kóremin ǵoı, – dedi sodan soń.
– Iá, jelkeńde tura bermeımin bulaı, qazir ketemin, – dep kúldim. Anton da kúldi.
– Aıtpaqshy, mamam tamaq istep qoıatyn boldy. Qazir túske qaraı ákelip beremin. Myna jerde tońazytqysh bar ma, qazir sony admınstratordan surap bileıin. Bolsa, kúnde tańerteń túski as ákelip turamyn.
– Joq, áýre bolma. О́zim birnárse qylamyn ǵoı.
– Joq-joq. Solaı isteıik. Áıtpese, tamaq ishý úshin syrtqa shyǵyp kete almaısyń ǵoı. Erteń myna jerde telefon kóbeıse, keshke shyqqanda da shkaftyń ishine jınap ketip otyrý kerek bolady. Túski asqa ketkende de jınap jatpaısyń ǵoı. Onyń ústine adam kelgende sen bolmaı qalsań, ol da durys emes. Sondyqtan osylaı isteıik.
Anton rahmet dep aıtqysy kelgendeı boldy. Biraq úndegen joq. Yńǵaısyz jaǵdaı ornap qaldy. Men al jaqsy degendeı qolymdy sál kóterdim de, shyǵyp kettim. Kórshi býtıkke baryp, tońazytqysh pen mıkrotolqyn peshtiń jaıyn suradym. Sóıtsem osy jerdegi dúkenshilerdiń kóbi qoldanatyn eki tońazytqysh, eki pesh bar eken. Qýanyp kettim. Admınstrasııaǵa baryp, meniń dúkenshim de endi osy zattardy qoldanatyn bolady dep eskertip qoıdym. Jalpy, búgin sharýanyń bári sátimen ońǵarylyp jatyr. Endi Anton ana eki telefondy jóndeı alsa. Jóndep, vıtrınaǵa qoıyp qoısa. Aıtpaqshy, men ol telefondardyń baǵasyn aıtpappyn ǵoı. Eger jóndelse bireýin úsh myńnan, bireýin eki jarym myńnan qoıý kerek shyǵar. Jaraıdy, sms jaza salarmyn. Ázirge mazasyn almaıyn.
II BО́LIM
ALǴAShQY TABYSTAR
Obaly neshik, Anton telefon jóndeýdi de, klıenttermen sóılesýdi de tez ıgerip ketti. Birinshi demalysynda, ıaǵnı, dúısenbi kúni Marǵulannyń bir tanysyn shaqyrtyp, oǵan 5 000 teńge tólep, telefon jóndeýdiń qyr-syryn úırendik. Árıne, men emes, Anton úırendi. Sodan keıin jumys tipti jaqsy júrip ketti. Basynda vıtrına bos bolmasyn dep ózim telefon ákelip júrsem, endi óz betimen tola bastady. Eki aptada býtıkke tóleıtin aqsha men Antonnyń aılyǵynyń jartysy shyqty. Aınalymda júrgen 20 000-nan astam aqsha bar. Iаǵnı, taýar qunyn qospaǵanda, taza qol aqsha 47 000 – 48 000 teńgedeı aqsham bar. Bulardyń bárinen bólek, birinshi aptada qaltama salyp júrgen 15 000 teńgeniń 6 000 teńgesi bar. Qalǵany kúndelikti júrip-turýǵa, ony-muny shyǵynǵa ketip qaldy. Shyn aıtsam, basyndaǵydaı árbir 100 teńgeni sanaýdy qoıyp kettim. Shama kelse, úzbeı eseptep otyrǵan durys edi.
Osy eki aptada taǵy birnárseni túsingendeı boldym. «Nur» saýda úıinen býtık alǵan kezde-aq ol jerge jaǵdaıy jaqsy adamdar keletin shyǵar dep oılaǵanmyn. Sol oıym durys bolyp shyqty. Bizge jóndeýge bergen, bizge satqan, bizden satyp alǵysy kelip suraǵan markalardyń bári qymbat nemese orta baǵadaǵy telefondar. Biraq bul erekshelik jaqsy ma, jaman ba, ázirge túsine alar emespin. Tek qymbat telefondardy jóndeıtin jáne satatyn býtık bolyp qalsaq, paıda az bola ma, kóp bola ma? Arzan-qymbatty aralastyryp satatyn bazardaǵy býtıkter bizden góri kóp tabatyn shyǵar. Qansha degenmen taýary kóp qoı. Men de arzan telefondardy basqa jaqtan ákelip qoıyp qoısam ne bolady? О́tpeı, tekke turyp qala ma? Onda oǵan salǵan aqsha da tekke turyp qalady degen sóz. Ne isteý kerek?
Meni oılandyrǵan taǵy birnárse bar. Ol – Antonǵa qatysty.
Anton kóp sóıleı qoımaıdy. Tuıyqtaý jigit. Biraq birtúrli janym ashıtyn sııaqty ma, áıteýir soǵan alańdap turamyn. Kimmen turady, qandaı jaǵdaıda turady, áke-sheshesi bar ma? Áli suraǵan joqpyn. Mamam istep bergen tamaqty kúnde tańerteń ákelip berip júrmin. Antonǵa mamamnyń tamaǵy unady. Kúnde keshke ydysymdy qaıtarǵan saıyn rahmetin aıtady.
Áskerge ketkenshe jaqyn aralasyp turatyn grýppalas, synyptas dostarym bar edi. Áskerden kelgeli olardy bir-aq ret kórdim. Kelgenimde poıyzdan kútip aldy, úıge birge bardyq. Sol kúni túnniń birýaǵyna deıin birge otyrdyq. Odan keıin men sharýa-sharýa dep kettim de, habar úzilip qaldy. Bir nátıje shyǵarǵansha, basqasynyń bárin qoıa turýym kerek dep sheshken edim. Tipti bir-eki ret shaqyrǵan jerlerine barmaı qaldym. Jigitter renjip júrgen shyǵar. Biraq jaǵdaıdy túsindirip aıtqanmyn. Sonda da keıingi kezde qýystanyp júrmin. Ásirese, Qanaǵattan uıat. Buryn demalys saıyn balyqqa baryp turýshy edik. Basqa jigitter keıde qosylady, keıde qosylmaıdy. Keıde eshkim shyqpaı qalady da ekeýimiz ǵana kólge ketip bara jatatyn edik. Endi sol dástúrdi qaıta jańǵyrtqym keldi. Telefondy alyp, Qanaǵattyń nómirin terdim.
– Alo.
– Alo, Qanaǵat, assalaýmaleıkým.
– Ýaǵaleıkýmassalam. Sen de zvondaıdy ekensiń ǵoı.
– Iá, saǵan zvondamaǵanda kimge zvondaımyn endi?!
– Qalaı, sharýalaryń rettelip jatyr ma?
– Shúkir. О́zińde ne jańalyq?
– Birqalypty sol.
– Balyqqa baryp júrsiń be?
– Birge baratyn adam bolsa ǵana baramyn.
– Onda osy dúısenbi tańerteń barsaq qaıtedi?
– Dúısenbi jumys qoı maǵan.
– Onda jeksenbi keshke ketip, dúısenbi tańerteń qaıtyp keleıik. Birden jumysyńa ketesiń.
– Odan da erteń keshke keteıik te? Erteń senbi ǵoı.
– Maǵan jumys qoı.
– Orysyń bar emes pe?
– Ony qaıdan bilesiń? Býtıkke keldiń be?
– Iá, bir-eki ret soqqanmyn.
– Anton degen jigit ol. Jaqsy bala. Sony da ala keteıin dep edim balyq aýlaýǵa. Ol dúısenbi demalady.
– Á-á-á... Antonǵa janyń ashıdy da, maǵan janyń ashymaı ma?
Qanaǵat osy sózdi aıtqanda ekeýimiz de kúlip jiberdik.
– Jaraıdy, onda erteń shyqsaq, erteń shyǵaıyq. Jeksenbi Antonǵa demalys berip, býtıkte ózim otyryp kóreıin, – dedim men Qanaǵattyń usynysyn qabyl alyp.
– Jaraıdy, kelistik onda.
***
Ertesi kún qatty ystyq boldy. Jezqazǵannyń ystyǵy basqa jaqtyń ystyǵyna uqsamaıdy. Bul jaqta kún ysysa temir peshtiń taby sezilgendeı bolady. Iаǵnı, kúnniń ystyǵy tóbeden kúıdirse, jerden taǵy bir ystyq kóterilip, adamdy qaqtap jiberedi. Boı-boı bolyp terleısiń, aýa jetpeı aýzyń baqadaı ashylady.
Bul kúni saýda da bolǵan joq. Adamdar terezelerin gazetpen jaýyp tastap, úılerinen shyqpaı jatyr.
Keshe Antonǵa da qońyraý shalyp, balyqqa baratynymyzdy eskerttim. Ádeıi barǵym kelmeıdi demesin dep, senimdi túrde baramyz dedim. Buryn balyqqa baryp kórmegen eken. Eger barǵyń kele me dep surasam, qashqaqtaýy da múmkin edi. Men shegelep aıtqan soń, búgin aýystyratyn jeńil kıimderin de alyp kelipti.
О́zim de qarmaqtardy, ilgekke salatyn jemdi, kıimderimdi – bárin keshe daıyndap qoıǵanmyn. Mamam túnde jeıtin tamaq pen sýsyndy da keshke deıin ázirlep qoıýy tıis.
Men araq, syra degendi ishpeımin. Áskerge keterden bir jyl buryn bárinen úzildi-kesildi bas tartqanmyn. Al Qanaǵat burynnan tatyp almaıdy. Anton balyqqa baramyz degende ishemiz dep oılaǵan bolýy da múmkin. О́ıtkeni kóp adamnyń oıynda balyq aýlaý degen araq iship qaıtý degendi bildiredi. Araq ishpeı balyq aýlaýǵa da bolatynyn Anton osy joly bir kórsin.
Keshki jetide býtıkti japtyq ta, bizdiń úıge soǵyp, zattarymyzdy alyp shyqtyq. Sodan soń kelisim boıynsha Qanaǵattyń úıine bettedik. Qalanyń shaǵyndyǵy ǵoı, osynyń bárine 40 mınýt ketti.
Qanaǵat ta saılanyp, daıyn otyr eken. Úsheýimiz qalanyń soltústik batys jaǵyn betke alyp, tartyp kettik. Kún batqansha áli bir jarym saǵat bar. Ystyq áli qaıtar emes. Qapyryq.
Qalanyń syrt jaǵyndaǵy kóldi aınalyp, qarsy betine bardyq. Jetkenshe kóbine Qanaǵat ekeýimiz áńgimelesip bardyq. Anton jarty qadam keıin qalyp, bizge ilesip otyrdy.
Qaǵanat ekeýimiz mektepti birge oqyǵanbyz. Ol sabaqty jaqsy oqydy, tártipti boldy, men sabaqty da durys oqymadym, tártibim de sonashalyq jaqsy bolmady. Muǵalimderdi renjitken kezim bolǵan joq, biraq ártúrli jaǵdaılarǵa tap bolyp, mekteptiń atyna biraz kir keltirippin. Osynyń bárine qaramastan, bir qaraǵanda ekeýimiz eki túrli bolsaq ta, Qanaǵat ekeýimiz jaqyn dos boldyq. Ol mektepti bitirip Almatyǵa oqýǵa ketkende de aramyz úzilgen joq. Men ne oqý joq, ne jumys joq – sandalyp júrgen kezimde Almatyǵa ózimshe qonaq bolyp baratyn edim. Sonda Qanaǵat jaqsy kútip alatyn. Al ol Jezqazǵanǵa kanıkýlǵa kelgen kúni qashan da mereke bolýshy edi. Bir aptaǵa kelse de bizdiń úıden bir tamaq ishpeı ketpeıtin. Sóıtken dosym qazir qalalyq gazette tilshi bolyp júr. Úılengen. Ázirge sábıli bolǵan joq, biraq buıyrsa áli-aq bolady ǵoı dep oılaımyn.
Sátin salsa, búgin tańǵa deıin úsh sharýany rettep qaıtpaqpyn: birinshi balyq aýlaý; ekinshi Qanaǵat dosymmen áńgimelesip, saǵynyshymdy basý, bir jaǵy onyń kóńilin aýlap, aramyzdy jaqyndatyp qoıý; úshinshi Antonmen jaqynyraq áńgimelesý.
***
Túnde balyq onsha qappaı qoıdy. Tek Antonnyń qarmaǵyna ǵana eki aqbalyq tústi. Qanaǵat ekeýimizge maıshabaqtar ǵana ilindi. Olardy báribir jep jarytpaımyz dep, jibere saldyq. Qarnymyz ashyp, sharshaǵan soń, saǵat on ekiniń kezinde úıden alyp shyqqan nan, jýa, týralǵan et sııaqty ony-muny azyqtarymyzdy alyp shyǵyp, dastarqan jaıdyq. Ot jaqpaı-aq qoıaıyq dep sheshtik. Balyq kóbirek túskende otqa qaqtap jeýge bolar edi. Eki balyqqa bola ot jaǵyp áýre bolǵymyz kelmedi.
– Qalaı, Anton, bastyǵyń saǵan kóp uryspaı ma? – dep Qanaǵat qaljyńdap Antonǵa qarady. Anton jymıyp kúldi de qoıdy.
– Anton sharýany jaqsy isteıdi, – dep qoıdym men. – Biz Qanaǵat ekeýimiz mektepten beri dospyz, – dep odan keıin Qanaǵatty Antonǵa tanystyrýǵa kóshtim. – Áskerden kelgeli aldymen aqsha jınadym, odan osy býtıkti ashtym, Qaqańa habarlaspaı ketip edim. Endi, mine, sharýa kishkene yńǵaılanǵan soń, balyqqa shaqyrǵanym ǵoı. Bir jaǵy seni de shaqyraıyn dedim. Jaqynyraq tanysaıyq dep.
Anton ádetinshe úndemeı maquldap otyrdy. Men sózimdi ári jalǵadym:
– Meniń áńgimem – osy. Burynǵy ómirimdi Qanaǵat jaqsy biledi. Qatyryp eshteńe istegen joqpyn. Áskerge ketkenshe salpaqtap júrdim de qoıdym. Endi óz-ózimdi asyrap, odan soń áke-shesheme de kishkene bolsa da kómek kórsetip, bálen jyldan beri qutyla almaı kele jatqan qaryzdary men nesıelerin japsam dep oılaımyn. So-o-l, jigitter. Qanaǵat – jýrnalıst. Men týraly keıin jazatyn osy Qanaǵat bolady.
Qanaǵat pen Anton sózime kúlip aldy.
– О́ziń boıdaq ekenińdi bilemin, – dedim Antonǵa qarap. – Kimmen turasyń?
Anton suraq qoıady dep oılamaǵan adamdaı maǵan jalt qarap, únsiz qaldy da, azdan soń jaýap berdi:
– Aǵammen turamyn.
Biz áke-shesheń qaıda dep suraýdyń retin tappaı qaldyq. Sony ózi túsindi-aý deımin, Anton sózin ári jalǵady:
– Sheshem eki jyl buryn qaıtys bolǵan. Al Ákem bıyl kóktemde qaıtys boldy.
– Biz endi ony bilmeı qaldyq qoı... – dedim. Qanaǵat ekeýimiz yńǵaısyz jaǵdaıǵa túsken edik.
– Eshteńe etpeıdi, – dedi Anton termostan quıylǵan jyly shaıdy bir urttap.
– Aǵań úılengen be?
– Joq. Jamanaıbat degen shahtada isteıdi. 15 kún sonda, 15 kún úıde.
Endi únsizdik ornady. Áńgimeni basqa jaqqa aýdarý kerek boldy. Men sóz taba almaı otyrmyn. Bir kezde Qanaǵat shalqasynan túsip jatty da:
– Ekeýimizge bir durys balyq túspeı qoıǵanyn qarashy, á? – dedi.
– Qaıta Antonǵa eki aqbalyq tústi, – dedim men.
– Antonnyń joly jeńil eken. О́ziń birinshi ret kelip tursyń ba? – dep Qanaǵat basyn kóterip Antonǵa qarady.
– Iá, – dedi Anton da taqyryp ózgergenge qýanǵandaı bolyp.
– Myqty.
– Qazir qarmaqty taǵy bir salyp kóreıin. Aı endi shyqty ǵoı. Balyqtar jaryqqa keletin shyǵar. Odan keıin bir-eki saǵat myzǵyp alyp, kún shyǵardyń aldynda taǵy salaıyq, – dedim men sharýaǵa shyn kóship.
Qanaǵat sóıteıik degendeı basyn ızedi. Anton únsiz kelisti.
***
Jatar aldynda da onsha balyq túsken joq. Anton taǵy bir aqbalyq ustady. Birinshi ret balyqqa shyqqan adamnyń osynsha oljaǵa kenelgenin alǵash ret kórýim.
Saǵat bir jarymnyń kezinde sómkelerimizdi jastanyp, jaǵamyzdy kóterip, balaǵymyzdy shulyqqa tyǵyp, qolymyzdy qýsyryp jata kettik. Saǵat úsh jarymǵa deıin demalyp almaqpyz. Anton sharshaǵan eken, birden uıqyǵa ketti. Qanaǵat ekeýimiz sóılesip, biraz oıaý jattyq.
– Úılenetin oı joq pa? – dep bastady ol áńgimeni.
– Ázir emes-aý.
– Qyz joq pa?
– Joq qoı.
– Oıda júrgen de eshkim joq pa?
– Qalaı aıtsam eken... Aıtsam, kúlesiń ǵoı qazir, – dep sózimniń sońyn juttym.
Men bul áńgimemdi Qanaǵatqa aıpasam, basqa eshkimge aıta almaıtynymdy bilemin. Sondyqtan ishte saqtaı bermeı aıtqanym durys sııaqty. Onyń ústine Qanaǵat endi aıtqyzbaı qoımaıdy.
– Nege? Men tanıtyn bireý me? – dep surady ol.
– Joq, tanymaısyń.
– Endi?
– Jasy kishi.
– Neshede sonda?
– Bilmeımin. Mektepte oqıdy, áıteýir.
– Kim ol?
– Bir jigittiń qaryndasy.
– Al kerek bolsa. Qaı jigit?
– Ony da tanymaısyń.
– Aıtsańshy endi, áldeqandaı bolmaı.
– Marǵulan degen jigit. Bazarda telefon satatyn býtıgi bar. Qaryndasy keıde demalys kúnderi sol jerde turady. Áıteýir oqýshy ekenin bilemin. Shamasy toǵyz-on oqıtyn shyǵar.
– Kámeletke de tolmaǵan ǵoı?
– Solaı shyǵar.
– Tanystyń ba endi?
