– Janat Bostanuly, qarjy sektory sıfrly tehnologııalardy paıdalaný salasynda ekonomıkanyń barynsha órleýshi salasy dep esepteledi. Siz osy paıymdaýmen kelisesiz be?
– Bári durys, qarjy sektorynda ınnovasııalar men sıfrly sheshimder ár kezde belsendi qoldanyldy jáne qoldanylýda. Bul qarjy uıymdarynda aqparattyń, derekterdiń úlken kóleminiń paıdalanylýyna baılanysty jáne aqsha men aqparattyq aǵynǵa tıimdi qyzmet kórsetý qajettiligi qarjy uıymdarynan aqparattandyrý salasyndaǵy jańa jetistikterdi qoldanýdy árdaıym talap etedi. Budan basqa, bank júıesinde qoldanylatyn aqshanyń qolma-qol aqshasyz nysany kez kelgen joǵary tehnologııalyq, elektrondy jáne mobıldi tehnologııalardy barynsha tez engizýge múmkindik beredi.
Zamanaýı joǵary tehnologııalyq sheshimderdi paıdalaný bankterge jáne basqa qarjy uıymdaryna óz shyǵyndaryn jáne klıentterdiń shyǵystaryn barynsha azaıtýǵa, bankterge barmaı-aq bir mezgilde qyzmetti barynsha shuǵyl jáne sapaly deńgeıde usynýǵa múmkindik beredi. Iаǵnı IT-servısterdi paıdalaný qarjy qyzmet kórsetýdiń negizinde tur. Sondyqtan qarjy naryǵyndaǵy básekelestiktiń mańyzdy quraýyshy bolyp tabylady.
– Qazaqstandyqtardyń ınternet-bankıngti jáne qashyqtan banktik qyzmet kórsetýdiń basqa júıelerin paıdalaný statıstıkasy qandaı?
– Sońǵy birneshe jylda qashyqtan qyzmet kórsetý segmentteri damýdyń mańyzdy jetistikterin kórsetýde. Internet pen mobıldi bankıngti tólem salasyn sıfrlandyrýdyń ozyq úrdisteri dep senimdi ataýǵa bolady. Búginde Qazaqstannyń shamamen barlyq bankterinde qashyqtan júrgiziletin bankıng júıesi bar. Mobıldi bankıng servısterin bankterdiń 60%-i (20 EDB) usynady, bul bankterdiń barlyq klıenttik bazasynyń shamamen 90%-in qamtıdy. Mobıldi jáne ınternet-bankıng júıelerinde búgin 11 mln-ǵa jýyq paıdalanýshy tirkelgen, olardyń úshten bir bóligine jýyǵy (26%) operasııalardy únemi júrgizedi. Kún saıyn halyq sıfrly bankıng arqyly 6 mlrd teńge somada tólem kartochkalary boıynsha 400 myń operasııa júrgizedi. Zańdy tulǵalardyń qarjylyq operasııalarynyń 70%-i qashyqtan usynylatyn servıster arqyly da ótedi.
Osylaısha eger 2016 jyly halyqtyń sıfrly arnalar arqyly tólem kartochkalaryn paıdalana otyryp júrgizilgen tólemderiniń ósýi 2,6 ese (400,1 mlrd teńgege deıin) bolsa, al 2017 jyly osyndaı tólemderdiń kólemi 3 eseden astam ósti (1,2 trln teńge boldy). 2018 jylǵy birinshi jartyjyldyqta halyqtyń tólem kartochkalaryn paıdalana otyryp qashyqtan usynylatyn arnalar arqyly operasııalarynyń kólemi 2017 jylǵy osyndaı kezeńdegi kórsetkishterden 2 ese asyp, 1,2 trln teńge somada 80,3 mln operasııa deńgeıine jetti.
– «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasyn iske asyrý sheginde Ulttyq Banktiń aldynda qandaı mindetter tur?
– «Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasy sheńberinde Ulttyq Bank naryqty odan ári damytý boıynsha birqatar mańyzdy ınfraqurylymdyq jobalardy kózdedi. Búgin banktermen jáne basqa qarjy uıymdarymen birlese otyryp klıentterdi qashyqtan sáıkestendirý tetigin engizý, mobıldi telefonnyń nómiri boıynsha mezettik tólemder júıesin qurý, memlekettik organdarmen elektrondy ózara is-qımyl, onlaın-saqtandyrý, ózara is-qımyldyń ashyq baǵdarlamalyq ınterfeısteriniń kómegimen ınnovasııalarǵa ótý boıynsha jumys júrgizilýde.
Qazirgi kezde bankte kez kelgen qyzmetti tutyný úshin klıent kelý tártibimen sáıkestendirýden ótý qajet. Qashyqtan sáıkestendirý servısiniń arqasynda banktik shotty qashyqtan ashý jáne bankke barýsyz basqa qajetti qyzmetti alý múmkindigi jasalady. Bul tetikti bıometrııany jáne memlekettik derekqordy paıdalaný negizinde iske asyrý usynylady.
Onlaın-saqtandyrýdy engizý nátıjesinde halyq ofıske barýsyz jáne agenttiń qatysýynsyz saqtandyrý kompanııalarynyń ınternet-resýrstary arqyly saqtandyrý sharttaryn jasasý múmkindigin alady. Onlaın-saqtandyrý geografııalyq qoljetimdilikti qamtamasyz etedi jáne halyq pen bıznes úshin saqtandyrý qyzmetiniń qunyn tómendetýge múmkindik beredi. Saqtandyrý men tólemderdiń rásimderin qysqartý kózdeledi. Mysaly, saqtanýshylardan alynatyn ótinishterdi onlaın-qaraý, qajetti qujattardy elektrondy formatta alý jáne jóneltý múmkindigi esebinen bul barlyq bıznes-prosesterdi jedeldetýge birtalaı múmkindik beredi.
Qarjy uıymdarynyń memlekettik organdarmen elektrondy ózara is-qımyly boıynsha jobalary mańyzdy baǵyt. Búginde qarjylyq qyzmetti kórsetý úshin bankter qaǵaz tasymaldaǵyshta klıentterden túrli anyqtamalardy jáne rastaýdy talap etedi, al bul aqparat pen málimetter memlekettik organdardyń júıelerinde bar jáne qarjy uıymdary ony tikeleı memlekettik derekqordan ala alar edi. Klıentterden qaǵazdaǵy anyqtamalardy talap etýdi joıý jáne aqparatpen elektrondy almasý úshin Aqparat jáne kommýnıkasııalar mınıstrligimen birlese otyryp jumys toby quryldy, tıisti jol kartasy sheginde jumys júrgizilýde.
Qazaqstanda mezettik tólemder júıesin qurý kez kelgen bankterdiń klıentteri arasynda mezettik rejimde qysqartylǵan sáıkestendirý – mobıldi telefon nómiri boıynsha tólemderdi júrgizýge jáne aqshany aýdarýǵa múmkindik beredi. Qorytyndysynda tutynýshy qashyqtan banktik qyzmet kórsetýdiń túrli arnalaryn paıdalana otyryp bankke jáne tólem júıesine qaramastan, kez kelgen basqa tulǵaǵa táýlik boıy tólem júrgizý jáne aqsha aýdarý múmkindigin alady. Al shaǵyn jáne orta bıznes qarajattyń aınalymy jedeldeýinen jáne tólem qyzmetiniń shyǵystary tómendeýinen utady. Qazirgi kezde Ulttyq Bank jekelegen ekinshi deńgeıdegi banktermen birlese otyryp tıisti tehnologııalyq platformany testileýde. Aǵymdaǵy jylǵy úshinshi toqsanda júıeni qanatqaqty rejimde iske qosý josparlanyp otyr.
Ashyq ınterfeıster arqyly ınnovasııany ázirleýshiler túrli banktik júıelermen yqpaldasa jáne klıenttiń suratýy boıynsha bir arna, mysaly, mobıldi qosymsha arqyly servısterdiń jıyntyǵyn (ázirleýshiden sııaqty basqa bankterden de) usyna alady. Osy joba boıynsha baǵdarlamalyq ınterfeısterge tehnologııalyq talaptarmen standarttardy ázirleý, kelisý jáne engizý talap etiledi.
Osylaısha Qazaqstannyń qarjy sektorynda sıfrly qyzmetti keńeıtý úshin múmkindikter men yntalandyrýdy jasaý Ulttyq Banktiń atalǵan bastamalarynyń mindeti bolmaq. Nátıjesinde qarjylyq qyzmetti qashyqtan alý, banktik sııaqty memlekettik servısterde de «qaǵazsyz» qyzmet kórsetýge ótý, qyzmetterdiń deńgeıin jáne halyqqa onyń qoljetimdiligin sapaly arttyrýǵa jaǵdaı jasalady. Tólemder men aqsha aýdarymdaryn tez jáne qolaıly tásilmen, sıfrly tehnologııalardyń «osy jerde jáne qazir» degen talaptaryna saı júrgizý múmkin bolady.
– Internet-bankıngti, banktik qyzmet kórsetýdiń qashyqtan usynylatyn júıelerin paıdalaný qolaıly ǵana emes, kıberqaýippen baılanysty belgili táýekelder de. Qazaqstannyń bankteri jáne qarjy sektorynyń basqa qatysýshylary kıberqylmyskerlerdiń qol suǵýyna qanshalyqty tap bolady?
– Jańa talaptarǵa sáıkes aǵymdaǵy jylǵy sáýirden bastap bankter toqsan saıyn kıber oqys oqıǵalar týraly Ulttyq Bankke málimetter usynýǵa mindetti. Qazirgi kezde bankterden alǵashqy toqsandyq esepterdi alý jáne taldaý júrgizilýde. Kelip túsetin aqparattan qarjy sektoryna únemi shabýyl jasalatyny týraly qorytyndy jasaýǵa bolady. Jaı ǵana shabýyldan kúrdeli shabýylǵa deıin. Alaıda bankterdegi aqparattyq qaýipsizdik qyzmetteri kásiptik turǵydan daıyndalǵanyn, jabdyqtalǵanyn atap ótken jón. Bul kıber shabýyldarǵa oıdaǵydaı tosqaýyl qoıýǵa jáne aqparattyq qaýipsizdiktiń jetkilikti deńgeıin qamtamasyz etýge múmkindik beredi.
– Qarjy naryǵynyń oıynshylary retteýshimen jańa zamanaýı tehnologııalardy paıdalana otyryp, klıentti qashyqtan sáıkestendirýdiń jańa júıelerin engizý máselelerin talqylaı ma? Mysaly, adamnyń bet-álpetin, kózdiń syrtqy móldir qabyǵyn ajyratý júıeleri jáne t.b.
– Qazirdiń ózinde Qazaqstannyń bankteri bıometrııany paıdalanýǵa negizdelgen tehnologııalyq sheshimderdi (saýsaqtyń bederin, adamnyń daýysy men bet-álpetin ajyratý) klıentterge qyzmet kórsetý kezinde qoldanady. Alaıda budan buryn aıtylǵandaı, búginde banktik servısterdi bastapqy alý klıenttiń jeke ózi qatysyp, bolýyn talap etedi. Sondyqtan klıentterdi qashyqtan sáıkestendirýdiń bolýy – sıfrly qarjylyq ekojúıeni qurýdyń fýndamenti men negizi. Ulttyq Bank osy baǵyttaǵy jumysty banktermen jáne múddeli memlekettik organdarmen birlese otyryp ótken jyldan bastap júrgizýde. Bastapqy satyda júıe adamnyń bet-álpetin ajyratý sııaqty bıometrıkalyq kórsetkish arqyly klıentterdi sáıkestendirýge negizdeletin bolady. Klıenttiń jeke basyn rastaý úshin memlekettik derekqorlardan alynǵan málimetter paıdalanylady. Qazirgi kezde múddeli memlekettik organdarmen birlese otyryp jobany iske asyrýdyń tehnıkalyq máseleleri pysyqtalýda.
– Búgingi naryqta keleshekte dástúrli banktik qurylymdarǵa mańyzdy básekeles bolatyn kóptegen qarjylyq tehnıkalyq kompanııalar paıda bolýda. Ulttyq Bank ekonomıkanyń osy jańa sektorynyń ókilderimen qalaı ózara is-qımyl jasaýda, olardyń qyzmetin retteı me?
– Sıfrly tehnologııalardyń belsendi damýy is-júzinde qyzmetti kórsetýdiń bıznes úlgisi ózgerýine, naryqta jańa qatysýshylar jáne naryqtyń tutastaı segmentteri paıda bolýyna ákeldi. Ulttyq Bank oryn alyp otyrǵan ózgeristerdi asa nazar qoıyp qadaǵalap otyr. Qarjylyq tehnıkalyq kompanııalar dep atalatyndar P2P-kredıtteý, ınvestısııalaý (kraýdfandıng), tólemder, úlken derekterdi taldaý, blokcheın tehnologııasyn paıdalaný jáne basqa baǵyttar salasynda qoljetimdi qyzmet kórsete alatynyna úmitti.
Qazaqstannyń tólem naryǵynda qyzmetti usynatyn jańa oıynshylarǵa qatysty Ulttyq Bank 2016 jyly qajetti quqyqtyq bazany jasady. «Tólemder jáne tólem júıeleri týraly» jańa zańǵa sáıkes tólem qyzmetin kórsetetin barlyq sýbektilerde tólem qyzmetin berýshiler mártebesi bolýy tıis. Banktik emes qatysýshylar tólem uıymdaryna jatqyzyldy jáne óz qyzmetin bastar aldynda Ulttyq Bankte eseptik tirkeýden ótýi tıis. Qazaqstanda búginde 40 tólem uıymy tirkelgen. Bular Ulttyq Banktiń ınternet-resýrsynda ornalastyrylǵan tıisti tizilimine engizilgen. Olarǵa tólem termınaldary jelisiniń banktik emes operatorlary, elektrondy aqsha júıesiniń operatorlary, klıentterdiń mobıldi/elektrondy tólemderin óńdeý jónindegi prosessıngtik jáne basqa kompanııalar jatady.
Sózsiz, qandaı da bir ınnovasııany engizý is-sharanyń oıdaǵydaı shyǵýynda belgisizdikpen jáne kúmánmen baılanysty. Sondyqtan qarjy naryǵy men tutynýshylar úshin táýekelder ákeletin ınnovasııalyq jobalardy testileý úshin halyqaralyq praktıkada «retteý ortalary» dep atalatyn retteýish jáne retteý taralýda. Arnaıy rejim (eksperıment) kezeńinde osyndaı «retteý ortasyna» qatysýshylar ınnovasııalyq qyzmetterdi, tehnologııalardy jáne sheshimderdi shektelgen ortada testileýge arnalǵan retteýish normatıvtik talaptardan tolyq ne ishinara bosatylýy múmkin. Qazaqstan Ulttyq Banki zańnamaǵa sáıkes, qarjy resýrstaryn shoǵyrlandyrý nemese tólem qyzmetin kórsetý boıynsha qyzmetin júzege asyratyn uıymdar úshin retteýdiń «arnaıy» rejimin belgileý jónindegi ókilettikke ıe.
Qazirgi kezde Ulttyq Bankte retteýdiń arnaıy rejiminiń talaptaryn jáne áleýetti qatysýshylarǵa talaptardy/ólshemshattardy belgileıtin qujattardy ázirleý júrgizilýde. Osyndaı alańnyń bolýy jańa oıynshylarǵa óz sheshimderin qaýipsiz rejimde saralaýǵa múmkindik beredi dep oılaımyz. Al retteýshi jańa qarjylyq ónimderdiń paıda bolýyn baqylaı alady, onyń damýyna monıtorıng pen baqylaýdy júrgize alady, «retteý ortasyndaǵy» jumysynyń nátıjeleri boıynsha onyń odan ári paıdalanýdy maquldaı nemese tyıym sala alady.
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»
