Mine, sol jyldary ult ádebıetine aǵalarymyzdy bylaı qoıǵanda bir tustan Farıza, bir tustan Marfýǵa, bir tustan Qanıpa, bir tustan Kúlásh, endi bir tustan Aqushtap kelip, Jarasqannyń jazǵanyndaı, aqbulaqtardaı shapqylap, enesine jamyraǵan qozy-laqtaı súısindirip, jyldar jyljı kele árqaısysy bir-bir aǵysqa, arnaǵa aınaldy. Aqushtapqa degen oqyrman mahabbaty «Aqjaıyqtyń aq shaǵalasy» degen teńeýmen túrlendi. Sóıtip osynaý alamannyń ishinen onyń da aqyndyq sapary, Aıbergenovshe aıtqanda, arman sapary bastaldy.
Sol kúnderden bastap ult poezııasynda Aqushtap Baqtygereeva da óz órnegin saldy. Kileń bir arshylǵan jumyrtqadaı aq qanatty, aqjal tolqyn jyrlar janyńnyń bir názik qylyn shertti. Áldebir kúrdelilikke ıe jasandylyqqa urynbaǵan óleńder órteńge shyqqan gúldeı bolyp úlbirep, el kóńiline tez uıalap jatty. Sebebi onyń tańǵy shyqtaı kirpııaz, kirshiksiz lırıkasy halyq shyǵarmashylyǵymen, máńgilik maǵynasynan ajyramas halyq maqamymen qabysyp jatqandyǵynan edi. Nebári 30 jasynda qazaq poezııasynda qubylys jasaǵan Tólegen Aıbergenovtiń osy tusta ǵoı, Aqushtapqa, Marfýǵalarǵa jalyn jyr arnaıtyny.
Talantty taný úshin de talant kerek. Talantty taı kezinen tap basyp tanyǵan, saǵynyshty poezııanyń bir janryna aınaldyryp jibergen Aıbergenovtiń tamsanyp jyr jazýyndaı bar eken. Aqjaıyqtyń aq shaǵalasy sol kúnnen bastap-aq qanaty sholpy sýǵa qanbaıtuǵyn shaǵaladaı sharyqtap keledi. Eger myqty bolmasa Muqaǵalı Farızaǵa muń shaǵa ma, Tólegen Aqushtapqa nazdanyp syr asha ma? Birin-biri kótergen osyndaı júırikterdiń arqasynda ult poezııasy búginde kemerinen asqan joq pa? Álginde aıtylǵan arý aqyndarymyzben qatar Aqushtappen «aýyrǵan» aqyn sińlileriniń de qatary kóbeıe bastady. Búginde de sol bıiginen qol bulǵaıtyn aqynnyń «Ana syry» atty kitabyn bas almaı oqyp otyrmyn.
Belgili sendik attan jańylmasym,
Atyńdy jyrǵa qostym
saǵynǵasyn.
Kók tas ta jyp-jyly bop kórindi,
apa,
Betine seniń beıneń salynǵasyn.
Aq aıdyn aıyrbas bop tas qalaǵa,
Tursam da janǵa jaıly baspanada.
Parlatyp kózdiń jasyn Jaıyqqa
ushqan
Men, apa, sekildimin aq shaǵala.
Árkimniń de óz arhıvi bolar. Ásirese shyǵarmashylyq adamynda. Meniń de arhıvimde túrli jaǵdaılarǵa baılanysty qarapaıym, tulǵaly adamdardyń tebireniske toly hattary, iltıpaty, lebizi bar. Biraq solardyń birde biri de sheshemniń jazǵan hatyndaı bola qoımaıdy desem, sol kisilerdiń qaısysy da keliser dep oılaımyn. Sheshem bastaýysh synyptardyń muǵalimi boldy. Jazýy marjandaı edi. Stýdenttik jyldarda kóp hat jazdy. Keıbir hattary arnaıy posylkamen keletin. Sol hattardyń kóship-qonyp, páter azabyn tartyp júrgen uzaq jyldarda joǵalyp ketýi kúni búginge deıin ózegimdi órteıdi. Biraq ár joly sanamda saırap tur.
О́mirdiń bulaǵaı kezderinde sol hattar maǵan erekshe kúsh-jiger, rýh beredi. Aqynnyń myna bir jyr joldary sol bir qap altynǵa da aıyrbastamaıtyn anamnyń hattaryn eriksiz esime túsirip, kóńilimdi bosatty. Jan syrymdaı jaǵdaıdy aıtqyzyp otyrǵan da aqyn jyrynyń qasıet-qudireti. Anaǵa bul dúnıeden ana dúnıege jazylǵan hattar. «Árip bilmes oqymystysyna» jazǵan hattary. Anasyn saǵynǵandar oqıtyn kitap eken bul. Saǵynysh degen de bir janr ǵoı. Al shyn sýretker saǵyndyryp jaza alatyny jáne aqıqat.
Osy bir jazylý formasy múldem bólek hattar sizdiń oıyńyzdy ár qııaǵa tartady. Sebebi árbir óleń áldebir kúrdelilikke uryndyrmaı, ómirdiń ózinen óriledi. Ananyń anaǵa syry, júrek jyry. «Kúnde shyqty ata-anadaı eljirep» (Abaı) demekshi, seni báribir anańnan artyq eshkim túsinbeıdi. Tipti baýyr da, bári de ýaqytsha. Olardyń da óz tirligi, ómiri bar.
Bir synyptasym bar. О́nerden alys adam, tipti murnyna ısi bara qoımaıdy deýge de bolady. Sol dos «Qudaıdyń qudireti, eshqashan án salǵan adam emespin. Al endi bar ǵoı Shámshiniń «Ana týraly jyry» aıtylǵan jerde qalaı qosylyp ketkenimdi bilmeımin, tipti tynysym ashylyp, kádimgideı jeńildep qalamyn» deıdi. Aqushtap aqynnyń aqıqaty da árkimdi eriksiz óz ishki álemine úńildiredi. О́nerdiń negizgi mıssııasy da adamdarmen syrlasý, pikirlesý ǵoı. Al myna kitaptaǵy syrdyń ushy-qıyryna jetpeısiń. Ár betti ashqan saıyn ómirdiń ashylmaǵan ne ózińe tanys, beıtanys qyr-syrymen betpe-bet kelip, nurlanyp bara jatasyń.
Baqılyq bolsa da, qasyńda otyrsa da anasyn kim saǵynbaıdy deısiz, anasyna eseıip ketse de kim erkelemeıdi deısiz? Tipti erterekte aty-shýly qylmyskerdiń túrmede otyryp anasyna jazǵan saǵynysh hatyn, Á.Bókeıhannyń áńgimesindegi soqyr balaǵa ne armanyń bar degende kózim ashylsa, anamdy bir kórsem boldy dep armandaıtyny bar emes pe?! Mine, bul kitap ta sol adamzattyń asyly ana aldynda bárimizdiń de bas ıetinimizge taǵy bir márte ılandyrady.
Aqynnyń aǵystary – nurly aǵys. Onyń jazýynda analardyń bári aqyn tárizdi kórinip ketedi. Sát saıyn seni ıirimine tarta beredi, óleńderi ómirdiń ózinen órilgen soń ba, kóńilińde tez jattalyp, «adamdardyń taǵdyry, anasyn saǵynýy qandaı uqsas» degen pikirge den qoıǵyzyp, óz oıyńdaǵy ómir kórinisterimen ushtasyp jatady. Bul aqynnyń avtoportreti. Ana degen uly uǵymnyń kóp maǵynasynyń biri, sirá, eń bastysy meıirim bolsa kerek. Qazirgi jahandaný zamanynda sol meıirimniń jetpeı jatýy kerek bolsa ǵalamdyq problemaǵa aınaldy. Ana men balanyń kóz jasyn súrte almaı dármensiz otyrǵan elder de bar. Búginde ádebı zertteýler nátıjesinde belgili bolǵanyndaı, eń demokratııalyq el, alpaýyt Amerıkańyzda analar týraly týyndy kóp oqylatyn kórinedi. Adam quqyqtary aıryqsha qorǵalady deıtin eldiń ózinde meıirimge zárýlik bar degen sóz ǵoı. Bul kitapty da sol meıirimge qoıylǵan eskertkish deýge bolady. Kúlásh Ahmetova aıtqandaı, «onyń anasyna arnaǵan óleń-jyrlarynyń árqaısysynda asyl tastaı qyz taǵdyrynyń qyrlary ashylady».
Aqjaıyqtyń aq shaǵalasy Aqushtap Baqtygereeva búginde Alashtyń «amazonkasy» atandy deýge de bolady. Alash aty atalǵan jerde aqıqat ta onyń balamasyndaı kórinetini ras. Mine, sol rýhty jyrdyń shoǵyn úrlep, sózdi semser etip ustanǵan aqynnyń azamattyq bolmys-bitimin joǵary ustap, ulttyń joǵyn joqtap, muńyn muńdap qaıratkerlik jolda júrgeni de jaqsy málim. Búginde túńilý, toryǵý basym bolyp jatatyn, Qudaıdyń ózin «qurdasyndaı» qaǵytatyn qaǵynǵan óleńsymaqtarǵa («Qudaıdyń ózine kóp suraq qoıatyn adam balasy aldymen ózine suraq qoıýy kerek» – Ábish.) aqynnyń azamattyq, arly poezııasynan keltiretin naqty mysal jetkilikti. Ol nadandyqtyń ısi shyqqan jerden qashyp júretin, danalyqtyń ısi shyqqan jerden shalqyp, tasyp shyǵatyn aqyn. Oqıyq:
Aq sóılep, adal kúletindermen,
Shyndyqty jaqtap júretindermen,
Syılastyq syryn biletindermen
Tanysqym keledi meniń.
Jamanǵa jaǵynbaıtyndarmen,
Joqtyqqa tarylmaıtyndarmen,
Armannan arylmaıtyndarmen
Tanysqym keledi meniń.
Janary móldiregendermen,
Júregi eljiregendermen,
Úmitke sendire bilgendermen
Dostasqym keledi meniń.
Muń-qaıǵy jeńbeıtindermen,
О́sekke senbeıtindermen,
Nadanǵa ermeıtindermen –
Bas qosqym keledi meniń.
Bul onyń óleń-ónerdegi ómirlik ustanymy, pozısııasy. Osy ustanymnan eshqashan tanǵan emes, jaltaq jyr jazǵan emes.
Búginde batyr kóp zaman. Sonyń ishinde psevdopatrıottar da barshylyq. «Patrıotızm – alaıaqtardyń jamylǵysy» degen eken bir danyshpan. Bul turǵydan kelgende onyń parasatty poezııasy sol psevdopatrıottar-popýlısterge arnalǵandaı bolady da turady.
Onyń óleńderi nege oqylymdy? Ol ónerdegi egiz stıhııa qýaný men qaıǵyrýdyń baǵyn jandyrady. Qolymyzǵa alyp, qunyǵyp oqyǵan «Ana syry» kitabynyń ár jolynan kezigetin osynaý egiz stıhııalar sizdi tereńge tartady da otyrady. Eger rejısseri tabylsa, kitaptaǵy keıbir óleńderdiń ózi bir spektaklge suranyp, sonyń júgin kóterip-aq tur. Osyndaıda bir zamanda jyr kitaptary negizinde poetıkalyq dramanyń baǵyn ashqan Raıymbek Seıtmetov eske túsedi. Raıymbek degende onyń jan dosy Qadyr Myrza Áli esimi de qosa atalady. Al endi «Ana syryndaǵy» ult tulǵalarynyń bolmysyn bıik bederlegen týyndylardyń ózi bir tóbe desem, qazaqtyń Qadyryna arnalǵan «Kók dónenniń kisineýi» atty ballada ispettes jyrdyń bitimi bólek jatyr. О́leń emes-aý, kádimgi kartına, sýret, móldir muńdy rekvıem deıikshi. Oqıyq:
Kórsin dep eldiń syıyn aqyn aǵa,
Aqyndy súımese olaı shaqyra ma?
Oıýmen jabýlaǵan kók dónendi
Mútáli alyp shyqty sahnaǵa.
Bir nárse mynaý jylqy túsinedi,
Sezim bar onda joq keı kisidegi.
Tizgindi Qadyr aqyn ustaǵanda,
Kók dónen yshqynyp kep kisinedi.
Halyqqa kisinedi tolyp turǵan,
Aqynnan ketkisi kep bolyp qurban.
Kók dónen kisinedi aqyndy aıap,
Shal kezde shaba almaıtyn
jolyqtyrǵan.
Kók dónen zalǵa kelgen aıdaladan,
Turǵandaı jaýap kútip, aınaladan.
– Quıǵytyp, atqa shabar dáýrenińde,
Bul qazaq at mingizse qaıda bolǵan?
Buıyrý baqytym ǵoı aqyn ulǵa,
Bolar eń óziń ıem, jaqynym da.
Al sizde tórt aı ǵana ǵumyr qalǵan.
Men sorly ketem kimniń
taqymynda?
Kók dónen sahnadan kisinedi.
Sezdi eken janýardyń ishi neni?
Zamanda adamdy-adam uqpaı
júrgen,
Táıir-aı, jylqyny kim túsinedi?..
Aqynda az bolady saırańdar kún,
Shyn baqyt tabady aqyn, oıdan
bálkim.
Asyldy joǵaltqan soń, joqtaý
aıtyp,
Keshigip júresiń-aý, qaıran
halqym!
О́leńniń ómirsheńdigi, tartymdylyǵy, qudireti sonda sizdiń kóńil kúıińizdi tap basqannan buryn, oıyńyzǵa oı qosyp, shartarapty sharlatady.
Osy Qadyr aǵanyń 75 jyldyǵynda oraldyq fotosýretshi Rafhat Halelov ǵajap sýret túsirdi. Qadyr aqyn Syrym babasy eskertkishiniń tuǵyryna mańdaıyn súıep, qaratasty súıip, aǵyl-tegil jylap tur. Sanaýly aılardan soń babasynyń janyna baryp, ózi de eskertkishke aınalatynyn, sol kúnderdiń sumdyq surapylyn júregine jıyp júrgen Aqushtap aqyn qandaı alapat jyrǵa aınaldyrǵan. Osy óleń búgingi Qadyr aqynǵa qoıylǵan eskertkishpen birge bıiktep turǵan joq pa?! Kitaptaǵy Muhıt babamyzdyń, Muqaǵalıdyń, Elbasynyń, t.b. bolmysyn ashýda aqyn irgeli izdenisterge boı uryp, tulǵataný salasynda úlken rýhanı olja salyp ketedi.
Býyrqanystar. Terbelister. Serpilister. Silkinister. Qarama-qaıshylyqtar. Aqyn darynynyń bıik ólshemin kórsetetin osynaý stıhııalyq surapyldar (S.Aqsuńqaruly aıtqandaı, stıhı sóziniń sol túrli stıhııadan turatyny ras bolar) sizdi damylsyz jeteleıdi de otyrady, teńiz tolqyndaryndaı bir kelip, bir ketip jatady.
Jalpy, daryndy adamnyń oıynda qoǵamdyq prosesterdiń bári súzgiden ótip jatady. Álginde aıtqanymyzdaı, oǵan qarama-qaıshylyqtar da tán. Al endi eldi, jerdi súıýge kelgende, Otanyn aıalaýda aqyn sol azamattyq bıiginde qashanda jarqyrap kórinedi. Sol kóńil kúıin de bylaı bederleıdi.
Esildiń boıyn bólegen nurǵa,
Eńsesi bıik jas qala
Bólenip jatyr ásem án-jyrǵa
Elbasy salǵan Astana.
Shomyltyp búgin urpaǵyn azat
Erkindik tańnyń nuryna,
Taǵdyryn senip tapsyrdy qazaq
Nursultan atty ulyna.
Egemen alǵan Dalanyń kórkin
Tanytyp tegis basqaǵa,
Álemge qushaq jaıady erkin
Elbasy salǵan Astana! Tulǵaǵa, Elbasyna qurmet – elge qurmet. Búginde ózi de sol qurmet bıigine kóterilgen Alashtyń bir aıymy Aqushtap aqynǵa qandaı qurmet kórsetilse de jarasyp tur.
Qalı SÁRSENBAI,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
