Eldiń aýmaqtyq tutastyǵyn saqtaý jolyndaǵy urpaq sabaqtastyǵy erlik estafetasyna ulasyp, shekarashylardyń jetistigi beıbit kúnniń ózinde kórinis tabýda. Osy oraıda 18 tamyz – Shekarashylar kúni qarsańynda Ulttyq qaýipsizdik komıteti tóraǵasynyń orynbasary – Shekara qyzmetiniń dırektory, general-maıor Darhan DILMANOVPEN kezdesip, birqatar saýalymyzǵa jaýap alǵan edik.
– Darhan Aıtqalıuly, memlekettik shekara – eldigimizdiń negizgi belgisi. Memlekettik jáne áleýmettik ınstıtýt retinde Shekara qyzmeti ár qazaqstandyqtyń múddesin qorǵaıdy. Bul turǵyda shekaranyń beriktigi – eldiń psıhologııalyq qaýipsizdigine, ıaǵnı halqymyzdyń ózin qaýipsiz sezinýine tikeleı áser etedi. Bul kúnderi elimizdiń shekarasyn kúzetý isi osy ustanymǵa qanshalyqty saı keledi?
– Iá, durys aıtasyz. Kez kelgen memlekettiń qalyptasýynyń basty sharty onyń belgilengen shekarasynyń bolýy. Sondyqtan da Elbasy – Joǵarǵy Bas Qolbasshymyz Nursultan Nazarbaev egemendiktiń eleń-alańynda eń aldymen kórshilermen memlekettik shekarany halyqaralyq quqyq normalaryna sáıkes shegendep, zańdy túrde resimdep alýǵa qol jetkizdi. Bul syrtqy saıasattaǵy tarıhı jetistik bolatyn. Osy oraıda Prezıdentimiz «Biz barlyq kórshilerimizben ornyqqan ózara yntymaqtastyq pen adal áriptestikti qasterleımiz jáne ony aldaǵy ýaqytta da eseleı beretin bolamyz» degen edi. Memlekettik shekara saıasaty búginge deıin Elbasynyń osy belgilegen vektorymen saltanat quryp keledi. О́tken jyldyń sáýirinde Túrikmenstanmen, jeltoqsanynda Qyrǵyz Respýblıkasymen memleketaralyq Kelisimderge qol qoıyla otyryp, demarkasııa sharalary aıaqtaldy. Qazir ratıfıkasııa júrip jatyr. О́zbekstan Respýblıkasymen jáne Reseı Federasııasymen demarkasııalyq sharalar aıaqtalýǵa jaqyn. Budan bólek, Memlekettik shekara tártibin bekitip elimizdiń ulttyq qaýipsizdigin odan ári nyǵaıtý maqsatynda Qyrǵyz Respýblıkasymen, Túrikmenstanmen jáne О́zbekstanmen birqatar kelisimderge qol qoıylyp, ratıfıkasııalanyp jatsa, keıbir kelisimder saraptamadan ótýde, óziniń belgilengen ýaqytyn kútýde.
Buryndary qol jetkizilgen ýaǵdalastyqtarǵa sáıkes Shekara qyzmeti osy jyldyń alǵashqy jartyjyldyǵynda ǵana 5 ret halyqaralyq birlesken arnaıy shekaralyq operasııalarǵa, jedel aldyn alý jáne ózge de sharalarǵa belsendi túrde qatysyp, osynyń nátıjesinde 1195 adam shekaralyq quqyq buzý sebepterimen ustaldy. Ornatylǵan shekaralyq áriptestik óziniń jemisin berip jatyr, mysaly tekserip-ótkizý beketterinde ustalǵan shekaralyq quqyq buzýshylar kórsetkishiniń burynǵyǵa qaraǵanda tómendeýi osynyń arqasy deýge ábden bolady.
– Keıingi kezderi aldyńǵy býynǵa jaqsy tanys «Shekarany búkil halyq qorǵaıdy», «Shekarada bárimiz saqshymyz» degen urandar kóp estilmeı ketti. Deı turǵanmen, qazirgi ýaqytta shekara boıyndaǵy jurtshylyqpen baılanys qalaı júzege asýda?
– KSRO zamanynda syrtqy álemnen el turǵyndaryn «temir perde» bólip turǵanyn bilemiz. Joǵaryda sóz bolǵan urandardyń salmaǵy sol kezeńde, árıne basymyraq boldy. Degenmen, qazirgi ýaqytta da Shekara qyzmeti qurylymdarynyń jaýapkershilik aýmaǵynda ornalasqan shekaralyq aýdan ákimdikteriniń barlyǵynyń janynan Úılestirý keńesteriniń jumysy jolǵa qoıylǵan. Olarmen qarym-qatynas «Memlekettik shekara týraly» zańǵa sáıkes, elimizdiń shekaralyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý jáne soǵan baılanysty týyndaýy múmkin ártúrli máselelerdi birlesip tarqatý maqsatynda júrgiziledi.
Memlekettik shekara kúzetinde belsendi aýyl turǵyndarynyń kómegine júginemiz. Shekara boıyndaǵy barlyq eldi mekender men aýyldarda osyndaı azamattardan qurylǵan toptar shekara kúzetine turaqty túrde tartylyp otyrady. Osy baǵyttaǵy jumystardyń nátıjesinde tekserip-ótkizý beketterin aınalyp ótip, elimizge zańsyz kirgeni úshin ustalǵandardyń kórsetkishi artsa, dál osylaı, kórshi elderge zańsyz ótpek bolyp ustalǵan bizdiń eldiń azamattarynyń sany azaıǵandyǵy baıqalady.
– «Qaýip qaıdan demeńiz» degendeı, Shekara qyzmetiniń kúndelikti qyzmettik-jaýyngerlik is-qımyldary táýekelge táýeldi ekendigin bala kezimizden bilemiz. Shekaradaǵy búgingi qaýip qaıdan?
– Iá, shekara narıady memlekettik shekarany kúzetýge memleket atynan berilgen buıryqty tyńdap baryp attanady. Ol buıryqty oryndaý barysynda ártúrli jaǵdaılar týyndaýy múmkin.
О́kinishke qaraı, búginge deıin kontrabandalyq is-áreket boıynsha transshekaralyq qylmys jalǵasyp otyr. Esirtki tasymaly da toqtaıtyn emes. Sońǵy derekter ótken jyldyń alǵashqy jartyjyldyǵymen salystyrǵannyń ózinde esirtkimen ustalǵandardyń sany 27%-ke óskendigin kórsetedi.
Olardan barymtashylar da qalyspaıdy. Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq bóligine syrttan kelip brakonerlikpen aınalysqysy keletinder de kóp. Zańsyz eńbek mıgrasııasy da azaıar emes. Shekara boıyndaǵy ekonomıkalyq máni bar nysandardy lańkestik shabýyldardan qorǵaý boıynsha terrorızmge qarsy kúres ortalyǵymen tyǵyz qarym-qatynas jasaımyz.
– Kórshi eldermen alys-beris, barys-kelis kóbeıgen saıyn shekara qyzmetiniń mindetteri de eselep artqan shyǵar?
– Shekaralyq baqylaý bólimsheleriniń jumysy shekaradan ary-beri ótken adamdar men kólik quraldary aǵynynyń artýyna baılanysty kúrdelenip otyr. 2018 jyldyń alǵashqy jartyjyldyǵynda ǵana tekserip-ótkizý beketterinen 25 mln-nan astam adam ótkizilipti, ıaǵnı byltyrǵy jyldyń dál osy merzimimen salystyrǵanda 18%-ke artqan. Sonymen qatar 3,5 mln-nan astam kólik quraldary ótkizilgen, bul da ótken jylǵymen salystyrǵanda 6%-ke artyq. Adamdar men kólik quraldary aǵyny artqanymen tekserip-ótkizý beketterinde ustalǵan shekaralyq quqyq buzýshylardyń sany 14,6%-ke kemigendigi baıqalady. Bul birinshiden, joǵaryda sóz bolǵan, kórshiles memlekettermen ornaǵan qarym-qatynastyń jemisin, ekinshiden, shekaradan ótýshilerdiń quqyqtyq sanasynyń jetilip, memlekettik shekaranyń mańyzyn túsinip kele jatqandyǵyn kórsetedi. Memlekettik shekarany baqylaýdyń tehnıkalyq sharalaryn, sonyń ishinde radıasııalyq baqylaý quraldaryn jetildirý jumystary da úzdiksiz júrgizilip keledi.
– Ǵylym men tehnıkanyń qaryshtap damýyn shekarashylardyń qyzmetin jeńildetýge qanshalyqty paıdalanyp jatyrsyzdar?
– Árıne, shekara kúzetine de zamana kóshinen keıin qalýǵa bolmaıdy. Ýaqyt talabyna saı, memlekettik shekara kúzetiniń jańa formalary men ádisterin ázirleý jáne engizý boıynsha izdenister úzdiksiz júrgizilýde. Bul baǵyttaǵy jumystardy Almaty qalasynda ornalasqan UQK Shekara qyzmeti akademııasynyń professorlyq-oqytýshylyq quramy men ǵylymǵa qulash urǵan magıstranttary jáne doktoranttary atqarýda.
Oqyrmandardyń qyzyǵýshylyǵyn týdyrýy múmkin taǵy bir ilgerileýdi aıta keteıin. Memleket basshysynyń Qazaqstan halqyna arnaǵan «Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty Joldaýyn iske asyrý boıynsha Jalpyulttyq jospardy oryndaý sheńberinde, Shekara qyzmeti memlekettik qyzmet kórsetýlerdi elektrondy formatqa kóshirý jumystaryn júrgizýde. Bul jumystyń mehanızmi «Azamattarǵa arnalǵan úkimet» memlekettik korporasııasynyń múmkindikterin paıdalaný arqyly, tikeleı elektrondy úkimet veb-portalynda júzege asyrylatyn bolady.
Áńgimelesken
Serik ÁBDIBEK,
«Egemen Qazaqstan»
